Mon, Nov 16, 2026Updated 02:33 PM IST
Google Preferred Source CTA

પંથ: અડધી રાતે તાંત્રિક વિધિ અને બલિ ચડાવાય છે:બકરીના કાનમાં રાજા બબડાટ કરે; પ્રસાદ બનાવ્યા બાદ માટલાને તોડી નાખવામાં આવે છે

જગદલપુર, બસ્તર3 વર્ષ પેહલાલેખક: મનીષા ભલ્લા
  • કૉપી લિંક

રાતના 10 વાગ્યા છે. સામાન્ય રીતે આ સમયે લોકો રાત્રિ ભોજન પછી સૂવાની તૈયારી કરતા હોય છે. છત્તીસગઢના જગદલપુરનો અનુપમા ઈન્ટરસેક્શન વસતિવાળો બની રહ્યો છે. જગદલપુર બસ્તર જિલ્લાનું મુખ્ય મથક છે.

.

ધીરે ધીરે અહીં પોલીસકર્મીઓની સંખ્યા વધી રહી છે. સિનિયર ઓફિસરની સૂચના મળતાં જ પોલીસે બેરિકેડિંગ શરૂ કરી દીધું હતું. સામાન્ય લોકો ભેગા થઈ રહ્યા છે. હું પણ એ ભીડનો એક ભાગ બની જાઉં છું.

મારી આસપાસ ઊભેલી દરેક વ્યક્તિ એકબીજાને પૂછે છે- બકરાં આવ્યાં, બકરાં આવ્યાં.

અહીં મા ખમેશ્વરીનું નાનકડું મંદિર પ્રકાશમાં દેખાય છે. ત્યાં પણ કયારેક પંડિતો તો કયારેક પોલીસ અધિકારીઓ નિરીક્ષણ કરવા પહોંચી રહ્યા છે.

આ બધું જોવા અને સમજવાની કોશિશમાં રાતના 12 વાગ્યા છે. હકીકતમાં અહીં 'નિશા જાત્રા' યોજાશે, એટલે કે અહીં તાંત્રિક વિધિ થવા જઈ રહી છે.

આ દેવી મા ખમેશ્વરીનું મંદિર છે. આ એક એવી દેવી છે, જેમને માથું નથી, એટલે કે તેમની પાસે માત્ર ધડ છે. આ મંદિરમાં તાંત્રિક વિધિ થાય છે.
આ દેવી મા ખમેશ્વરીનું મંદિર છે. આ એક એવી દેવી છે, જેમને માથું નથી, એટલે કે તેમની પાસે માત્ર ધડ છે. આ મંદિરમાં તાંત્રિક વિધિ થાય છે.

હવે રાતના 12:20 વાગ્યા છે. સારીએવી ભીડ થઈ ગઈ છે. અહીં અનેક સામાન્ય લોકો અને પંડિતો હાથમાં દેવતાઓ લઈને આવે છે. બધું ખૂબ રહસ્યમય લાગે છે. રાત અંધારી થઈ રહી છે અને મારી ઉત્સુકતા વધી રહી છે.

બાળકોની જેમ મન પણ આગળ શું થવાનું છે એ જાણવા ઉત્સુક છે.

જાહેર જનતાને બેરિકેડ્સની બહાર રાખવામાં આવી છે. મંદિરની આસપાસ માત્ર પોલીસ, મીડિયાકર્મીઓ અને પૂજા સાથે જોડાયેલા લોકો છે. અચાનક એક ટ્રક આવે છે, જેમાંથી એક પછી એક 12 બકરાં ઉતારવામાં આવે છે.

આ બકરાંને બલિદાન માટે ટ્રકમાં લાવવામાં આવ્યાં છે. મા ખમેશ્વરી મંદિરના નાના પરિસરમાં તમામ બકરાઓને રેલિંગ પર બાંધવામાં આવે છે.
આ બકરાંને બલિદાન માટે ટ્રકમાં લાવવામાં આવ્યાં છે. મા ખમેશ્વરી મંદિરના નાના પરિસરમાં તમામ બકરાઓને રેલિંગ પર બાંધવામાં આવે છે.

બકરાઓ દેખાતાં જ ફટાકડા ફોડવામાં આવે છે અને આકાશ ફટાકડાથી લાલ થવા લાગે છે.

જગદલપુરના રાજા કમલચંદ્ર ભજદેવ અસંખ્ય ભક્તો સાથે પગપાળા પહોંચી ગયા છે. તેમની સાથે હજારો લોકો છે, જેમના હાથમાં પોતપોતાનાં ગામોનાં દેવી-દેવતાઓ પણ છે. આ લોકો તેમનાં દેવી-દેવતાઓને પૂજાનો ભાગ બનાવવા માટે લાવ્યા છે.

તેઓ કમલચંદ ભાંજદેવ છે, બસ્તરના કાકટિયા વંશના 23મા રાજા. રાજા 1301 AD ત્યારથી તેઓ મધ્યરાત્રિએ તેમના લોકો સાથે આવી તાંત્રિક વિધિ કરી રહ્યા છે.
તેઓ કમલચંદ ભાંજદેવ છે, બસ્તરના કાકટિયા વંશના 23મા રાજા. રાજા 1301 AD ત્યારથી તેઓ મધ્યરાત્રિએ તેમના લોકો સાથે આવી તાંત્રિક વિધિ કરી રહ્યા છે.

એન્થ્રોપોલોજી શીખવતા નવદિત્ય ઉંબારી કહે છે, છત્તીસગઢના બસ્તરની 'નિશા જાત્રા' વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે. આ અનોખી પૂજા જોવા માટે લોકો દૂર-દૂરથી આવે છે. બલિદાનની રાત્રે જગદલપુરના તમામ મંદિરોમાં હવન કરવામાં આવે છે. રાજાના ઘરે હવન પણ કરવામાં આવે છે.

તંત્ર પૂજા રાત્રે થાય છે. તામસિક અને સાત્ત્વિક બંને પ્રકારની પૂજા 'નિશા જાત્રા'માં થાય છે.

તંત્ર પૂજામાં ખાટા અને મીઠાનો પ્રસાદ હોય છે. દેવીને મીઠું ચઢાવવામાં આવે છે. પછી યજ્ઞ થાય છે. યજ્ઞ પછી તંત્ર પૂજા થાય છે.

આખા બસ્તરમાં બલિ પૂજા કરવામાં આવે છે, જેથી કોઈનું અકાળે મૃત્યુ ન થાય, શક્તિઓ વધતી રહે અને નકારાત્મક શક્તિઓ નબળી પડી જાય..
આખા બસ્તરમાં બલિ પૂજા કરવામાં આવે છે, જેથી કોઈનું અકાળે મૃત્યુ ન થાય, શક્તિઓ વધતી રહે અને નકારાત્મક શક્તિઓ નબળી પડી જાય..

મારા મનમાં એક પ્રશ્ન છે- તંત્ર પૂજાનો હેતુ શો છે? જવાબ છે- આ પૂજા રાજ્યને કોઈપણ આપત્તિ અથવા રોગચાળાથી બચાવવા માટે કરવામાં આવે છે. રાજા પ્રજા વતી આ કરે છે.

આ તંત્ર પૂજામાં ભાગ લેવા માટે બસ્તરનાં તમામ દેવી-દેવતાઓ ખમેશ્વરી મંદિરની સામે ઊભાં છે. પછી સફેદ કપડામાં લપેટાયેલા લગભગ 11 લોકો દોરડાની મદદથી (કંવરમાં) તેમના ખભા પર બાંધેલા ઘડા લઈને મંદિરની અંદર પહોંચે છે.

તંત્ર પૂજા માટેનો પ્રસાદ માવલી મંદિરમાં રાંધવામાં આવે છે. આ ભોજન ચોક્કસ સમુદાયના લોકો દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, તેમને રાઉત કહેવામાં આવે છે.
તંત્ર પૂજા માટેનો પ્રસાદ માવલી મંદિરમાં રાંધવામાં આવે છે. આ ભોજન ચોક્કસ સમુદાયના લોકો દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, તેમને રાઉત કહેવામાં આવે છે.

એ માટલાંઓને પાંદડાંની નીચે રાખવામાં આવે છે. બધાં માટલાને પાંદડાં સાથે આવરી લેવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે રાઉત સમુદાયના લોકો તંત્ર પૂજા માટે ભોજન બનાવે છે. તેઓ ચોખા, મગની દાળ અને વડાં બનાવે છે.

ભોજન રાંધ્યા પછી રાઉત સમુદાયના લોકો તેને એક માટલામાં ભરીને માવલી ​​મંદિર પરિસરમાંથી મા ખમેશ્વરી પાસે લાવે છે.

તાંત્રિક વિધિનું ભોજન કોઈ ખાઈ શકતું નથી. સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે જેણે પણ આ પ્રસાદ ખાવાનો પ્રયાસ કર્યો તેની સાથે ખરાબ ઘટનાઓ બની છે.
તાંત્રિક વિધિનું ભોજન કોઈ ખાઈ શકતું નથી. સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે જેણે પણ આ પ્રસાદ ખાવાનો પ્રયાસ કર્યો તેની સાથે ખરાબ ઘટનાઓ બની છે.

પૂજા માટે બનાવેલો ખોરાક ખાવાનું ભૂલી જાઓ, જ્યારે માટલા ખોલવામાં આવે ત્યારે તેની ગંધ પણ ન આવે. તેની સુગંધ શ્વાસમાં લેવાનો અર્થ છે કે તે એંઠું થઈ ગયું છે. આ જ કારણ છે કે જ્યારે આ માટલાંઓ ખોલવામાં આવે છે ત્યારે દરેક વ્યક્તિ નાક પર કપડું બાંધે છે.

આ માટલાંમાંથી પ્રસાદ કાઢ્યા બાદ એને તોડી નાખવામાં આવે છે.

મંદિરની બહાર એક વાદ્ય વગાડવામાં આવે છે. કેટલાકનાં માથાં પર દેવ હોય છે. લોકો એનાથી દૂર રહે છે, કારણ કે તે કોઈને પણ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. હવે બસ્તરના રાજા કમલચંદ્ર ભજદેવ પોતાની સેના સાથે મંદિરની અંદર પહોંચી ગયા છે.

સૌથી મોટી સમસ્યા એ છે કે રાજા અંદર પહોંચતાંની સાથે જ મને મંદિરની બહાર જવાનું કહેવામાં આવ્યું, કારણ કે મહિલાઓ આ પૂજાની આસપાસ ન હોઈ શકે.

તમને નકારાત્મક અસર થશે. રાત્રે, મારા સિવાય, અહીં એકપણ મહિલા પત્રકાર નથી કે આ વિસ્તારમાં અન્ય કોઈ મહિલા નથી.

આ મંદિર પરિસરમાં ફક્ત રાજા, રાજવી પરિવાર, પૂજા કરનારા પૂજારી અથવા પૂજા સાથે સંકળાયેલા લોકો જ છે.
આ મંદિર પરિસરમાં ફક્ત રાજા, રાજવી પરિવાર, પૂજા કરનારા પૂજારી અથવા પૂજા સાથે સંકળાયેલા લોકો જ છે.

મારા માટે થોડી મૂંઝવણ છે કે મારે મંદિરની બહારથી અંદરનું દૃશ્ય જાણવું પડશે. વિનંતી પર મેં મારો મોબાઇલ અન્ય વ્યક્તિને શૂટ કરવા માટે આપ્યો.

ખબર પડી કે અંદર સૌથી પહેલા રાજા પોતાના પરિવાર સાથે મા ખમેશ્વરીની પૂજા કરે છે. એ પછી એ મંદિરની બહાર આંગણામાં આવે છે. રાજા અને તેના પરિવારના સભ્યો નાક પર કપડું બાંધીને બેસે છે. આ પછી સફેદ કપડા પહેરેલા લોકો એક પછી એક વાસણ ખોલવા લાગે છે. લાંબી પૂજા વિધિ બાદ હવે કેળાંનાં પાન ફેલાવવામાં આવ્યાં છે. તેમના પર માટલામાંથી ચોખા ફેલાવવામાં આવી રહ્યા છે. આ ચોખા પર મગની દાળ અને વડાં પણ મૂકવામાં આવ્યાં છે.

હવે આ અન્નની પૂજા કરવામાં આવી રહી છે. કેળાંનાં બે લાંબાં પાંદડા પર કઠોળ, ચોખા અને વડાંનો ઢગલો કરીને પૂજા કરવામાં આવે છે. વડ પર અગરબત્તીઓ મૂકવામાં આવે છે. ચોખાના ટેકરી પર દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે. પૂજારીઓ રાજાના હાથે અનેક પ્રકારની પૂજા કરાવતા હોય છે. આ પછી એક પછી એક બકરાને રાજા પાસે લાવવામાં આવે છે. બધા બકરાઓને ખાવા માટે ભાત એટલે કે બાફેલા ચોખા આપવામાં આવે છે. એવી માન્યતા છે કે માત્ર તે બકરાનો બલિ ચઢાવવામાં આવશે, જે ચોખા ખાશે. જે ચોખા ખાતો નથી તેને બલિ આપવામાં આવશે નહીં.

રાજા બલિના બકરાના ગળામાં ફૂલોની માળા મૂકે છે. તેઓ એનો કાન પકડે છે અને એને પોતાની તરફ ખેંચે છે અને કંઈક બબડાટ કરે છે. આજે આ પરંપરા 600 વર્ષથી ચાલી આવી છે, પરંતુ રાજા બકરીના કાનમાં શું ફૂંક મારે છે એ કોઈ જાણતું નથી.
રાજા બલિના બકરાના ગળામાં ફૂલોની માળા મૂકે છે. તેઓ એનો કાન પકડે છે અને એને પોતાની તરફ ખેંચે છે અને કંઈક બબડાટ કરે છે. આજે આ પરંપરા 600 વર્ષથી ચાલી આવી છે, પરંતુ રાજા બકરીના કાનમાં શું ફૂંક મારે છે એ કોઈ જાણતું નથી.

ગુલાબી પાઘડી પહેરેલો એક માણસ પછી આંગણામાં કાચા ચોરસ પેચ પર બકરાનું બલિદાન આપે છે. તેણે અચાનક બકરાનું માથું તેના શરીરથી અલગ કરી દીધું. બકરાનું માથું શરીરથી અલગ થતાં જ બીજો માણસ બકરીના માથામાંથી લોહી કાઢે છે અને લાકડાના પાત્રમાં ઠાલવે છે. એ બકરાનું માથું અને લોહીથી ભરેલો બાઉલ પૂજા સ્થળ પર લઈ જાય છે. એક પછી એક બધા બકરા સાથે આવું જ થાય છે. બકરાના કપાયેલા માથાને રાજા સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે છે અને કપાયેલાં માથાં પર સળગતા દીવા મૂકવામાં આવે છે. લોહીના એ જ બાઉલ કપાયેલાં માથાંની સામે રાખવામાં આવ્યા છે. હવે તંત્ર પૂજા શરૂ થાય છે. આ બધી પૂજા રાત્રે 12 વાગ્યાથી સવારના 3 વાગ્યા સુધી ચાલુ રહે છે. અહીં પૂજા પૂર્ણ થયા પછી બલિના બકરાને એક બોરીમાં પેક કરીને એ જ ટ્રકમાં મૂકવામાં આવે છે, જેમાં એ લાવવામાં આવ્યાં હતાં.

'નિશા જાત્રા' પર અનેક ડોક્યુમેન્ટરી બનાવી ચૂકેલા અવિનાશ પ્રસાદ કહે છે કે સમયની સાથે અહીંની ધાર્મિક વિધિઓ બદલાઈ ગઈ છે. અગાઉ બકરાની સાથે ભેંસની પણ બલિ આપવામાં આવતો હતો.

હું અવિનાશને પૂછું છું, 'નિશા જાત્રા' કેવી રીતે પૂરી થાય છે? તેઓ કહે છે કે મા ખમેશ્વરી મંદિરથી રાજા લાંબી ભીડ સાથે પગપાળા મા દંતેશ્વરી મંદિર તરફ જાય છે. ટોર્ચ લઈને લોકો અને બેન્ડ વગાડતા લોકો તેમની સાથે ચાલી રહ્યા છે. પછી રાજા મા દંતેશ્વરીના મંદિરે જાય છે અને કબૂતર, બિલાડી માછલી અને કોળાનું બલિદાન આપે છે.

મા દંતેશ્વરી અને મા માવલી ​​બંને મંદિરોમાં પૂજા કરવામાં આવે છે. આ રીતે 'નિશા જાત્રા' પૂરી થાય છે. એવું કહેવાય છે કે આ મંદિરનું નિર્માણ 20મી સદીની શરૂઆતમાં કાકટિયા વંશના રાજા રુદ્ર પ્રતાપ દેવે કરાવ્યું હતું. અહીં છેલ્લાં 600 વર્ષથી આયોજિત કરવામાં આવે છે.

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
  • પસંદના ન્યૂઝ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પૂરા ન્યૂઝ વાંચો એપ પર
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
Scan QR to download app
એપ ડાઉનલોડ કરવા માટે QR સ્કેન કરો
Download android app - Divya BhaskarDownload ios app - Divya Bhaskar
  • મનપસંદ એલર્ટ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

Local News

Today Weather Update

Our Group Site Links