- Gujarati News
- Bhaskar khaas
- Panth
- Panth: A Temple Is Built In The House Of The Deceased
પંથ: મૃત લોકના ઘરમાં બનાવે છે મંદિર:ફોઈની દીકરી સાથે કરે છે લગ્ન, વરરાજા જાનમાં બકરો લઈને જાય છે
- કૉપી લિંક

ઉત્તર પ્રદેશનો સોનભદ્ર જિલ્લો. રોણુકોટ અહીંથી દોઢથી બે કલાકના અંતરે આવેલું છે, જ્યાં આસપાસના ગામડાઓમાં લાક્ષણિક આદિવાસી વસાહતો છે. તેમાંથી એક ગોંડ આદિવાસી છે, જેમના જીવન અને મૃત્યુ સાથે જોડાયેલા રિવાજો જાણવા અને સમજવા માટે હું અહીં દૂધી તાલુકાના કટૌલ
લોકલ ગાઈડ જીતેન્દ્ર મારી સાથે છે. અમે બંને 'બોલેરો'માં એક સાંકડા રસ્તા પર આગળ વધી રહ્યા છીએ. રસ્તાની બંને બાજુ ગાઢ જંગલ છે. એકલદોકલ લોકો જ દેખાય છે.
ગાઈડે રસ્તામાં જ કોઈને ફોન લગાવ્યો અને મારા ત્યાં આવવાનો હેતુ જણાવ્યો. ફોનના બીજા છેડે આવેલ વ્યક્તિએ કહ્યું કે તમે લોકો 'અંડા ચોક' પર આવો. ચોકમાં પહોંચ્યા પછી પાંચ-દસ મિનિટ પછી રામ અમને મળવા સુરત નેટી આવે છે. તેઓ અમને તેમના ગામમાં લઈ જાય છે.
ગામમાં પહોંચતાની સાથે જ તેઓ તેમના ઘર તરફ આવવા કહે છે. અમને આંગણામાં ચાના કપ સાથે બેસાડવામાં આવે છે. એ જ આંગણાના એક ખૂણામાં ધર્માચાર્ય પૂજાની તૈયારીઓ કરી રહ્યા છે. ગોંડ જનજાતિમાં કોઈ પંડિત નથી હોતા, બલ્કે કોઈપણ ધાર્મિક કાર્ય કરાવવાની જવાબદારી ધર્માચાર્યની છે.

ધર્માચાર્ય આંગણે લોટ અને હળદરથી વેદી બનાવી રહ્યા છે. તેણે સૌપ્રથમ વેદી પર બુઢાદેવ અને તેની સાથે અન્ય કેટલાક પ્રતીકાત્મક દેવતાઓની રચના કરી. ધર્માચાર્ય હજુ પોતાનું કામ કરી રહ્યા હતા ત્યારે પીળા વસ્ત્રો પહેરેલા કેટલાક લોકો ત્યાં ભેગા થવા લાગ્યા. તે બધાના માથા પર મોર, બતક અને કોકના પીંછા લગાવેલા છે.
ધર્માચાર્યે પાંચ લોટા રાખ્યા. આ પાંચ લોટા પાંચ તત્વો એટલે કે હવા, પાણી, અગ્નિ, પૃથ્વી અને આકાશ માટે રાખવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ પીળા કપડા પહેરેલા તમામ લોકોને ચોખા, ચંદન અને હળદરથી તિલક કરવામાં આવ્યું.
દીવામાં જ્યોત પ્રગટાવી. મને ખબર પડી કે ગોંડ સમુદાયમાં દીવો પ્રકટાવવા માટે ક્યારેય તેલ કે ઘીનો ઉપયોગ થતો નથી.
તેલ કે ઘી નથી તો જ્યોત કેવી રીતે પ્રકટી ગઈ? રામ સુરત નેટી કહે છે કે દીવામાં ડોરીનું તેલ રેડવામાં આવ્યું છે.
ડોરીનું તેલ! હવે આ શું છે? મેં શહેરમાં તેનું નામ ક્યારેય સાંભળ્યું નથી. જેમાં જાણવા મળ્યું કે મહુઆના ફળના બીજમાં તેલ હોય છે. તેને જ ડોરીનું તેલ કહેવામાં આવે છે. આદિવાસી વિસ્તારોમાં તેને પવિત્ર માનવામાં આવે છે અને તેથી જ ગ્રામજનો તેનો ઉપયોગ કરે છે.

રામ સુરત નેટી કહે છે, 'ગોંડ સમુદાયમાં પરિવારના કોઈપણ વડીલના મૃત્યુ પછી તેને તેના જ ખેતરમાં દફનાવવામાં આવે છે. આ પછી તે વ્યક્તિને દેવતા બનાવીને ઘરમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. આ પ્રથાને ‘મુંઆ ઢુકાના’ કહે છે.
મુંઆ ઢુકાનાની પ્રથા વિશે રામ સુરત નેટી કહે છે કે અમારે ત્યાં દેવતાનું ઘર ઉત્તર દિશામાં છે. તેથી, મૃત્યુ પછી, તે જરૂરી છે કે મૃત વ્યક્તિના પગ દક્ષિણ દિશામાં અને માથું ઉત્તર દિશામાં હોય. આનો સ્પષ્ટ અર્થ એ છે કે વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી પણ ભગવાનનો અનાદર સ્વીકાર્ય નથી.
પછી અહીં એક ગોત્રમાં સાત કુરી એટલે કે પેટાજાતિ હોય છે. જેમ કે- નેટી ગોત્રમાં મરકામ, પોયા, કુસરો, સોરી અને સિરસો વગેરે. જેના ઘરમાં મૃત્યુ થયું છે, તે ગોત્રના તમામ કુરી પુરુષોને જમીન પર બેસાડવામાં આવશે. તેની પાસેથી વચન લેવામાં આવશે કે તે ત્રણ દિવસ સુધી દારૂ પીશે નહીં, માંસ ખાશે નહીં અને અપશબ્દો બોલશે નહીં. તેમના ખોરાકમાં પણ નીમક ઉમેરવામાં આવતું નથી.

ત્રણ દિવસ સુધી આ તમામ નિયમોનું પાલન કર્યા બાદ દરેક વ્યક્તિનું મુંડન કરવામાં આવે છે. આ લોકોને તેમના ભોજનમાં દહીં અને ચોખા આપવામાં આવે છે. જે લોકો મુંડન કરાવતા નથી અથવા કોઈ કારણસર તે કરાવવામાં અસમર્થ હોય છે તેમને 500, 1100 અથવા 2100 રૂપિયાનો દંડ કરવામાં આવે છે.
મૃત્યુ પછી દસમા દિવસે દસકર્મ કરવામાં આવે છે. આમાં સાલની છાલનો હવન કરવામાં આવે છે, ત્યારબાદ દરેકને ચોખા ફેંકીને શુદ્ધ કરવામાં આવશે. તેમને ગમછા, ધોતી અને પાન પાઘડી પણ આપવામાં આવે છે. તમામ ધાર્મિક વિધિઓ પૂર્ણ થયા બાદ ઘરમાં દેવતાની સ્થાપના કરવામાં આવે છે. તેમની પૂજામાં નારિયેળનું સૌથી વધુ મહત્વ છે.
પૂજા પછી, દરેક પરંપરાગત નૃત્ય કરે છે અને પછી એક પંક્તિમાં બેસે છે. આમ કરીને તેઓ બુઢાદેવનો આભાર માને છે અને તેમની સમક્ષ પ્રણામ કરે છે.
શું બુઢાદેવની ઉપાસના માટે કોઈ નિશ્ચિત દિવસ છે? એક સ્થાનિક વ્યક્તિએ જણાવ્યું કે તેમની દરરોજ પૂજા કરવામાં આવે છે પરંતુ ખાસ પ્રસંગોએ વિશેષ પૂજા કરવાનો રિવાજ છે. જેમ કે, રામ સુરત નેટીના પરિવારમાં કોઈની માનતા પૂરી થઈ છે.
બુઢાદેવ સિવાય, શું અન્ય કોઈ દેવ છે જેની ગ્રામવાસીઓ પૂજા કરે છે?
ધર્માચાર્ય રૂપ નારાયણ નેટી કહે છે, 'બુઢાદેવ સિવાય અહીં બીજા દેવતા છે જેને ડીહ દેવતા કહેવાય છે. જો સાદી રીતે સમજીએ તો ગામના વડીલો જેમને કોઈએ જોયા નથી, એટલે કે પ્રાચીન કાળના વડીલોને ડીહ દેવતા કહેવામાં આવે છે.
હું અહીં ડીહ દેવતાના દર્શન કરવા પણ જઉં છું.

આ ગામમાં ભગવાનને બદલે પૂર્વજોની પૂજા કરવાનો રિવાજ કેમ છે?
તેના પર સ્થાનિક લોકો કહે છે કે આ પૂર્વજો જ અમારા ભગવાન છે, અમારી સંપત્તિ છે. ગામમાં કોઈની પર કોઈ આફત ન આવે, બધાં સ્વસ્થ રહે, કોઈ રોગ કે રોગચાળો ન આવે, આથી દેવતાને પ્રસન્ન રાખવા ખૂબ જ જરૂરી છે.’

બુઢા દેવ અને ડીહ દેવતા સિવાય આ લોકો વન દેવતામાં પણ માને છે. વર્ષમાં એકવાર તેઓ વન દેવતાને ડુક્કરનું બલિદાન આપે છે.
જ્યારે હું પૂજા વિશે જાણ્યા પછી પરત ફરી રહી હતી, ત્યારે કોઈએ મને મુંઆ ઢુકાના પરંપરા વિશે જણાવ્યું કર્યો. મેં મારા ગાઈડ જીતેન્દ્રને કહ્યું – ચાલો થોડીવાર રોકાઈએ અને આ વિશે વાત કરીએ.
રામ સુરત સમજાવે છે, ‘આ વિધિને દૂધ પરત કરવાની વિધિ પણ કહેવાય છે. આ વિધિ પછી છોકરો તેની જ ફોઈની દીકરી સાથે લગ્ન કરી શકે છે. દૂધ લૌટાઈ એટલા માટે કે ફોઈએ પિયરનું દૂધ પીધું હોય છે અને તેની પુત્રીના તેના ભાઈના પુત્ર સાથે લગ્ન કરાવીને તેને દૂધ પરત કરે છે.

આ આખી વિધિ મારા માટે ચોંકાવનારી છે. દક્ષિણ ભારતમાં ક્યાંક, મેં મામા અને ભાણીના લગ્ન વિશે સાંભળ્યું છે, પરંતુ બિન-મુસ્લિમોમાં દૂધ પરત કરવાની વિધિ વિશે મને આ પહેલીવાર જાણવા મળ્યું.
એક સારી વાત એ છે કે લગ્નમાં દહેજ લેવામાં આવતું નથી, પરંતુ છોકરીના પરિવારને દહેજ તરીકે અનાજ આપવામાં આવે છે. જેમાં હળદર, ચોખા, તલ, ગોળ વગેરે હોય છે.
લગ્નને લગતી બીજી પરંપરા વિશે પ્રોફેસર રામ નારાયણ સિંહ કહે છે કે ગોંડના કુસરો કુરીમાં 'બઘૌત' પરંપરા છે. આ પરંપરામાં બકરાને જાનમાં લઈ જવામાં આવે છે.
યુવતીના માતા-પિતાની માંગ હોય છે કે અમે તેમના દેવતાને ખુશ કરવા માટે અમારી સાથે એક બકરો લાવીએ. અમે એક બકરો લઈએ છીએ જે તેઓ તેમના દેવતાને અર્પણ કરે છે. જો અમે તે ન લઈએ, તો તેઓ વરરાજાના પોશાકને બગાડે છે. તમે કહી શકો કે તેઓ તેના તમામ મેક-અપને બગાડે છે અને ખરાબ વર્તન કરે છે.
ન્યૂઝ હજી બાકી છે

- પસંદના ન્યૂઝ
- ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
- લાઇવ અપડેટ
















