Mon, Nov 16, 2026Updated 02:33 PM IST
Google Preferred Source CTA

રામની 15 કથા
પાર્ટ-2...રામે લાકડી મારીને મંથરાનો પગ તોડ્યો:પુત્રના મૃત્યુનો બદલો લેવા આવી શૂર્પણખા, તમિલ-મરાઠી-તેલુગુ-કન્નડની રામાયણ

મુંબઈ/બેંગલુરુ/હૈદરાબાદ/ચેન્નઈ3 વર્ષ પેહલાલેખક: આશીષ રાય
  • કૉપી લિંક

રામની કથાઓ દેશ અને દુનિયામાં સર્વત્ર છે. ક્યાંક રામ મનુષ્ય છે, ક્યાંક અવતાર છે તો ક્યાંક પ્રેમી પતિ છે, જેનાથી તેમની પત્નીને દૂર કરી દીધા છે. ભાષા અને સંસ્કૃતિ બદલતા જ રામ સિવાય રામકહાનીના અન્ય પાત્રો અને તેમની સાથે જોડાયેલી વાર્તાઓ પણ બદલાતી જાય છે.

.

દેશના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ભાગમાં તમિલ, તેલુગુ, કન્નડ અને મરાઠી ભાષાઓમાં સેંકડો રામ કથાઓ છે. એવી વાર્તાઓ પણ છે, જે તુલસીદાસના રામચરિતમાનસ અને વાલ્મીકિ રામાયણમાં નથી.

આ સિરીઝની અગાઉની વાર્તામાં અમે તમને કાશ્મીરી, ઉડિયા અને બંગાળી રામ કથાઓ વિશે જણાવ્યું હતું. રામની વાર્તાઓ શોધતા શોધતા આ વખતે અમે મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ અને તમિલનાડુ પહોંચ્યા.

1. મહારાષ્ટ્રની ભાવાર્થ રામાયણ પશ્ચિમ બંગાળમાં રામ કથા શોધ્યાં પછી અમે મહારાષ્ટ્ર પહોંચ્યા. મુંબઈમાં અમે મુંબઈ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર અને લેખક ઉત્કર્ષ પટેલને મળ્યા.

મરાઠીમાં રામ કથાઓ વિશે ઉત્કર્ષ કહે છે, 'વાલ્મીકિએ રામાયણ લખ્યાના 1600 વર્ષ પછી સંત એકનાથજીએ મરાઠીમાં ભાવાર્થ રામાયણ લખી હતી. આ વાલ્મીકિ રામાયણનું આધ્યાત્મિક અર્થઘટન છે. જો કે, આ તેની નકલ નથી. તેને લખતી વખતે એકનાથે પાત્રો અને વાર્તાઓને તે સમયના સમાજ અનુસાર રૂપાંતરિત કર્યા છે.'

ઉત્કર્ષ આગળ જણાવે છે, 'ભાવાર્થ રામાયણમાં આવી ઘણી વાર્તાઓ છે, જે વાલ્મીકિ રામાયણમાં નથી. એકનાથને તુલસીદાસના સમકાલીન માનવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, દશરથને 'અહમ આત્મા' એટલે કે 'True spirit' અને કૌશલ્યાનું વર્ણન 'સત વિદ્યા' એટલે કે 'True knowledge' તરીકે કરવામાં આવ્યું છે. દશરથની બીજી પત્ની સુમિત્રાને શુદ્ધ વિદ્યા એટલે કે 'True education' અને કૈકેયીને અવિદ્યા એટલે કે 'Complete ignorance' તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે.

રામ અને સીતાની મુલાકાતની વાર્તાને 'True Nature' તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે, એટલે કે તેમની મુલાકાત સ્વાભાવિક હતી, તે પહેલેથી જ નક્કી હતું. આ રામાયણમાં લગ્નને સીતા સ્વયંવર તરીકે નહીં પરંતુ રુક્મિણી સ્વયંવર તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. આ એકમાત્ર રામાયણ છે જેમાં તુલજાપુરની માતા ભવાનીનો ઉલ્લેખ આવે છે.

સીતાનું અપહરણ થયું તો સીતા બનીને આવી પાર્વતી ઉત્કર્ષ પટેલ આ રામાયણનો અન્ય એક કિસ્સો સંભળાવે છે. તેઓ જણાવે છે કે 'સીતાના અપહરણ પછી રામ હતાશ થઈ ગયા અને દરેક જગ્યાએ તેમને શોધવા લાગ્યા. તેમને આ સ્થિતિ જોઈને માતા પાર્વતી (મહારાષ્ટ્રમાં ભવાની) દુખી થઈ ગયા અને સીતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને રામ પાસે આવ્યા.'

'જો કે રામે તેમને ઓળખી લીધા. રામે દુખી થઈને કહ્યું 'તુ કા આઈ' એટલે 'તમે કેમ આવ્યાં માતા'. આ જ કારણ છે કે આજે પણ તુલજા ભવાનીને આપણે 'તુકાઈ' નામથી બોલાવીએ છે.

પુત્રના મોતનો બદલો લેવા આવી હતી શુપર્ણખા ભાવાર્થ રામાયણ અનુસાર લક્ષ્મણને વનવાસ દરમિયાન એક ધારદાર તલવાર મળી હતી. તેનાથી તેઓ વૃક્ષો અને છોડ કાપી રહ્યા હતા. દરમિયાન શુપર્ણખાના પુત્ર સિમ્બાનું ગળું કપાઈ ગયું અને તેનું મૃત્યુ થયું.

આનો બદલો લેવા માટે શુપર્ણખાએ એક સુંદર સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કર્યું અને તે ખરેખર બદલો લેવા આવી હતી. આ રામાયણમાં શુપર્ણખાનું વર્ણન એટલે કે તેના કપડાં અને મેક-અપ પણ 16મી સદીની મહારાષ્ટ્રની મહિલાની જેમ જ કરવામાં આવ્યું છે.

ઉત્કર્ષ જણાવે છે કે એકનાથ પોતે બ્રાહ્મણ હતા, પરંતુ તેઓ ખૂબ ટીકા કરતા હતા. ભાવાર્થ રામાયણમાં એક ઘટના છે. રામે ખર અને દૂષણને હરાવ્યા ત્યારે બ્રાહ્મણોનું શાસન આવ્યું. બ્રાહ્મણોએ રાક્ષસીઓના શરીર પરથી વસ્ત્રો અને ઝવેરાત છીનવી લીધા. આનાથી દુઃખી થઈને રાક્ષસી ત્યાંથી ચાલી ગઈ, પરંતુ એમ પણ કહ્યું કે ગંગા તટના બ્રાહ્મણો જેવા તો રાક્ષસ પણ નથી.

એટલું જ નહીં, તેમણે રામાયણમાં સતી પ્રથા વિરુદ્ધ લખ્યું. અર્થ: રામાયણમાં, જ્યારે બાલીનો વધ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે તેની પત્ની તારાને સતી ન થવા કહે છે. જે સ્ત્રીઓ સતી કરે છે તે પાછળથી ભૂત અથવા પિશાચ બની જાય છે. આ રામાયણમાં પાણીના જહાજો પર આવેલા પોર્ટુગીઝ લોકોનો પણ ઉલ્લેખ છે.

રામે લીધી હતી સીતાના સંબંધમાં લક્ષ્મણની પરીક્ષા ઉત્કર્ષ પટેલ કહે છે કે ભાવાર્થ રામાયણમાં એક એવી ઘટનાનો ઉલ્લેખ છે જેણે અન્ય ઘણા સમુદાયોને નારાજ કર્યા હશે. ઘટના એવી છે કે રામ વનવાસ દરમિયાન સ્નાન કરવા ગયા હતા. સીતાની રક્ષા માટે લક્ષ્મણ તૈનાત છે. સીતા સૂઈ જાય છે અને તેમની સાડીનો પલ્લુ સરકી જાય છે. જ્યારે રામ પાછા આવે છે, ત્યારે તેઓ સીતાને જુએ છે અને લક્ષ્મણની પરીક્ષા કરે છે.

રામ લક્ષ્મણને કહે છે કે સીતાને આ રીતે જોયા પછી કોનું મન બદલાશે નહીં. આનો લક્ષ્મણ જવાબ આપે છે, 'જેના પિતા નિષ્ઠાવાન હોય અને જેની માતા એક પતિવ્રતા સ્ત્રી છે, તેના મનમાં ક્યારેય આવા ખરાબ વિચારો આવતા નથી.'

આ સમય દરમિયાન સીતા પણ જાગી જાય છે અને લક્ષ્મણની વાત સાંભળીને ખુશ થાય છે. રામ અને સીતા સાથે મળીને લક્ષ્મણને આશીર્વાદ આપે છે.

મહારાષ્ટ્રમાં રામ… મહારાષ્ટ્ર અને દેશના પશ્ચિમ વિસ્તારોમાં, રામ કથા તો મળે છે, પરંતુ ગણેશ અને વિઠોબા જેવા અન્ય ઘણા દેવતાઓની પૂજા કરવામાં આવે છે. ઉત્કર્ષ કહે છે, 'મહારાષ્ટ્રના ગામડાઓમાં પણ લોકો એકબીજાને શુભેચ્છા પાઠવતા રામ-રામ કહે છે.

અહીંના ગામમાં લોકો એક પંક્તિ બહુ બોલે છે, 'ત્યાંતરામ રાહિલ નાહી' એટલે કે આનો અર્થ શું છે તે ફક્ત રામ જ જાણે છે. આવા ઘણા લોકપ્રિય વાક્યો મરાઠી ભાષામાં જોવા મળશે, જેમાં સંદર્ભ બિંદુ રામ છે.’

'ગીત રામાયણ'નો પાઠ મહારાષ્ટ્રમાં જોઈ શકાય છે. તે 56 ગીતોનો સમૂહ છે, જે ગજાનન દિગંબર મકોલકર દ્વારા લખાયેલ છે. આ ગીતો તેમણે 1956માં લખ્યા હતા. તે વર્ષે પુણેમાં એક રેડિયો સ્ટેશન ખોલવામાં આવ્યું અને ગજાનને તેમની વિનંતી પર આ ગીતો લખ્યા હતા.’

‘તેમનું પહેલું ગીત એટલું લોકપ્રિય થયું કે ગજાનનજી દર અઠવાડિયે એક નવું ગીત લખતા હતા. આ એટલા લોકપ્રિય થયા કે જ્યારે પણ રેડિયો પર ગીતો વાગતા ત્યારે લોકો બધું છોડીને ભક્તિ કરવા બેસી જતા. આજે પણ આ ગીતો ઘણા મરાઠી ઘરોમાં સાંભળવા મળે છે. એક રીતે આ ગીતોને રામાયણનો સાર માનવામાં આવે છે.’

2. કર્ણાટકની તોરવે રામાયણ મહારાષ્ટ્ર છોડીને અમે કર્ણાટક તરફ પ્રયાણ કર્યું. રામની વાર્તાઓ શોધતા શોધતા અમે મૈસુર પહોંચ્યા. અહીં અમે કન્નડમાં લખાયેલી તોરવે રામાયણના નિષ્ણાત ડૉ. સેલ્વા પિલ્લાઇ આયંગરને મળ્યા. સેલ્વા કર્ણાટક સ્ટેટ ઓપન યુનિવર્સિટીમાં પ્રાચીન ઇતિહાસ અને પુરાતત્વ વિભાગના ડીન છે.

સેલ્વા કહે છે, 'તોરવે નરહરિ, જેને કુમાર વાલ્મીકિ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેમણે કન્નડમાં 'તોરવે રામાયણ' લખી છે. નરહરિ કર્ણાટકના વિજાપુર જિલ્લાના રહેવાસી હતા. આ સિવાય કવિ કુવેમ્પુએ આધુનિક સમયમાં કન્નડમાં 'રામાયણ દર્શન' લખ્યું છે. તે બધા વાલ્મીકિ રામાયણ પર આધારિત છે, પરંતુ દરેકે પોતપોતાની રીતે ફેરફારો પણ કર્યા છે.’

કન્નડમાં લખાયેલી રામાયણ ઘરે-ઘરે પહોંચે તે માટે તેમાં સ્થાનિક ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. કન્નડમાં લખાયેલી રામાયણમાં, તેમને મંદોદરી અને અન્ય ઘણા પાત્રો દ્વારા ભગવાન તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. તેઓ રામને નારાયણનો અવતાર માને છે.’

તોરવે રામાયણમાં કહેવાયું છે કે રાવણ જેવા રાક્ષસને પૃથ્વી પરથી ખતમ કરવા માટે જ રામનો જન્મ થયો હતો. રાવણને મારવા માટે ભગવાનને માનવ સ્વરૂપે પૃથ્વી પર આવવું પડ્યું. વાલ્મીકિ રામાયણથી વિપરીત, તોરવે રામાયણમાં મંથરાને ભગવાનની માયાના અવતાર તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે.

તે માયા જ છે જે કૈકેયીને ફસાવે છે અને કૈકેયી રામ માટે વનવાસ માંગે છે તે તેનો ક્રોધ નથી પરંતુ ભગવાનની રમતનો એક ભાગ છે. જો મંથરાએ કૈકેયીને ઉશ્કેર્યા ન હોત, તો રામને વનવાસ ન મળ્યો હોત, સીતાનું હરણ ન થયું હોત, અને રાવણનો વધ ન થયો હોત.

સીતા, હનુમાન અને લક્ષ્મણનું મહત્વ ઓછું એ જ રીતે તોરવે રામાયણના અન્ય પાત્રોના ચરિત્રોમાં પણ તફાવત છે. વાલ્મીકિ રામાયણમાં રાવણના ભાઈઓ વિભીષણ અને કુંભકર્ણ રાક્ષસો છે, અને તેઓ રામાયણમાં ભગવાનની ઈચ્છાથી રામને મદદ કરે છે. વાલ્મીકિ રામાયણમાં રામના વિરોધી એવા રાવણના પુત્ર ઈન્દ્રજિત પણ તોરવે રામાયણમાં તેમના દ્વારા રચાયેલા નાટકનો એક ભાગ બને છે.ֹ

કર્ણાટકમાં રામકથા સંભળાવવાની પદ્ધતિ કર્ણાટકમાં, રામકથા સંભળાવવા માટે ગાયન, નૃત્ય અને સંગીત જેવી પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવે છે. અહીં સામાન્ય રીતે દશેરાના દિવસે રામકથા સંભળાવવામાં આવે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, કર્ણાટકના ઘણા ભાગોમાં રામકથા સંબંધિત નાટકો ભજવવામાં આવે છે.’

દશહરાને અહીં ‘ટનાદા હબ્બા' એટલે કે રાજ્ય તહેવાર તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. તેનું આયોજન મૈસુરના રાજવી પરિવાર દ્વારા કરવામાં આવે છે. દશેરા પર મૈસુરનો રાજવી પરિવાર વિશેષ પૂજા કરે છે અને સમગ્ર શહેરને શણગારવામાં આવે છે.

કર્ણાટકમાં રામનવમીની પણ ઉજવણી કરવામાં આવે છે. આ દિવસે દરેક જગ્યાએ તહેવારોની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. ઘણી જગ્યાએ મહિનાઓ સુધી શાસ્ત્રીય સંગીતના ઉત્સવો યોજાય છે. જેમાં નૃત્ય અને સંગીત દ્વારા રામકથા કહેવામાં આવે છે.

કર્ણાટકમાં યક્ષગાન શૈલીમાં રામકથા કહેવાની હજાર વર્ષ જૂની પરંપરા પણ છે. યક્ષગાન પર્ફોર્મિંગ કલાકારો પરંપરાગત પોશાકમાં 15-20 કિગ્રા વજનની જ્વેલરી સાથે સ્ટેજ પર પર્ફોર્મ કરે છે. આ ઉપરાંત કઠપૂતળીઓ દ્વારા રામકથા સંભળાવવાની પણ પરંપરા રહી છે.

3. તમિલનાડુની કમ્બ રામાયણ કર્ણાટક પછી અમે રામની વાર્તાઓની શોધમાં દેશના અંતિમ ભાગ રામેશ્વરમ પહોંચ્યા. એવું માનવામાં આવે છે કે વાનર સેનાએ લંકા જવા માટે અહીંથી રામ સેતુ બનાવ્યો હતો. અહીં અમે તમિલ માયથોલોજી વિષયના પ્રોફેસર ચંદ્રશેખર શર્માને મળ્યા. ચંદ્રશેખરે તમિલની સૌથી પ્રખ્યાત કમ્બ રામાયણ પર સંશોધન કર્યું છે.

ચંદ્રશેખર સમજાવે છે, 'કમ્બ રામાયણ તુલસીદાસના રામચરિતમાનસનાં 400 વર્ષ પહેલાં તમિલ મહાન કવિ કમ્બને લખી હતી. તેનો મૂળ આધાર વાલ્મીકિ રામાયણ છે, પરંતુ તેમાં ઘણી બધી ઘટનાઓ મૂળ રામાયણથી અલગ છે.’

સમ્રાટ કુલોત્તુંગા પ્રથમના સમકાલીન કમ્બનનો જન્મ 12મી સદીમાં થયો હતો. તેમના દ્વારા લખાયેલ રામાયણમાં 10 હજારથી વધુ શ્લોક છે. તે 6 કાંડમાં વહેંચાયેલી છે. જ્યારે વાલ્મીકિ રામાયણમાં 7 કાંડ છે. કમ્બ રામાયણમાં ઉત્તરકાંડનો સમાવેશ થતો નથી.

મંથરાને રાવણે મોકલી હતી, તે દાસી નહીં, દુષ્ટ આત્મા હતી ચંદ્રશેખર કહે છે, ‘કમ્બ રામાયણ એ આધુનિક ભારતીય બિન-હિન્દી ભાષાઓમાં પ્રથમ રામકથા મહાકાવ્ય છે. આમાં રાવણનો વધ કરીને શ્રી રામ લંકાથી અયોધ્યા પાછા ફર્યાનું વર્ણન અન્ય રામ કથાઓથી અલગ છે.’

આ સિવાય કમ્બ રામાયણમાં મંથરાને દુષ્ટ આત્મા તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. એવું કહેવાય છે કે મંથરાને રાવણે જ મોકલી હતી. રામને રાજા બનતા રોકવાના કાવતરાના ભાગરૂપે તેણે કૈકેયીને ઉશ્કેરી હતી.’

ચંદ્રશેખર કહે છે, 'કમ્બ રામાયણમાં વનવાસની વાર્તા અન્ય રામાયણ કરતાં વધુ વિગતવાર લખવામાં આવી છે. કમ્બને રામ, સીતા, લક્ષ્મણ, હનુમાન અને અન્ય પાત્રોને વધુ માનવીય તરીકે વર્ણવ્યા છે, જ્યારે રામમાં દૈવી ગુણો દર્શાવ્યા છે.’

‘કમ્બ રામાયણની ભાષા અને શૈલી પણ ઘણી ઉત્તમ છે. આમાં અલંકારો અને ઉપમાઓનો ખૂબ જ સારો ઉપયોગ છે. કમ્બન એક પ્રગતિશીલ વિચારક હતા અને તેમણે રામાયણની વાર્તાઓમાં તેમના સમયની સામાજિક-રાજકીય સમસ્યાઓનો પણ સમાવેશ કર્યો હતો. કમ્બ રામાયણના પાત્રો ન્યાય, સમાનતા અને સ્વતંત્રતા જેવી બાબતો પર ખૂબ ભાર મૂકે છે.

રામને શિવના ભક્ત અને પ્રેમાળ પતિ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા ચંદ્રશેખર અનુસાર, કમ્બ રામાયણમાં, રામને એક એવા પતિ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે જે પોતાની પત્ની સીતાને ખૂબ પ્રેમ કરે છે. કમ્બને રામ અને સીતા વચ્ચે લગ્ન પહેલા શરૂ થયેલા પ્રેમનું પણ વર્ણન કર્યું છે.

કથા મુજબ રામ વિશ્વામિત્ર અને લક્ષ્મણ સાથે મિથિલા જઈ રહ્યા હતા. આ સમય દરમિયાન જ તેઓની સીતા સાથે પ્રથમ વખત મુલાકાત થઈ હતી. અહીં જ તેમની વચ્ચે પ્રેમ થયો હતો.

કમ્બન અનુસાર, રામ એક શક્તિશાળી યોદ્ધા, જ્ઞાની રાજા અને શિવ ભક્ત હતા. વાલ્મીકિ રામાયણમાં સુગ્રીવે બાલીની વિધવા તારા સાથે લગ્ન કર્યા હતા, જ્યારે કમ્બ રામાયણમાં સુગ્રીવ તારાને માતા સમાન માનતા હતા. આ સિવાય સીતાનું હરણ પંચવટીમાંથી નહીં પરંતુ સંપૂર્ણ આશ્રમમાંથી કરવામાં આવ્યું હતું.

રાવણ સીતાને સ્પર્શ કરી શક્તો નહોતો કારણ કે બ્રહ્માએ તેને શ્રાપ આપ્યો હતો. કમ્બ રામાયણમાં કહેવાયું છે કે સીતા લંકેશના હૃદયમાં પણ કેદ હતા એટલે કે રાવણ સીતાના પ્રેમમાં પડી ગયો હતો.

જ્યારે શિવલિંગને હટાવવાના પ્રયાસમાં બેહોશ થયા હનુમાન કમ્બ રામાયણમાં બીજી એક વાર્તા છે જે અલગ છે. જ્યારે રામ લંકા જીતીને પરત ફરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમણે ગંધમાદવ પર્વત પર આરામ કર્યો હતો. અહીં કેટલાક સંતો મળ્યા, જેમણે કહ્યું કે રાવણ બ્રાહ્મણ હતો અને તેની હત્યા કરીને રામ પર બ્રહ્મ હત્યાનો દોષ લાગ્યો છે. શિવલિંગની સ્થાપના કરવાથી જ આ દોષ દૂર થઈ શકે છે.

ભગવાન રામે હનુમાનને શિવલિંગ લાવવા કહ્યું. જ્યારે હનુમાન કૈલાસ પર્વત પર પહોંચ્યા ત્યારે તેમણે શિવને જોયા નહીં. હનુમાન ત્યાં રોકાયા અને શિવ પ્રકટ થાય એ માટે તપસ્યા કરવા લાગ્યા. શિવ પ્રકટ થયા અને હનુમાનજીને શિવલિંગ આપ્યું.

અહીં રામેશ્વરમમાં શિવલિંગની સ્થાપનાનું શુભ મુહૂર્ત પસાર થઈ રહ્યું હતું. શુભ મુહૂર્ત પસાર થઈ જશે એવા ડરથી સીતાએ રેતીમાંથી બનાવેલું શિવલિંગ સ્થાપિત કર્યું. જ્યારે હનુમાન પાછા ફર્યા તો શિવલિંગ જોઈને તેઓ નારાજ થઈ ગયા. આ જોઈને રામે હનુમાનજીને રેતીથી બનેલા શિવલિંગને ઉખેડી નાખવા કહ્યું.

હનુમાનજીએ ઘણું બળ લગાવ્યું, પરંતુ શિવલિંગ દૂર ન કરી શક્યા, તેના બદલે તેઓ બેભાન થઈને ગંધમાદન પર્વત પર પડ્યા. જ્યારે હનુમાન હોશમાં આવ્યા, ત્યારે રામે તેમના દ્વારા લાવેલા શિવલિંગની નજીકમાં જ સ્થાપના કરી અને તેનું નામ હનુમદીશ્વર રાખ્યું.

ઈલસ્ટ્રેશન: ગૌતમ ચક્રવર્તી
ઈલસ્ટ્રેશન: ગૌતમ ચક્રવર્તી

કમ્બ રામાયણમાં પુષ્પક વિમાનનું વર્ણન પણ અલગ છે. તેને અંડાકાર વિમાન તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. તેમાં ગમે તેટલા લોકો બેઠા હોય, તે હંમેશા ખાલી રહેતું હોય છે અને તેનું કદ વધતું જ જતું હતું.

વાલ્મીકિ રામાયણ અનુસાર પુષ્પકમાં માત્ર રામ, સીતા, લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ, હનુમાન અને જામવંત હતા. કમ્બમાં કહેવાયું છે કે આખી વાનર સેના પુષ્પક પર સવાર થઈને અયોધ્યા ગઈ. વાનરીઓ વિમાનમાં બેસતા સંકોચ અનુભવતી હતી, સીતાએ પોતે તેમને વિમાનમાં બેસાડી હતી.

બીજી બાજુ, ભરત ઉદયગીરી પર્વત પર રામના પાછા ફરવાની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. જ્યારે રામને આવવામાં મોડું થયું ત્યારે તે અગ્નિમાં બલિદાન આપવા જવા લાગ્યા. આ દરમિયાન હનુમાન બ્રાહ્મણના વેશમાં ત્યાં પહોંચ્યા અને ભરતને રામની વીંટી આપી. આ પછી જ ભરત આગમાં ન કૂદવા માટે સંમત થયા હતા.

રામકથા કહેવાની પદ્ધતિ કમ્બ રામાયણ માત્ર તમિલનાડુમાં જ નહીં પરંતુ દેશના ઘણા ભાગોમાં લોકપ્રિય છે. તંજોર જિલ્લામાં સ્થિત તિરુપ્પનંદલ મઠની એક શાખા હજુ પણ વારાણસીમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. લગભગ 350 વર્ષ પહેલા આ મઠમાં કુમારગુરુપર નામના સંત રહેતા હતા.

આજે પણ વારાણસીમાં કમ્બ રામાયણના આધારે રામલીલા યોજાય છે. એવું પણ કહેવાય છે કે ગોસ્વામી તુલસીદાસે કમ્બ રામાયણમાંથી પ્રેરણા લઈને રામચરિતમાનસની રચના કરી હતી. તુલસીદાસ અને કમ્બનની રચનાઓમાં ઘણી સામ્યતાઓ છે.

તમિલનાડુમાં લોકો પૂજામાં કમ્બ રામાયણનો પાઠ કરે છે. કેટલાક ઘરોમાં આ મહાકાવ્યનો સંપૂર્ણ રીતે એકવાર તમિલ મહિના 'આદી' (મધ્ય જુલાઈથી મધ્ય ઑગસ્ટ)માં પાઠ કરવામાં આવે છે. તેનો સુંદરકાંડ ખાસ કરીને પવિત્ર માનવામાં આવે છે અને તે ખૂબ પ્રખ્યાત છે.

તમિલનાડુના 300 વર્ષ જૂના કુલસાઈ મુથારમ્મમ મંદિરમાં દશેરાનો તહેવાર ઉજવવાની રીત સંપૂર્ણપણે અનોખી છે. તેને કુલસાઈ દશેરા કહેવામાં આવે છે. આ દરમિયાન નૃત્ય દ્વારા રામકથા પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે.

4. આંધ્ર-તેલંગાણાની રંગનાથ રામાયણ તમિલનાડુ પછી અમે રામની વાર્તાઓની શોધમાં તેલંગાણાના સિકંદરાબાદ પહોંચ્યા. જો કે તેલુગુ ભાષામાં 108થી વધુ રામાયણો લખવામાં આવી છે, પરંતુ 40થી વધુ વાલ્મીકિ રામાયણોના માત્ર અનુવાદો જ છે.

સંસ્કૃતના પ્રોફેસર રાજેન્દ્ર પ્રસાદ કહે છે, 'તેલુગુમાં 4 રામકથાઓ પોતાનામાં સંપૂર્ણ ગણી શકાય. આમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય ગોના બુડ્ડ રેડ્ડી દ્વારા લખાયેલ રંગનાથ રામાયણ છે, જેમણે વર્થમાનપુરા પર શાસન કર્યું હતું. તે 1294-1300 ઈસવીસન દરમિયાન લખવામાં આવ્યું હતું.’

રાજેન્દ્ર પ્રસાદના જણાવ્યા અનુસાર, ગોનાબુડ્ડ રેડ્ડી પાલકુર્કી સોમનાથ પછી બીજા વ્યક્તિ હતા જેમણે રામાયણ દોહા સ્વરૂપે લખી હતી. તેમણે યુદ્ધકાંડ સુધી રંગનાથ રામાયણ લખી હતી અને તેમના પુત્રોએ આ બાકીનો ભાગ પૂર્ણ કર્યો હતો.

એક સંશોધન મુજબ તેમના પુત્રો કચ અને વિઠ્ઠલનાથે ઉત્તરકાંડ લખ્યા હતા. 'રંગનાથ રામાયણ' દ્વિપદ કાવ્ય છે. તે આંધ્રપ્રદેશ અને તેલંગાણામાં ગવાય છે અને રજૂ કરવામાં આવે છે.’

રામે લાકડી વડે તોડ્યો મંથરાનો પગ, તેણે કૈકેયી દ્વારા બદલો લીધો રંગનાથ રામાયણમાં એવી બે ઘટનાઓ છે, જે અન્ય કોઈ રામાયણમાં જોવા મળતી નથી. પ્રથમ ઘટના મુજબ, રામ તેમના દડાથી રમી રહ્યા હતા અને તે દરમિયાન મંથરાએ તેમનો દડો દૂર ફેંકી દીધો. આનાથી ગુસ્સે થઈને રામે તેના ઘૂંટણ પર લાકડી મારી અને તેનો ઘૂંટણ તૂટી ગયો.

જ્યારે કૈકેયીએ દશરથને આ વાત કહી ત્યારે રામ સહિત ચારેય ભાઈઓને મહેલમાંથી બહાર કાઢી આશ્રમમાં મોકલી દીધા. મંથરાના ગુસ્સાનો અંત ન આવ્યો અને તેણે પાછળથી કૈકેયીને ઉશ્કેરી અને રામને વનવાસમાં મોકલી દીધા.

રંગનાથ રામાયણમાં બીજો એક કિસ્સો છે. આ પ્રમાણે સીતાએ લગ્ન પહેલા જ રામને જોયા હતા. જ્યારે રામ-લક્ષ્મણ અને વિશ્વામિત્ર સીતાના સ્વયંવર માટે રાજા જનકના દરબારમાં પહોંચ્યા ત્યારે બે દાસીઓ તેમને જોઈને સીતા પાસે દોડી ગઈ. તેણે સીતા અને ઉર્મિલાને રામ અને લક્ષ્મણની સુંદરતા વિશે જણાવ્યું.

સીતાથી રહેવાયું નહીં, તેથી તેમની માતા સુનૈના તેમને દરબારમાં લઈ ગયા અને રામ ધનુષ તોડે તે પહેલાં જ સીતાએ તેમને બારીમાંથી જોયા.

રાજેન્દ્રના મતે, મોટાભાગની તેલુગુ રામાયણમાં વર્ણવેલ રામની વાર્તાઓ વાલ્મીકિ રામાયણની વાર્તાઓ જેવી જ છે.

ઈલસ્ટ્રેશન: ગૌતમ ચક્રવર્તી
ઈલસ્ટ્રેશન: ગૌતમ ચક્રવર્તી
ઈલસ્ટ્રેશન: ગૌતમ ચક્રવર્તી
ઈલસ્ટ્રેશન: ગૌતમ ચક્રવર્તી

'રામની 15 કથાઓ’ શ્રેણીના ત્રીજા ભાગમાં શનિવાર, 20 જાન્યુઆરીના રોજ વાંચો ઉત્તર-પૂર્વની રામ કથાઓ.

મિઝોરમ રામાયણમાં રાવણના 7 માથા, આસામમાં 12; રામે તીરથી ફોડી રાવણની આંખ ઉત્તર પૂર્વના રાજ્યોમાં રામ ભક્તિનો એક અલગ પ્રવાહ છે, જે અહીંની સંસ્કૃતિ, લોકવાયકા, ભાષા અને માન્યતાઓમાં હાજર છે. ભારતના અન્ય રાજ્યોની જેમ, રામ અહીં મુખ્ય આરાધ્ય દેવતા નથી, ન તો અહીં રામના પ્રાચીન મંદિરો જોવા મળે છે. અહીં રાવણ વિશે એવી વાર્તાઓ છે, જે અન્ય કોઈ રામાયણમાં જોવા મળતી નથી, જેમ કે રાવણના 10ને બદલે 7 કે 12 માથા હતા. રાવણ માત્ર એક આંખથી જોઈ શકતો હતો કારણ કે રામે બીજી આંખ ફોડી નાખી હતી.

'રામની કથાઓ' સિરીઝનો પહેલો ભાગ કાશ્મીરી પંડિતો વિના રાજા રામના પર્વતો ઉજ્જડ, ઓડિશાના આદિવાસીઓને સીતાનો શ્રાપ કાશ્મીરના સીતા કુંડ અને રાજા રામ કી લડીથી લઈને ઓડિશાના રામેશ્વર પહાડ અને પશ્ચિમ બંગાળના અયોધ્યા પહાડ સુધી, વાર્તાઓની ભાષા અને પાત્રો બદલાય તો પણ રામ એક જ રહે છે. જોકે, કાશ્મીરી પંડિતોની હિજરત બાદ કુપવાડામાં રામના પર્વતો ઉજ્જડ છે. બીજી તરફ ઓડિશામાં એક સમુદાય આજે પણ સીતાના શ્રાપને માને છે. વાંચો સંપૂર્ણ સમાચાર

વિશેષ આગ્રહ: કૃપા કરીને દૈનિક ભાસ્કરના આ સમાચાર તમારા પરિવાર, પ્રિયજનો અને સોશિયલ ગ્રૂપ્સમાં જરૂર શેર કરો. રામ મંદિરના આવા જ સમાચારો વાંચવા અહીં ક્લિક કરો - રામમંદિર વિશેષ

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
  • પસંદના ન્યૂઝ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પૂરા ન્યૂઝ વાંચો એપ પર
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
Scan QR to download app
એપ ડાઉનલોડ કરવા માટે QR સ્કેન કરો
Download android app - Divya BhaskarDownload ios app - Divya Bhaskar
  • મનપસંદ એલર્ટ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

Local News

Today Weather Update

Our Group Site Links