Mon, Nov 16, 2026Updated 02:27 PM IST
Google Preferred Source CTA

પંથ
પ્રથમ કાવડિયા રામ હતા કે રાવણ?:140 કિલો ગંગાનું પાણી લઈને પરત ફરી રહ્યા છે શિવભક્તો, ગંગાનું પાણી લઈને આવનાર કાવડિયાઓ ટોઈલેટ માટે પણ નથી જઈ શકતા

3 વર્ષ પેહલાલેખક: મનીષા ભલ્લા
  • કૉપી લિંક

શ્રાવણ મહિનો છે. કાવડિયાઓ શિવલિંગને ગંગાજળ અર્પણ કરવા નીકળ્યા છે. મેં વિચાર્યું કે આ વખતે પંથ શ્રેણીમાં કાવડિયાઓની આસ્થા સાથે રૂબરૂ થઈએ.

.

રાતના બે વાગ્યા છે. દિલ્હી-હરિદ્વાર રોડ પર વાહનો સરકતાં આગળ વધી રહ્યાં છે. કારના કાચ થોડા પણ નીચા કરો તો ડીજે ધબકારા વધારી દે છે. શિવશંકર ભોલે નાથનાં ગીતો પર ભગવા પહેરેલા યુવકો બધે જ આનંદથી નાચી રહ્યા છે.

શ્રાવણ સાથે શરૂ થાય છે કાવડયાત્રા.
શ્રાવણ સાથે શરૂ થાય છે કાવડયાત્રા.

એક ઝાંખી બીજાને અડીને જોવા મળે છે. અમુક અંતરે ડીજે વાગી રહ્યા છે. ડીજેના સ્ટેજ પરથી નીકળતી જાંબલી, લાલ, લીલી, વાદળી લાઈટો પણ આકાશને રંગીન બનાવી રહી છે. મારી કેબ ઉત્તર પ્રદેશના મુઝફ્ફરનગર સુધી તો સપાટ રસ્તા પર દોડતી રહી. એ પછી આ ચાર કલાકની મુસાફરી લગભગ 10 કલાકમાં પૂરી થઈ હતી. અનેક જગ્યાએ કલાકો સુધી ટ્રાફિકમાં ઊભા રહેવું પડ્યું હતું.

દિલ્હી-હરિદ્વાર હાઈવેનો એક ભાગ કાવડિયાઓ માટે આરક્ષિત છે, જેના કારણે એક જ રોડ પર બંને બાજુથી વાહનો આવતાં-જતાં હોય છે. રાત્રિના સમયે વાહનોની લાઈટો આંખોને ઝાંખી પાડે છે, તેથી જ બધા ધીમે ધીમે આગળ વધી રહ્યા છે.

કાવડને રંગબેરંગી તેજસ્વી રંગીન જાળીદાર કપડાં, રમકડાં, ઘોડાની લગામ અને સજાવટથી શણગારવામાં આવે છે. કેટલીક કાવડ નાની હોય છે અને કેટલીક અનેક ફૂટની હોય છે. આટલું જ નહીં, ઘણા કાવડિયાઓ 20-20 ફૂટના ધ્વજ લઈ રહ્યા છે. દેશભક્તિ અને શિવભક્તિનો અનોખો સંગમ જોવા મળે છે.

ઉઘાડા પગે...અવિરત વરસાદ, ખભા પર કાવડ લઈને બધા બોલ બમ બોલતા જઈ રહ્યા છે.
ઉઘાડા પગે...અવિરત વરસાદ, ખભા પર કાવડ લઈને બધા બોલ બમ બોલતા જઈ રહ્યા છે.

જાણે વરસાદ કહેતો હોય કે આજે માત્ર હું છું. એ એક સેકન્ડ માટે પણ રોકાયો નહીં. ટેક્સી-ડ્રાઈવર પણ ધીમે ધીમે કારને ગંતવ્ય સ્થાન તરફ લઈ જઈ રહ્યો છે. આખરે મારે હર કી પૌડી જવું છે. ટેક્સી-ડ્રાઈવરે મને હરિદ્વાર બસ સ્ટેન્ડ પર ઉતારી દીધી.

એ પછી હું ઓટો લઈને હર કી પૌડી તરફ ચાલી નીકળું છું. આગળ બેરિકેડિંગ છે. આ કારણે ઓટો મને લગભગ 4 કિમી પાછળ છોડી ગઈ છે. અહીં વરસાદ થંભી ગયો છે. હું પાણી ભરાયેલા રસ્તાઓ પર હર કી પૌડી તરફ ચાલી રહી છું. વરસાદને કારણે પાણીનો ભરાવો એટલો બધો છે કે પાણીની અંદર પગ પણ દેખાતા નથી. આવી સ્થિતિમાં ક્યાંક ઊંડો ખાડો ન હોય એવી દહેશત પણ છે.

હરિદ્વાર પહોંચેલા કાવડિયાઓ દિલ્હી, પંજાબ, હરિયાણા, રાજસ્થાનથી આવ્યા છે. કોઈક રીતે હું પણ વરસાદમાં હર કી પૌડી પહોંચું છું. મેરઠથી આવેલા બલીશ અહીં કાવડને બાંધી રહ્યા છે. તેઓ ગંગાના પાણીથી ભરેલી કાવડમાં દોરડા અને વાંસ ઠીક કરી રહ્યા છે. થોડીવાર તેની સાથે વાત કર્યા પછી હું પુલ પર ચડીને ગૌ ઘાટ તરફ જાઉં છું. અહીં જ્યાં જુઓ ત્યાં કાવડિયાઓ જ દેખાય છે.

ગંગામાં ડૂબકી લગાવીને કાવડમાં ગંગાનું પાણી ભરીને એને શણગારીને પ્રાર્થના કરી, કાવડિયાઓ પોતપોતાના ગામ અને ઘરે જઈ રહ્યા છે. દરેકે પોતાની ક્ષમતા મુજબ ગંગાનું પાણી ઉઠાવ્યું છે. ગાઝિયાબાદનો તરુણ ચૌધરી 100 કિલો પાણી વહન કરી રહ્યો છે. એવું કહે છે કે કોઈ વ્રત નથી, પણ ભોલેએ એટલું બધું આપ્યું છે કે મને લાગ્યું કે મારે પણ તેમને કંઈક પાછું આપવું જોઈએ.

આ સની છે, તેણે 100 કિલો પાણી ઉપાડ્યું છે.
આ સની છે, તેણે 100 કિલો પાણી ઉપાડ્યું છે.

ઘાટ પર ઊભા રહેવાની જગ્યા નથી. પુરુષોની સાથે મહિલાઓ પણ કાવડ ઉપાડીને કૂચ કરી રહી છે. જોકે તમે જેને પૂછો છો, શું આટલો ભારે ભાર વહન કરવામાં કોઈ સમસ્યા છે? બધા કહે છે કે બસ આ માટે ભોલેએ તાકાત આપી છે. પાણી લીધા બાદ ડાક બમ કાવડિયાએ સતત આગળ વધીને પોતાની યાત્રા પૂર્ણ કરવી પડે છે. જો તેઓ રસ્તામાં રોકાઈ જાય તો કાવડયાત્રા અધૂરી અને ખંડિત ગણાય છે. આ દરમિયાન શરીરથી ઉત્સર્જનની ક્રિયાઓ વર્જિત હોય છે. તેનો અર્થ એ છે કે ટોયલેટ પણ જઈ શકતા નથી ડાક કાવડિયાઓ.ઊભી કાવડ વખતે કાવડિયાને મદદ કરવા માટે કોઈ ને કોઈ હોય છે. જ્યારે તે આરામ કરે છે ત્યારે તેના સહાયકો કાવડને તેમના ખભા પર લઈ જાય છે.

હું આકાશ ત્યાગીને મળું છું. તે દિલ્હીના બુરારીનો રહેવાસી છે. તે દિલ્હીથી પગપાળા હરિદ્વાર પહોંચ્યો હતો અને 140 કિલો પાણી લઈને પગપાળા દિલ્હી પરત ફરી રહ્યો છે. આકાશ કહે છે, 'ગયા વર્ષે તેઓ 51 કિલો પાણી લાવ્યા હતા. આ બધું માત્ર વિશ્વાસની વાત છે. શ્રદ્ધા શરીરની શક્તિ પર ભારે છે.’

દિલ્હીના જહાંગીર પુરીમાં રહેતો સની પણ 40 કિલો પાણી વહન કરે છે. હું ધીમે ધીમે તેમની સાથે ચાલવા લાગી. તે કહે છે, 'મેં મારાં માતા-પિતાના સ્વાસ્થ્ય માટે પ્રાર્થના કરી હતી. ભોલેનાથની કૃપાથી તેમની તબિયત સારી છે. હું કાવડને ઉપાડી રહ્યો છું, જેથી તેઓ હંમેશા સ્વસ્થ રહે.

સોહનલાલ હરિયાણાથી હરિદ્વાર આવ્યા છે. તેના ભાઈનો ચાર મહિના પહેલાં અકસ્માત થયો હતો. તેના ભાઈના બચવાની આશા ઓછી હતી. સોહનલાલે માનતા માની કે જો તેના ભાઈ તરફથી જોખમ ટળશે તો તે પાંચ વર્ષ માટે કાવડને લઈ આવશે.

ગાઝિયાબાદનો ચીનુ કશ્યપ તેનાં દાદા-દાદી સાથે હરિદ્વાર પહોંચી ગયો છે.
ગાઝિયાબાદનો ચીનુ કશ્યપ તેનાં દાદા-દાદી સાથે હરિદ્વાર પહોંચી ગયો છે.

કાવડિયાઓનો ઉત્સાહ જોઈને મને જાણવાની ઈચ્છા થઈ કે એની શરૂઆત કોણે કરી?

એના ઇતિહાસ વિશે પણ ઘણી વાર્તાઓ છે, પરંતુ કાશી યુનિવર્સિટીના જ્યોતિષ વિભાગના એચઓડી ગિરિજાશંકર શાસ્ત્રી કહે છે કે પુરાણોમાં ક્યાંય કાવડનો ઉલ્લેખ નથી. લોકોએ એના વિશે પોતપોતાની વાર્તાઓ બનાવી છે. આમાં એક જ નક્કર વાર્તા છે - શ્રવણ કુમારની.

કાવડમાં શ્રવણ કુમાર પોતાનાં માતા-પિતાને લઈને હરિદ્વાર ગયા. પછી ત્યાંથી જળ લઈને શિવ પર જલાભિષેક કર્યો. ત્યારથી કદાચ એક ટ્રેન્ડ બની ગયો છે. હવે સોશિયલ મીડિયા અને સરકારી સુવિધાઓને કારણે દેશભરમાંથી લોકો કાવડ ઉઠાવી રહ્યા છે.

કાવડિયાઓ ટ્રકમાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરે છે.
કાવડિયાઓ ટ્રકમાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરે છે.

ગિરિજાશંકર શાસ્ત્રી કહે છે કે ઘણા લોકો રાવણને પ્રથમ કાવડિયા કહે છે. કહેવાય છે- સમુદ્રમંથન દરમિયાન ભગવાન શિવે ઝેર પીધું ત્યારે ભગવાન શિવનું ગળું વાદળી થઈ ગયું હતું. પછી એ નકારાત્મક શક્તિઓથી ઘેરાઈ ગયા. પછી રાવણ દેવતાને નકારાત્મક શક્તિઓથી મુક્ત કરવા માટે ગંગા જળ ભરીને પુરા મહાદેવનો અભિષેક કરવામાં આવ્યો હતો.

સમુદ્રમંથન સાથે બીજી એક માન્યતા જોડાયેલી છે, એટલે કે આ સમય દરમિયાન જ્યારે મહાદેવે ઝેરનું સેવન કર્યું હતું ત્યારે એની અસર દૂર કરવા માટે પવિત્ર નદીઓનું જળ ભગવાન શિવને અર્પણ કરવામાં આવ્યું હતું. બધા દેવતાઓએ મળીને ગંગાજળ લાવીને ભગવાન શિવને અર્પણ કર્યું. એ વખતે શ્રાવણનો મહિનો હતો. ત્યારથી કાવડ પરંપરા શરૂ થઈ.

સનાતન ધર્મ મંદિરના પૂજારી આચાર્ય તિલક મણિ કહે છે, “મારા મતે પહેલી માન્યતા એ છે કે ભગવાન પરશુરામ ગંગામુક્તેશ્વર ધામમાંથી ગંગાનું પાણી લાવ્યા હતા. આ સાથે તેમણે ઉત્તરપ્રદેશમાં બાગપત પાસે પુરા મહાદેવનો જલાભિષેક કર્યો. આ પછી કાવડયાત્રા શરૂ થઈ.

લાખો શિવભક્તો પણ ગંગામુક્તેશ્વરથી ગંગાજળ લાવે છે.
લાખો શિવભક્તો પણ ગંગામુક્તેશ્વરથી ગંગાજળ લાવે છે.

પંડિત તિલક કહે છે કે એવી પણ માન્યતા છે કે ભગવાન રામ પ્રથમ કાવડિયા હતા. શ્રાવણના દિવસોમાં ભગવાન રામે બિહારના સુલતાનગંજમાંથી ગંગાનું પાણી ભરીને દેવધર ખાતેના બૈદ્યનાથ જ્યોતિર્લિંગનો અભિષેક કર્યો હતો.

હું 24 કલાકથી વધુ સમય દિલ્હી-હરિદ્વાર-દિલ્હી રૂટ પર રહ્યો. એક અંદાજ મુજબ હરિદ્વારમાં અત્યારે 30 લાખ કાવડિયા છે. આ વર્ષે ચાર કરોડ કાવડિયા સુધી પહોંચવાની શકયતા છે. વ્યવસ્થાના નામે વાત કરીએ તો ગાઝિયાબાદથી હરિદ્વારના માર્ગમાં કાવડિયાઓ માટે લંગર, સ્નાન અને રહેવાની વ્યવસ્થા છે, પરંતુ હરિદ્વારમાં ભીડને સંભાળવા માટે કોઈ ખાસ વ્યવસ્થા નહોતી. હું જે ટેક્સીમાં મુસાફરી કરું છું તેનો ડ્રાઈવર હરિદ્વારનો નિખિલ કુમાર છે. નિખિલ કહે છે કે અહીં કોઈને કંઈ થઈ જાય તો તેને બચાવવાનો કોઈ રસ્તો નથી. આ દિવસોમાં તમામ રસ્તા, વ્યવસ્થા, વ્યવસ્થા, સરકારી સ્ટાફ કાવડ માટે જ છે.

ધર્મની સાથે સાથે હું જોઈ રહ્યો છું કે પાછલાં વર્ષોની સરખામણીમાં કાવડનું પોતાનું એક બજાર છે. ડિઝાઈનર ટી-શર્ટ, કાવડ ડેકોરેશન, ટેબલવેર આઈટમ્સ, કલેશ બધું વેચાઈ રહ્યું છે. દેવધર એએન કૉલેજના નિવૃત્ત પ્રોફેસર ડૉ. જયનારાયણ રાય કહે છે કે દસ વર્ષ પહેલાં બિહારના સુલતાનગંજથી ઝારખંડના દેવધર સુધીનો રસ્તો કઠોર અને કાંકરા-પથ્થરનો હતો. ત્યાં થોડીક હોટલો હતી. આજે વાતાવરણ એવું છે કે ફાઈવ સ્ટારથી લઈને થ્રી સ્ટાર સુધીની અસંખ્ય હોટલો છે.

દસ વર્ષ પહેલાં ભોલે બાબાને પ્રસાદ તરીકે ચઢાવવામાં આવતા વૃક્ષની દસ દુકાન હતી. આજે હજારો દુકાનો છે. પ્રસાદ, કપડાં, ઢાબા, ચાની ગાડી, શાકભાજી, હોટલ, ધર્મશાળાઓ મળીને કરોડો રૂપિયાનો કારોબાર વર્ષભર થયો છે. ડો.રાય કહે છે કે એક રીતે કાવડયાત્રા એક મોટા ઉદ્યોગમાં ફેરવાઈ ગઈ છે. એનું એક કારણ એ પણ છે કે પાછલાં વર્ષોમાં રાજકારણ અને સમાજે પણ કાવડને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે.

હરિદ્વાર ઉપરાંત અહીંથી કાવડ યાત્રા શરૂ થાય છે.

  • નર્મદાથી મહાકાલ
  • ગંગાથી નીલકંઠ મહાદેવ
  • ગંગાથી વૈદ્યનાથ ધામ
  • ગોદાવરીથી ત્ર્યંબકેશ્વર
  • ગંગાથી કેદારેશ્વર

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
  • પસંદના ન્યૂઝ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પૂરા ન્યૂઝ વાંચો એપ પર
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
Scan QR to download app
એપ ડાઉનલોડ કરવા માટે QR સ્કેન કરો
Download android app - Divya BhaskarDownload ios app - Divya Bhaskar
  • મનપસંદ એલર્ટ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

Local News

Today Weather Update

Our Group Site Links