- Gujarati News
- Bhaskar khaas
- Sunday jazbaat
- Bihar Dalit Activist Arjun Paswan Shot Patna Protest; Recalls Village Caste Abuse Famine
સન્ડે જઝબાત: જમીનદારો અમારી મહિલાઓને ઉઠાવી જતા:ગામ છોડીને પટના આવ્યો, તેલની કાળાબજારીનો વિરોધ કર્યો તો ગોળી મારી; કોમામાં જતો રહ્યો હતો
- કૉપી લિંક

હું અર્જુન પાસવાન, બિહારના જહાનાબાદ જિલ્લાના જમુઆના ગામનો રહેવાસી છું. અમારી પાસે જમીન નહોતી. દલિત હોવાને કારણે જમીનદારોના જ આશરે જીવતા હતા. તેમની જમીનો પર કામના બદલે ખાવા માટે બાજરી મળતી હતી. જમીનદાર રસ્તામાં મળી જાય તો અમે અમારા પગના બૂટ હાથમાં લઈ

હકીકતમાં, મારી કહાની ગામથી શરૂ થાય છે, જ્યાં મેં ગરીબી, ભૂખમરો, દુકાળ, સામંતવાદી વ્યવસ્થા અને જાતિ વ્યવસ્થાની માર સહન કરી. અમારો સાત લોકોનો પરિવાર હતો. હું ત્રણ ભાઈ અને બે બહેનોમાં સૌથી મોટો હતો. તેથી આખા પરિવારને ચલાવવાની જવાબદારી મારી હતી. 13 વર્ષની ઉંમરે મારા લગ્ન કરી દેવામાં આવ્યા હતા.
ગરીબી એટલી હદે હતી કે ખાવાનું મળી જાય, બસ તેટલું જ પૂરતું હતું. તેના માટે માતા સાથે નહેરમાંથી માટી કાઢવા જતો હતો, જેથી જમીનદારો અને ઊંચી જાતિના ખેતરોને પાણી સરળતાથી મળી શકે. તેના બદલે અમને ખાવા માટે બાજરી મળતી હતી. બાજરી ઘરે લાવીને દળવી પડતી હતી. શાકભાજી માટે ઘરે રીંગણા ઉગાડતા હતા.
ખાવાની જ નહીં, ત્યાં જીવન જીવવા માટે પણ સહેલું નહોતું. જમીનદાર રસ્તામાં આવતા-જતા ક્યાંક મળી જાય તો અમે અમારા બૂટ કાઢીને હાથમાં લઈ લેતા હતા, કારણ કે તે તેમની શાનની વિરુદ્ધ હતું. એટલું જ નહીં, ગામમાં અમારા કૂવા અલગ હતા. ભૂમિહાર, મુસહર, કુર્મી, રાજપૂત અને દલિત બધાના અલગ-અલગ કૂવા.
એટલું જ નહીં, મોટા જમીનદારોને જો અમારા ઘરની કોઈ મહિલા પસંદ આવી જાય તો તેઓ તેને ઉઠાવી જતા હતા. તેની સાથે બળાત્કાર કરતા હતા. અમે વિરોધ પણ કરી શકતા નહોતા. ક્યાંય સુનાવણી થતી નહોતી. અમને ન્યાયના નામે બસ અમુક મુઠ્ઠી અનાજ આપી દેવામાં આવતું હતું.
જિંદગી આ જ રીતે ચાલી રહી હતી. પછી બિહારમાં 1966, 1967 અને 1968માં સતત ત્રણ વર્ષ દુકાળ પડ્યો. દુકાળ એવો કે ભૂખે મરવાનો વારો આવ્યો. અમારા ગામના ગરીબ માણસ, જાનવર બધા મરવા લાગ્યા. દુકાળના સમાચાર જાણવા માટે અમે તે સમયે પાસેના મોટા જમીનદારોના ઘરે રેડિયો સાંભળવા જતા હતા. તેમના ઘરનો નિયમ હતો કે તેઓ પોતાના ઓટલામાં ખુરશી પર બેસતા અને અમે નીચે જમીન પર.
એક દિવસ દુકાળને લઈને સરકારે રેડિયો પર જાહેરાત કરી કે દુકાળવાળા ગામના લોકો જહાનાબાદથી પુનપુન રેલવે સ્ટેશન જશે અને ત્યાંથી પોતાના જાનવરો માટે ચારો લાવશે. પછી જહાનાબાદથી 50 કિલોમીટર પુનપુન સ્ટેશન માટે ટ્રેનમાં ચાર વધુ ડબ્બા જોડવામાં આવ્યા. સવારે અમે તેનાથી પુનપુન રેલવે સ્ટેશન જતા અને સાંજ સુધી જાનવરો માટે ઘાસ લઈને આવતા. આખો દિવસ તેમાં જ જતો રહેતો હતો.
હવે ખાવા માટે ઘરમાં કંઈ જ બચ્યું નહોતું. તે દરમિયાન લગભગ એક વર્ષ સુધી અમારો પરિવાર શેરડી ચૂસીને પેટ ભરતો હતો. તે જ શેરડી, જે દુકાળ દરમિયાન જાનવરોના ચારા તરીકે આવતી હતી. સવારના નાસ્તા માટે અમે રાત્રે મકાઈ પલાળતા હતા અને તેને જ ઉકાળીને ખાતા હતા.
દુકાળ દરમિયાન જ એક જમીનદારે મારા પિતા પર ચોરીનો ખોટો આરોપ લગાવી દીધો. તેઓ જેલ ચાલ્યા ગયા. પછી તો અમે એક નવી આફતમાં આવી ગયા હતા. એક રીતે અમારી સમસ્યાઓ વધતી જ જતી હતી. તે વખતે મારા સાસુ પટનામાં રહેતા હતા. તેમણે મને પરિવાર સાથે પટના આવવા કહ્યું. પિતાને જેલ થયા પછી ઘર ચલાવવું મુશ્કેલ હતું. લાગ્યું કે અહીં ભૂખથી મરવા કરતાં સારું છે કે પટના જ ચાલ્યા જઈએ. અમે બે ગાય વેચી અને તેનાથી જે પૈસા મળ્યા તે લઈને પરિવાર સાથે પટના આવી ગયો.
પટના આવીને પીરવમરિયભા વિસ્તારમાં સાસુ સાથે રહેવા લાગ્યો. આ એક દલિત વસાહત છે. અહીં મારા સાસુએ મને ગંગામાં ચાલતા પાણીના જહાજમાં કામ અપાવી દીધું. આ જહાજ કોલકાતાથી પટના આવતા હતા. તેના પર તેલ, ડાલડાના કનસ્તર અને ખાંડની બોરીઓ આવતી હતી. તેના પર બિહારના મારુફગંજ મંડીમાંથી મસાલા અને મખાના કોલકાતા જતા હતા. આના પર સામાન લગાદવા-ઉતારવાનું કામ કરવા લાગ્યો.
હવે પટના આવવાથી બસ એટલો જ આરામ થઈ ગયો હતો કે ભૂખ્યા સૂવું પડતું નહોતું. એક વર્ષ પછી પિતાજી પણ જેલમાંથી છૂટીને ઘરે આવી ગયા. તેઓ મહેનત-મજૂરી કરીને જ્યારે ઘર સંભાળવા લાગ્યા, તો લાગ્યું કે મારે ભણવું જોઈએ નહીં તો આખી જિંદગી આ જ સામાન લગાદવો-ઉતારવો પડશે.
એક સ્કૂલમાં એડમિશન લીધું અને ભણવા જવા લાગ્યો. સવારે 10 વાગ્યાથી સાંજે 4 વાગ્યા સુધી સ્કૂલમાં રહેતો અને તે પછી પાણીના જહાજ પર કામ કરવા ચાલ્યો જતો. ત્યાં રાત્રે 10 વાગ્યા સુધી કામ કરતો હતો. આ રીતે 1971માં 10મા ધોરણ સુધી ભણતર પૂરું કર્યું. તે પછી બિહાર નેશનલ કોલેજમાંથી ઇન્ટરમીડિયેટ કર્યું.
આ દરમિયાન મારા પર વામપંથી આંદોલનનો પ્રભાવ પડ્યો. હકીકતમાં, જ્યારે હું મારા ગામમાં હતો તો ત્યાંની પાસેના સીકરી ગામમાં પણ લોકો વામપંથ સાથે જોડાયેલા હતા, જેમને બાળપણમાં જોયા હતા. અહીં પટનાના જે વિસ્તારમાં રહેતો હતો તે આખો વિસ્તાર વામપંથના પ્રભાવમાં હતો. વામપંથી નેતા રામ અવતાર શાસ્ત્રી અહીંથી ત્રણ વખત સાંસદ બની ચૂક્યા હતા. તેઓ ગરીબી, ભૂખમરો, સામંતવાદી વ્યવસ્થા, જાતિ વ્યવસ્થા વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવતા રહેતા હતા, તેથી હું પણ તેમની સાથે જોડાઈ ગયો.

આંદોલનમાં જોડાવા પછી પોતાના વિસ્તારમાં ચાલી રહેલી કેરોસીનની કાળાબજારી વિરુદ્ધ બોલવા લાગ્યો. અહીંના ડેપો પર આવતા કેરોસીનને દબંગો લૂંટી જતા હતા અને તેને મોંઘા ભાવે વેચી દેતા હતા. કોઈ વિરોધ કરતું નહોતું. મારા ઘરના લોકો મને વિરોધ કરવાથી રોકી રહ્યા હતા, તેમ છતાં મેં તેનો વિરોધ કર્યો. આ દરમિયાન મને ધમકીઓ મળવા લાગી.
એક દિવસ જ્યારે સવારે કોઈ કામથી ઘરની બહાર નીકળ્યો અને ઘરથી થોડે દૂર જ પહોંચ્યો હતો કે પહેલાંથી ઘાત લગાવીને બેઠેલા બે લોકોએ મારા પર ધડાધડ ગોળીઓ ચલાવવાનું શરૂ કરી દીધું. પાંચ ગોળીઓ મારી. ત્રણ ગોળીઓ મારા શરીરની આર-પાર થઈ ગઈ. એક ગોળી માથા પર, એક પગ પર અને એક છાતી પર લાગી હતી.
તે દિવસે લોહીથી લથપથ પોલીસ સ્ટેશન તરફ દોડ્યો અને ત્યાં જઈને બેભાન થઈ ગયો. પોલીસ પોતાની જીપ્સીથી મને નાલંદા મેડિકલ કોલેજ લઈ ગઈ. આ દરમિયાન ઘણું લોહી વહી ચૂક્યું હતું. ડોક્ટરોએ તો કહી દીધું હતું કે 24 કલાક રાહ જુઓ, જો બચી ગયા તો ઠીક, નહીં તો બચવું મુશ્કેલ છે.
આ દરમિયાન મને ચાર બોટલ લોહી ચઢાવવામાં આવ્યું. જોકે, મારો જીવ બચી ગયો, પણ કોમામાં ચાલ્યો ગયો. બે મહિના કોમામાં પથારી પર પડ્યો રહ્યો. હાલી-ચાલી શકતો નહોતો. માત્ર સંભળાતું હતું. લોકો આવતા હતા, વાતો કરતા હતા અને ચાલ્યા જતા હતા. તેમની બધી વાતો સાંભળતો હતો, પણ કંઈ પ્રતિક્રિયા આપી શકતો નહોતો.
આ દરમિયાન મારા પર ફરી હુમલો ન થાય, તે માટે પોલીસ સુરક્ષા આપવામાં આવી હતી. બે પોલીસ હંમેશા પાસે રહેતા હતા. તેઓ પણ જ્યારે અંદરોઅંદર વાતો કરતા તો બધું સાંભળતો હતો. કહેતા હતા જુઓ, કેટલો સારો માણસ છે, ગરીબો માટે લડતો હતો પણ કેવી હાલત કરી દેવામાં આવી.
આ દરમિયાન મારી પત્ની પોલીસવાળાઓને કહેતી, 'આખરે શું જરૂર હતી આ બધું કરવાની.' સંબંધીઓ પણ જોવા આવતા તો તેઓ પણ આ જ વાત કહેતા. તે બધું સાંભળી-સાંભળીને મારા કાન પાકી ગયા હતા. મારો સ્વભાવ ચીડિયો થઈ ગયો હતો, કારણ કે કંઈ બોલી શકતો નહોતો. અંદર જ અંદર ઇશારાથી પત્નીને જવાબ આપવાની કોશિશ કરતો કે જે થઈ ગયું, તે થઈ ગયું, પણ તે હાલતમાં ઇશારો કોણ સમજે ભલા. એ જ વિચારતો હતો કે ઠીક જ કર્યું. હું ન કરતો તો કોઈ બીજું કરત. આખરે કૂતરા-બિલાડીની જેમ તો નથી.
બે મહિના પથારી પર રહ્યા પછી સાજો થવા લાગ્યો. અચાનક હાથ-પગ હાલવા-ચાલવા લાગ્યા. ધીમે ધીમે ચાલવા-ફરવા લાગ્યો. એવું લાગી રહ્યું હતું કે જાણે નવો જન્મ મળ્યો હોય. જ્યારે સાજો થયો તો ભગવાન પર મારી આસ્થા વધી ગઈ. વિચારતો હતો કે જ્યાં સુધી તે નહીં ઇચ્છે, કંઈ પણ ખરાબ થઈ શકે નહીં.
બાદમાં ખબર પડી કે મારા પર હુમલો કરનારા લોકો એક બીજા મામલામાં એન્કાઉન્ટરમાં માર્યા ગયા છે. તે સમયે વિચારતો હતો કે આખરે તેઓ માર્યા ગયા અને હું તેમના હુમલાઓથી બચી ગયો. કોઈ શક્તિ તો છે, જે સમય પહેલાં મને મારવા નથી માગતી.

(અર્જુન પાસવાને ભાસ્કર રિપોર્ટર મનીષા ભલ્લા સાથે પોતાના જઝબાત શેર કર્યા.)
ન્યૂઝ હજી બાકી છે

- પસંદના ન્યૂઝ
- ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
- લાઇવ અપડેટ
















