Mon, Nov 16, 2026Updated 02:20 PM IST
Google Preferred Source CTA

પંથ: મહોરું પહેરીને કરે છે વિષ્ણુની ભક્તિ:કૃષ્ણ સાથે નથી લેતા રાધાનું નામ, દેવકી-વાસુદેવનાં લગ્નનો મનાવે છે જશ્ન

3 વર્ષ પેહલાલેખક: મનીષા ભલ્લા
  • કૉપી લિંક

આસ્થા અને વિશ્વાસની અનોખી કહાની મને આજે નદીના ટાપુ માજુલી પર લઈ આવી છે. તે આસામમાં બ્રહ્મપુત્રા નદીની મધ્યમાં આવેલો છે. આ પહેલો અને એકમાત્ર ટાપુ છે જેને જિલ્લો જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.

.

થોડાં વર્ષો પહેલાં નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે રાજકીય પ્રવાસ માટે આ ટાપુ પર પહોંચ્યા ત્યારે કહેવાયું હતું કે ભારતની આઝાદી પછી અત્યાર સુધી કોઈ વડાપ્રધાને અહીંયાની મુલાકાત લીધી નહોતી.

પંથમાં કહાની માજુલીની, જ્યાં હિંદુ પરંપરાઓ હજુ પણ તેમના સૌથી પરંપરાગત સ્વરૂપમાં છે. આ ટાપુ પર કૃષ્ણની પૂજા એક અલગ જ રૂપમાં થાય છે. તેમની ભક્તિ વૃંદાવન-મથુરા જેવી નથી. અહીંના લોકો જન્માષ્ટમી ઉજવતા નથી.

આ સાથે જ વૈષ્ણવ સંત શંકરદેવને માનનારાઓ માટે માજુલી ખાતે એક મઠ છે. એ શંકરદેવ, જેમના જન્મસ્થળની મુલાકાત લેતા કોંગ્રેસના નેતા રાહુલ ગાંધી, જેઓ 'ભારત જોડો ન્યાય યાત્રા'નું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા, તેમને તાજેતરમાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.

માજુલી ટાપુ આસામી નવ-વૈષ્ણવ સંસ્કૃતિનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. નવ-વૈષ્ણવ વિચારધારાની શરૂઆત આસામી સંત મહાપુરુષ શ્રીમંત શંકરદેવ અને તેમના શિષ્ય માધવદેવ દ્વારા 15મી સદીની આસપાસ કરવામાં આવી હતી. શ્રીમંત શંકરદેવનો મઠ પણ માજુલી ટાપુ પર છે.
માજુલી ટાપુ આસામી નવ-વૈષ્ણવ સંસ્કૃતિનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. નવ-વૈષ્ણવ વિચારધારાની શરૂઆત આસામી સંત મહાપુરુષ શ્રીમંત શંકરદેવ અને તેમના શિષ્ય માધવદેવ દ્વારા 15મી સદીની આસપાસ કરવામાં આવી હતી. શ્રીમંત શંકરદેવનો મઠ પણ માજુલી ટાપુ પર છે.

માજુલી જવા માટે મેં ગુવાહાટીથી જોરહાટ જિલ્લાની રાત્રિની ટ્રેન લીધી. સવારે જોરહાટ પહોંચ્યા પછી, હું ઓટોમાં એક કલાકની મુસાફરી કરીને નિમતી ઘાટ પહોંચી. અત્યારે સવારના 7 વાગ્યા છે.

અહીંથી પ્રથમ સ્ટીમર સવારે 7.30 વાગ્યે માજુલી માટે રવાના થાય છે. મારી સામે એક સ્ટીમર છે. લોકો તેની બાઇક અને તેના પર ભારે સામાન લાદી રહ્યા છે. થોડી જ વારમાં, અમારી સ્ટીમર બ્રહ્મપુત્રા નદીના પાણીને કાપીને ઝડપથી આગળ વધવા લાગે છે. લગભગ 45 મિનિટ સુધી મોજા પર મુસાફરી કર્યા પછી, હું માજુલી ટાપુ પર પહોંચું છું. અહીં ફરીથી મારે એક ઓટો લેવી પડી જે મને અડધા કલાક પછી શહેરમાં લઈ જાય છે.

સ્ટીમરની મદદથી તમે માજુલી દ્વીપ સુધી પહોંચી શકો છો. માજુલી ટાપુ પર તમે એ જનજાતિને મળી શકશો જે દેશના અન્ય ભાગોમાં રહેતા નથી. આ લોકો હજુ પણ તેમની પરંપરાઓને જીવંત રાખી રહ્યા છે, પ્રવાસીઓ અહીં માત્ર તેમના ખાનપાનનો સ્વાદ લેવા અને તેમના જીવનને નજીકથી જોવા માટે આવે છે.
સ્ટીમરની મદદથી તમે માજુલી દ્વીપ સુધી પહોંચી શકો છો. માજુલી ટાપુ પર તમે એ જનજાતિને મળી શકશો જે દેશના અન્ય ભાગોમાં રહેતા નથી. આ લોકો હજુ પણ તેમની પરંપરાઓને જીવંત રાખી રહ્યા છે, પ્રવાસીઓ અહીં માત્ર તેમના ખાનપાનનો સ્વાદ લેવા અને તેમના જીવનને નજીકથી જોવા માટે આવે છે.

આદિવાસી પ્રભુત્વ ધરાવતા આ ટાપુ પર સંસ્કૃતિ તેના સૌથી મૂળ સ્વરૂપમાં જીવંત છે. વાંસમાંથી બનેલાં પરંપરાગત ઘરો ઘાસની છત સાથે બધે જ દેખાય છે. કેટલાક મકાનો ઊંચા માંચડા પર છે. કદાચ પાણી ભરાઈ જવાના ડરથી તેમને ઉંચા કરવામાં આવ્યા છે. હું પ્રથમ આસામના નવવૈષ્ણવ હિન્દુ ધર્મને જોવા પહોંચું છું, જેની સ્થાપના આરાધ્ય ભગવાન શ્રીમંત શંકરદેવ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. શંકરદેવે અહીં આ ધર્મનો પાયો નાખ્યો અને તેનો પ્રચાર કર્યો. ત્યારથી માજુલી વૈષ્ણવ નામના ધર્મનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું.

મારી નજર એક મંદિર પર પડી. સ્થાનિક લોકોએ જણાવ્યું કે તેને મંદિર નહીં પણ 'સતર' કહેવાય છે. તમે અને હું તેને સામાન્ય ભાષામાં આશ્રમ પણ કહી શકીએ. આ સ્થાન ભગવાન વિષ્ણુ અને કૃષ્ણની ભક્તિ માટે જાણીતું છે. આ સ્થળની સંસ્કૃતિ જોવા માટે વિદેશીઓ પણ આવે છે. નવ-વૈષ્ણવવાદની પ્રાચીન પરંપરા આ સતરોમાં જોઈ શકાય છે.

હવે સૌપ્રથમ હું સમગુરી સતર તરફ આગળ વધી. બંને બાજુના વૃક્ષો અને પાણીથી ભરેલા નાના તળાવો વચ્ચેથી પસાર થતા સાંકડા રસ્તા પરથી હું અહીં પહોંચી. અહીં આવતાની સાથે જ મને લાગે છે કે હું એવી સતરમાં આવી છું જે સમગ્ર વિશ્વમાં મહોરા બનાવવા માટે પ્રખ્યાત છે.

આ ધાર્મિક મહોરા માટી, વાંસ, શણ, ગાયના છાણ અને લાકડામાંથી બનાવવામાં આવે છે. તે એક જ પરિવારના સભ્યો દ્વારાબનાવવામાં આવે છે. અન્ય લોકોને આ કરવાની મંજૂરી નથી.
આ ધાર્મિક મહોરા માટી, વાંસ, શણ, ગાયના છાણ અને લાકડામાંથી બનાવવામાં આવે છે. તે એક જ પરિવારના સભ્યો દ્વારાબનાવવામાં આવે છે. અન્ય લોકોને આ કરવાની મંજૂરી નથી.

સંગીત કલા કેન્દ્ર માસ્ક મેકિંગ સેન્ટર ખાતે રાસલીલા સંબંધિત ઘણા પ્રકારના મહોરા છે. બધું ખૂબ જ જીવંત છે. લાગે છે કે હવે મહોરાના રૂપમાં ધાર્મિક પાત્રો વાત કરવા લાગશે.

તેને બનાવવા માટે, પહેલા વાંસમાંથી એક માળખું તૈયાર કરવામાં આવે છે, પછી તેના પર માટીનો લેપ લગાવવામાં આવે છે, પછી ગાયનું છાણ અને પછી તેના પર કાપડ નાખવામાં આવે છે અને અંતે રંગો લગાવવામાં આવે છે.

તેમને બનાવનાર ધીરેન્દ્ર સ્વામી જણાવે છે કે આ 'સતર'ની સ્થાપના 1663માં થઈ હતી. જેની સ્થાપના અહોમ રાજાએ કરી હતી. તેનું નામ સામબોલા નામના વૃક્ષ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. અહીં આરાધ્ય સંત શંકરદેવની પૂજા થાય છે. 500 વર્ષ પહેલા અહીં શંકરદેવનું પ્રથમ મહોરું બનાવવામાં આવ્યું હતું. તે પછી આ પરંપરા આગળ વધતી રહી. આ મહોરા માજુલીની રાસલીલાનો પ્રાણ છે.

હનુમાનનું મહોરું પહેરેલા આ કોંગ્રેસી નેતા રાહુલ ગાંધી છે. અહીં 500 વર્ષ પહેલા સંત શંકરદેવનું પ્રથમ મહોરું બનાવવામાં આવ્યું હતું, તે પછી ભીમ, નરસિંહ, રાવણ, કુંભકર્ણ, કૃષ્ણ, રાધા, એટલે કે રામાયણ અને રાસલીલાના દરેક પાત્રોના મહોરા તૈયાર થવા લાગ્યા.
હનુમાનનું મહોરું પહેરેલા આ કોંગ્રેસી નેતા રાહુલ ગાંધી છે. અહીં 500 વર્ષ પહેલા સંત શંકરદેવનું પ્રથમ મહોરું બનાવવામાં આવ્યું હતું, તે પછી ભીમ, નરસિંહ, રાવણ, કુંભકર્ણ, કૃષ્ણ, રાધા, એટલે કે રામાયણ અને રાસલીલાના દરેક પાત્રોના મહોરા તૈયાર થવા લાગ્યા.

નોંધનીય છે કે હાલમાં માજુલીમાં 56 નાના-મોટા સતરો છે. તમામ સતરોમાં કૃષ્ણના વિવિધ સ્વરૂપોની પૂજા કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ક્યાંક તેમને ગોવિંદ, ક્યાંક બંસીવાલા, ક્યાંક ગોવર્ધન અને ક્યાંક બાલ કૃષ્ણ તરીકે પૂજવામાં આવે છે.

જુદા જુદા સતરોમાં કૃષ્ણના નામ પણ અલગ-અલગ છે. માજુલીમાં સૌથી જૂનું સતર આઉનીતિ સતર છે. આમાં માનનારા બ્રહ્મચારી હોય છે. આ કારણે મને આ સતરમાં અંદર સુધી જવા દેવામાં આવી ન હતી. વારંવાર વિનંતી કરવા પર, ત્યાંના એક મેનેજર વાત કરવા સંમત થયા.

મેનેજર અનંતકુલિટા જણાવે છે કે આ સતરની સ્થાપના અહોમ રાજાએ 1653માં કરી હતી. માજુલીના સતરોની સ્થાપના સંત શંકરદેવ અને ત્યારબાદ તેમના શિષ્યો માધવ દેવ અને દામોદર દેવ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ રીતે, પરંપરાને અનુસરીને, માધવદેવ અને શંકરદેવના શિષ્યો દ્વારા કેટલાક સતરોની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

આ ટાપુ પર શિસ્ત કડક છે. સવારે પાંચથી છ વાગ્યા પછી અહીંના લોકો સૌપ્રથમ પ્રાણાયામ કરે છે. પછી તેઓ પોતપોતાના ઘરની સફાઈ કરે છે અને પૂજા કરે છે.
આ ટાપુ પર શિસ્ત કડક છે. સવારે પાંચથી છ વાગ્યા પછી અહીંના લોકો સૌપ્રથમ પ્રાણાયામ કરે છે. પછી તેઓ પોતપોતાના ઘરની સફાઈ કરે છે અને પૂજા કરે છે.

મારા મનમાં આ જિજ્ઞાસા જાગી કે શું માજુલીના આ સૌથી મોટા અને જૂના સતરમાં શ્રી કૃષ્ણની પૂજા કરવાની રીત અલગ છે? મેનેજર અનંતકુલિટા કહે છે કે અમારી કૃષ્ણ પૂજા અને ઉત્તર ભારતમાં કૃષ્ણ પૂજામાં ઘણો તફાવત છે. મથુરા અને વૃંદાવનમાં રાધા-કૃષ્ણની પૂજા થાય છે. રાધા પણ કાન્હા જેટલી પ્રિય છે પણ અહીં તો માત્ર કૃષ્ણ પૂજા જ થાય છે. કારણ કે અમારા સંત શંકરદેવે કૃષ્ણ ભક્તિનો પ્રચાર કર્યો હતો. કૃષ્ણ સિવાય અમે વિષ્ણુની પૂજા કરીએ છીએ. સવારે છ વાગ્યે સતર શિષ્યો અહીંના મંદિરે આવે છે.

સવારે સ્નાન કર્યા પછી, દરેક વ્યક્તિ ભગવાન કૃષ્ણની પૂજા કરવા માટે મંદિરમાં જાય છે. પૂજા પછી નામ કીર્તનમાં ભાગ લેવામાં આવે છે. પૂજારીઓ અંદર પૂજા કરી રહ્યા હોય છે. દરવાજો ખુલે છે. ભગવાન વિષ્ણુની સેવા કરવામાં આવે છે. પ્રસાદ ખાધા પછી દરેક પોતપોતાના ઘરે જાય છે. બપોરના સમયે બાળકોને ક્લાસિકલ નૃત્ય શીખવવામાં આવે છે. ભાગવત ચર્ચા રાત્રે થાય છે.

ભક્તો કેળાના પાન પર પ્રસાદ તરીકે અંકુરિત કઠોળ ખાય છે. તેમાં આખા મગ, છોલેલા મગ અને ધોયેલી મગની દાળ અને પલાળેલા કાચા ચોખાનો સમાવેશ થાય છે.
ભક્તો કેળાના પાન પર પ્રસાદ તરીકે અંકુરિત કઠોળ ખાય છે. તેમાં આખા મગ, છોલેલા મગ અને ધોયેલી મગની દાળ અને પલાળેલા કાચા ચોખાનો સમાવેશ થાય છે.

પૂજા વિધિ નજીકથી જોવા હું ગરમુડી સતર ગઈ. અહીં મંદિરની અંદર પૂજારીએ મને આવવાની પરવાનગી આપી પણ શૂટિંગ કરવાની પરવાનગી આપી નહીં. હું જોઉં છું કે અહીંની કૃષ્ણની મૂર્તિઓ ઉત્તર ભારતના મંદિરો જેટલી મોટી, શણગારયુક્ત અને ભવ્ય નથી. કૃષ્ણની એક નાની મૂર્તિને એક પ્લેટફોર્મ પર ઊંચી રાખવામાં આવી છે.

શિષ્યો સફેદ વસ્ત્રોમાં ભેગા થઈ રહ્યા છે. મંદિર પ્રાચીન પરંપરાનું છે. બહાર નામ કીર્તન શરૂ થયું છે. હું શબ્દો સમજી શકતી નથી, તે આસામીમાં છે, પરંતુ તેઓ હૃદયને શાંતિ આપે છે. નજીકમાં બેઠેલા એક વ્યક્તિએ મને કહ્યું કે કૃષ્ણભક્તિના આ ગીતો મહાપુરુષ શંકરદેવે લખ્યા છે.

ઇસ્કોન કે અન્ય મંદિરોમાં જે પ્રકારનું કીર્તન જોવા મળે છે તે અહીં નથી થતું. ભગવદ ગીતાને સામે રાખીને, દરેક જણ મંત્રોચ્ચાર કરી રહ્યા છે, નામનો જપ કરી રહ્યા છે અને એકસાથે ગીતો ગાઈ રહ્યા છે. કૃષ્ણ ભક્તિની આ પદ્ધતિ પોતાનામાં અનન્ય છે. ઢોલ નહીં, ઘોંઘાટ નહીં.

અહીં કીર્તન પરંપરા નથી. ઢોલક નથી. નામ કીર્તન છે. મંદિરમાં સવારથી સાંજ સુધી શંકરદેવ લિખિત બોરગીત, ઢોકા, ભાગવત, ગીતા, ગાયન બાયન કરવામાં આવે છે.
અહીં કીર્તન પરંપરા નથી. ઢોલક નથી. નામ કીર્તન છે. મંદિરમાં સવારથી સાંજ સુધી શંકરદેવ લિખિત બોરગીત, ઢોકા, ભાગવત, ગીતા, ગાયન બાયન કરવામાં આવે છે.

તહેવારના નામે શું થાય છે? પંડિત વિજયરાજ આનો જવાબ આપે છે. કહે છે કે જન્માષ્ટમીને બદલે અહીં રાસપૂર્ણિમા ઉજવવામાં આવે છે, જે નવેમ્બરમાં થાય છે. જેનું આયોજન ત્રણ દિવસથી સાત દિવસ સુધી કરવામાં આવે છે. આમાં રાસલીલા રમાય છે, આ માજુલીનો મુખ્ય તહેવાર છે.

આ ઉપરાંત નવેમ્બરમાં પાલના તહેવાર પણ ઉજવવામાં આવે છે. તે દર વર્ષે 12 થી 16 નવેમ્બર સુધી ઉજવવામાં આવે છે. આમાં દેવકીના લગ્નથી લઈને કૃષ્ણના ગોપીઓ સાથેના નૃત્ય સુધી બધું જ બતાવવામાં આવ્યું છે. અન્ય સ્થળોએ દેવકીના લગ્નની ઝલક જોવા મળતી નથી, પરંતુ અહીં દેવકીના વાસુદેવ સાથે લગ્ન પણ જોવા મળે છે.

આ સિવાય કૃષ્ણનો જન્મ અને 166 ગોપીઓ સાથે કૃષ્ણના પાત્રને બતાવવામાં આવે છે. તેઓ કહે છે કે અમે મહાપુરુષ શંકરદેવના નામ ધર્મને જ પાળીએ છીએ. તેમણે જે કંઈ લખ્યું અને કહ્યું તે આજ સુધી અનુસરવામાં આવે છે.

ચારથી સાત વર્ષના બાળકો બ્રહ્મચારી બનવા આવે છે.

આસામમાં શંકરદેવની યાદમાં ઘણા સતર મંદિરો બનાવવામાં આવ્યા છે, જે અલગ અલગ રીતે કાર્ય કરે છે. અહીં ગૃહસ્થ સતરો પણ છે - જેમ કે કમલાબાદી, અહોનિયા, દક્ષિણ, ભોગપુર સતરો બ્રહ્મચારી છે. જે સતરોમાં બ્રહ્મચર્ય છે ત્યાં માતા-પિતા પોતે જ બાળકોને સતરોમાં મોકલે છે. તેઓ ચારથી સાત વર્ષની ઉંમરે અહીં આવે છે.

અહીં રહેવા માટે કેટલાક નિયમો છે. રાત્રે સાત વાગ્યા પછી કોઈ બહાર જઈ શકતું નથી. માત્ર પરંપરાગત ડ્રેસ જ પહેરવાનો હોય છે. ટી-શર્ટ અને પેન્ટ પહેરી શકતા નથી. વ્યક્તિએ શાકાહારી રહેવું પડે છે. સિગારેટ અને આલ્કોહોલથી દૂર રહેવાનું. સવારે 5 વાગે ઉઠ્યા પછી પ્રાણાયામ. આ બાળકો પોતાના રૂમ પણ જાતે સાફ કરે છે.

હવે છેલ્લે નીચે આપેલા ગ્રાફિક્સમાં વાંચો, કોણ છે શંકરદેવ, જેમના જન્મસ્થળની રાહુલ ગાંધી મુલાકાત લેવા માગતા હતા.

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
  • પસંદના ન્યૂઝ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પૂરા ન્યૂઝ વાંચો એપ પર
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
Scan QR to download app
એપ ડાઉનલોડ કરવા માટે QR સ્કેન કરો
Download android app - Divya BhaskarDownload ios app - Divya Bhaskar
  • મનપસંદ એલર્ટ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

Local News

Today Weather Update

Our Group Site Links