- Gujarati News
- Magazine
- Kalash
- Dr. Jay Narayan Vyas: Overcoming Past Trauma | Life Lessons & Moving On
આંતરમનના આટાપાટા:ભૂતકાળ ભૂલીને શીખ સાથે આગળ વધીએ
- કૉપી લિંક

ડૉ. જય નારાયણ વ્યાસ
આપણે જીવનમાં કેટલીય એવી વાતો મનમાં પકડીને બેઠાં હોઈએ છીએ, જેનો વર્તમાન સાથે હવે કોઈ સંબંધ રહ્યો નથી. કોઈએ કહેલા કડવા શબ્દો, કોઈની બેવફાઈ, વ્યવસાયમાં મળેલી નિષ્ફળતા કે પોતાના કોઈ ખોટા નિર્ણયનો અફસોસ. સમય પસાર થઈ જાય છે, પરિસ્થિતિ બદલાઈ જાય છે, પરંતુ ઘણી વાર મન એ જ જૂની ઘટનામાં અટવાયેલું રહે છે. જાણે ભૂતકાળનો પથ્થર ખભા પર મૂકીને આખી જિંદગી ફરતા હોઈએ. સવાલ એ છે કે જે ઘટના હવે બદલી શકાતી નથી, તેને યાદ કરીને આપણે આજની શાંતિ શા માટે ગુમાવીએ છીએ? આ વાત સમજવા માટે બે બૌદ્ધ સાધુઓની એક સુંદર વાર્તા છે. એક વૃદ્ધ સાધુ અને તેમનો યુવાન શિષ્ય લાંબી યાત્રા પર નીકળ્યા હતા. ચાલતાં ચાલતાં તેઓ એક નદીના કિનારે પહોંચ્યા. નદીનો પ્રવાહ તેજ હતો. ત્યાં એક સ્ત્રી નદી પાર કરવાનો પ્રયત્ન કરતી હતી, પરંતુ વારંવાર લપસી પડતી હતી. તે ગભરાઈ ગઈ હતી. યુવાન સાધુ પોતાના નિયમો વિશે વિચારતો રહ્યો, પરંતુ વૃદ્ધ સાધુ તરત જ નદીમાં ઊતર્યા, સ્ત્રીને ઊંચકી અને સલામત રીતે સામેના કિનારે પહોંચાડી દીધી. સ્ત્રીએ તેમનો આભાર માન્યો અને પોતાના માર્ગે ચાલી ગઈ. વૃદ્ધ સાધુ પણ કશું બોલ્યા વિના આગળ વધ્યા. યુવાન સાધુએ આ ઘટના જોઈ, પરંતુ કંઈ કહ્યું નહીં. કલાકો પસાર થયા, છતાં તેના મનમાં એ જ પ્રશ્ન ઘૂમરાતો રહ્યો: ગુરુજીએ સ્ત્રીને કેમ ઊંચકી? આખરે તેણે પૂછ્યું, ‘ગુરુજી, આપણે સ્ત્રીને સ્પર્શ ન કરવાનો નિયમ પાળીએ છીએ. તો પછી તમે તેને ઊંચકી કેમ?’ વૃદ્ધ સાધુ હળવેથી સ્મિત કરીને બોલ્યા, ‘બેટા, મેં તો એ સ્ત્રીને કલાકો પહેલાં નદીના કિનારે ઉતારી દીધી હતી. પરંતુ તું હજી સુધી તેને મનમાં ઊંચકીને કેમ ફરે છે?’ યુવાન સાધુ મૌન થઈ ગયો. તેને સમજાયું કે સ્ત્રીને ગુરુજીએ માત્ર નદી પાર કરાવવામાં મદદ કરી હતી, પરંતુ તેણે પોતે એ ઘટનાને મનમાં પકડી રાખી હતી. આ વાર્તા આપણા જીવનનું પણ પ્રતિબિંબ છે. કોઈએ વર્ષો પહેલાં આપણું અપમાન કર્યું, કોઈએ વિશ્વાસ તોડ્યો કે કોઈ નિર્ણય ખોટો સાબિત થયો, તો આપણે વારંવાર એ જ વાત યાદ કરીને દુઃખી થઈએ છીએ. કોઈએ આપણને એક વાર દુઃખ આપ્યું હોય, પરંતુ એ વાતને વારંવાર યાદ કરીને આપણે પોતાની જાતને અનેક વાર દુઃખ પહોંચાડીએ છીએ. આનો અર્થ એવો નથી કે ભૂતકાળની ભૂલો ભૂલી જવી જોઈએ અથવા અન્યાય સહન કરવો જોઈએ. ભૂતકાળમાંથી શીખવું જરૂરી છે, પરંતુ તેમાં અટવાઈ રહેવું નહીં. ધારો કે કોઈ વ્યક્તિને વ્યવસાયમાં મોટું નુકસાન થયું, તો તે પોતાની જાતને દોષ આપતો રહે એના કરતાં પોતાની ભૂલનું વિશ્લેષણ કરીને ભવિષ્યમાં વધુ સમજદારીથી આગળ વધી શકે છે. વ્યક્તિ ભૂલને જીવનભરનો બોજ બનાવી શકે અથવા તેને અનુભવમાં ફેરવી શકે છે. સંબંધોમાં પણ આવું જ બને છે. પતિ-પત્ની, માતા-પિતા અને સંતાનો કે મિત્રો વચ્ચે જૂની વાતો વારંવાર યાદ કરવાથી સંબંધો પ્રેમના બદલે હિસાબની ચોપડી બની જાય છે. માફીનો અર્થ ખોટાને સાચું ઠેરવવું નથી. તેનો અર્થ એ છે કે આપણે બીજાની ભૂલને આપણા મન પર કાયમી કબજો જમાવવા નહીં દઈએ. જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં અંતર જાળવવું જોઈએ, પરંતુ પોતાની શાંતિ ગુમાવવી નહીં. આપણે વારંવાર વિચારીએ છીએ, ‘કાશ, મેં ત્યારે આવું ન કર્યું હોત!’ પરંતુ તે સમયે આપણી પાસે જેટલી સમજ અને અનુભવ હતાં, તેના આધારે જ આપણે નિર્ણય લીધો હતો. તેથી ભૂલમાંથી શીખો, પરંતુ પોતાની જાતને આખી જિંદગી તેની સજા ન આપો. જીવનમાં સારી વાતો સાંભળવી સહેલી છે; તેનો અમલ કરવો મુશ્કેલ છે. ડૉક્ટર દવા લખી આપે, પરંતુ માત્ર દવાનું નામ જાણવાથી રોગ મટતો નથી. દવા લેવી પડે છે. એ જ રીતે, ‘ભૂતકાળ ભૂલી જાઓ’ એવું સાંભળવાથી મન હળવું થતું નથી. આપણે ખરેખર એ દિશામાં પ્રયત્ન કરવો પડે છે. આજે પોતાની જાતને પૂછો: કઈ જૂની વાત મને હજી દુઃખ આપે છે? એમાંથી મેં શું શીખ્યું છે? જો પાઠ શીખી લીધો હોય, તો એ જ ઘટનાને વારંવાર યાદ કરીને પોતાને દુઃખી કરવાનો અર્થ શું છે? ભૂતકાળને ભૂંસી નાખવો આપણા હાથમાં નથી, પરંતુ તેને આપણા વર્તમાન પર કેટલો અધિકાર આપવો તે આપણા હાથમાં છે. નવા વર્ષમાં જૂના અફસોસ અને ફરિયાદોનો બોજ લઈને આગળ ન વધીએ. જે સુધારી શકાય તે સુધારીએ, જ્યાં માફી માગવી જરૂરી હોય ત્યાં માગીએ, જ્યાં માફ કરવું શક્ય હોય ત્યાં મનને મુક્ત કરીએ અને જે બદલી શકાતું નથી તેને સ્વીકારીને આગળ વધીએ. વૃદ્ધ સાધુએ સ્ત્રીને નદીના કિનારે ઉતારી દીધી હતી, પરંતુ યુવાન સાધુ તેને મનમાં લઈને ફરતો રહ્યો. આપણે પણ ઘણી વાર પૂરી થઈ ગયેલી ઘટનાઓને મનમાં જીવંત રાખીએ છીએ. ભૂતકાળનો બોજ નહીં, અનુભવની શીખ સાથે રાખો. જૂના અફસોસ નહીં, આવતીકાલની આશા સાથે આગળ વધો. જીવન અટકી રહેવા માટે નહીં, સમજદારીથી આગળ વધવા માટે મળ્યું છે.
















