Mon, Nov 16, 2026Updated 02:23 PM IST
Google Preferred Source CTA

પંથ
છાતી કૂટીને રડતી મહિલાઓ, અંગારાઓ પર ચાલતા પુરુષો:સાંકળોથી પોતાને કરે છે લોહીલુહાણ; ઘા પર નથી લગાવતા મલમ

લખનઉ3 વર્ષ પેહલાલેખક: મનીષા ભલ્લા
  • કૉપી લિંક

રાતના લગભગ 12 વાગ્યા છે. હું અદબના શહેર લખનઉમાં છું. આ પ્રસંગ અલબત્ત શોકનો છે, પરંતુ બડા ઈમામવાડા એલઇડી લાઈટો અને તારથી પ્રકાશિત છે. લાઇટોના પ્રકાશમાં આ ઈસ્લામિક ઐતિહાસિક ઈમારતમાં લાખો લોકો એકઠા થયા છે. બરાબર મધ્યમાં લીલા ઘાસનું ગોળાકાર ઉદ્યાન છે, ત્

.
લખનઉના ઈમામવાડા બહાર એક પછી એક લોકો એકઠા થઈ રહ્યા છે. અહીં હાજર તમામ લોકો કાળાં કપડાંમાં છે.
લખનઉના ઈમામવાડા બહાર એક પછી એક લોકો એકઠા થઈ રહ્યા છે. અહીં હાજર તમામ લોકો કાળાં કપડાંમાં છે.

મીડિયાકર્મીઓને પાર્કની અંદર જવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે. હું પણ એ પાર્ક તરફ જવા માગું છું. પાર્કમાં કલાકોથી સળગતાં લાકડાં હવે કોલસા અને અંગારામાં ફેરવાઈ ગયાં છે. ઈમામવાડાના પાર્કમાં લોકો અંગારા પાથરી રહ્યા છે. મધ્યમાં અંગારા અને આસપાસ રેતી.

જ્યારે બધું તૈયાર થઈ જાય છે ત્યારે લીલા રંગની છત્રીઓ નીચે ઊભેલા કાળાં અને લીલાં કપડાં પહેરેલા તમામ ઉંમરના લોકો અહીં આવે છે અને અંગારા પર ચાલવા લાગે છે. કેટલાક લોકોએ નાનાં બાળકોને પણ પોતાના હાથમાં લીધા છે. જો કોઈ નાનું બાળક તેમના હાથમાંથી સરકીને અંગારા પર પડી જાય તો શું થશે એની તેમને પરવા નથી. લોકો બંધ આંખે 'યા હુસૈન' કહેતાં અંગારા પર આવીને ચાલી રહ્યા છે.

વાસ્તવમાં મોહરમ નિમિત્તે 10 દિવસ સુધી શોક મનાવવામાં આવે છે. શિયા મુસ્લિમો પયગંબર મહમદના પૌત્ર ઇમામ હુસૈનની શહાદતની યાદમાં શોક મનાવે છે. ઇમામ હુસૈન તેમના સાથીઓ સાથે કરબલાના મેદાનમાં શહીદ થયા હતા. અહીં દરરોજ વિવિધ ધાર્મિક વિધિઓ કરવામાં આવે છે.

લખનઉની અજબદારી આખી દુનિયામાં પ્રખ્યાત છે, જેના કારણે આ પ્રસંગે દેશ-વિદેશથી લોકો અહીં આવે છે. એવું કહેવાય છે કે જ્યારે લખનઉ અવધની રાજધાની હતી ત્યારે એના નવાબ અને બાદશાહો શિયા હતા. તેમના શાસન દરમિયાન અહીં અજબદારીની અનોખી અને ભવ્ય વિધિ શરૂ કરવામાં આવી હતી. આમાંથી એક આગનો માતમ છે, એટલે કે અંગારા પર ચાલીને ઈમામ હુસૈનની શહાદતને યાદ કરવામાં આવે છે.

દરેક ઉંમરના લોકો યા હુસૈન..યા હુસૈન..યા હુસૈનના નારા લગાવતા અંગારા પર ચાલી રહ્યા છે.
દરેક ઉંમરના લોકો યા હુસૈન..યા હુસૈન..યા હુસૈનના નારા લગાવતા અંગારા પર ચાલી રહ્યા છે.

હવે હું જોઉં છું કે અંગારા પર ચાલ્યા પછી આ જ યુવાનો જોર જોરથી યા હુસૈન..યા હુસૈન...લબ્બૈક યા હુસૈન..લબ્બૈક યા હુસૈન કહી રહ્યા છે. આ લોકોનો અવાજ આકાશ સુધી ગુંજી રહ્યો છે. આ પછી જે થયું એ જોઈને મને આશ્ચર્ય થયું.

કેટલાક યુવકો શર્ટ વગર અંદર આવે છે. તેના હાથમાં સાંકળ છે. સાંકળના એક છેડે છરી બાંધેલી છે. હું કંઈ સમજુ એ પહેલાં જ એ લોકોએ 'યા હુસૈન' કહેતાં જોરથી પીઠ પર સાંકળ મારવાનું શરૂ કરી દીધું. તેની પીઠમાંથી લોહી નીકળ્યું છે. યુવકો અંગારા પર સાંકળ સાથે બાંધેલી છરી વારંવાર ગરમ કરી રહ્યા છે, જેથી તેમને વધુ તકલીફ પડે છે.

લોકો ખંજર, છરી, સાંકળો વડે પોતાને લોહીલુહાણ કરી શોક વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. બધા 'અલી મૌલા, હૈદર મૌલા'ના નારા લગાવી રહ્યા હતા.
લોકો ખંજર, છરી, સાંકળો વડે પોતાને લોહીલુહાણ કરી શોક વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. બધા 'અલી મૌલા, હૈદર મૌલા'ના નારા લગાવી રહ્યા હતા.

નૌહા એટલે કે ઇમામ હુસૈનની શહાદતનાં ગીતો ગાવામાં આવી રહ્યાં છે. જેમ જેમ ગીતનો ટેમ્પો વધી રહ્યો છે એમ એમ તેમનો ઉત્સાહ પણ વધી રહ્યો છે. તેઓ સતત પોતાની જાતને મારી રહ્યા છે, ગોળાકારમાં ભીડ ભેગી થઈ રહી છે. આ યુવાનોમાં જૈનુઅલ અબ્બાસ એક 21 વર્ષનો છોકરો છે. વ્યાવસાયિક રીતે વેડિંગ ફોટોગ્રાફર છે. તે છ વર્ષનો હતો ત્યારથી છરીઓવાળા માતમમાં ભાગ લઈ રહ્યો છે.

મેં તેને પૂછ્યું, શું પીડા નથી થતી? જૈનુઅલ કહે છે, “કોઈ જ પીડા નથી. બાળપણથી જ એમાં સામેલ થવાનું ઝનૂન હોય છે. એક વાત યાદ રાખો કે એ પ્રેક્ટિસ નથી પણ આસ્થા છે. શ્રદ્ધા એવી છે કે તલવારો વડે માથું લોહીલુહાણ કરીએ છીએ.”

આ તમામ બંદોબસ્ત વચ્ચે મોટી સંખ્યામાં પોલીસ હાજર છે. ડ્રોન આકાશમાં ઊડી રહ્યાં છે. અર્ધલશ્કરી દળો, પોલીસ તમામ સતર્ક છે. પોલીસની જીપો, મોટા પોલીસ અધિકારીઓ, ઘોડા પોલીસ, મહિલા પોલીસ, ટ્રાફિક-પોલીસ ડગલેને પગલે છે.

આ પ્રસંગે થોડો વાદ-વિવાદ ક્યારેક મોટી લડાઈનું રૂપ ધારણ કરી લે છે, જેનાથી બચવા માટે ચુસ્ત બંદોબસ્ત ગોઠવવામાં આવ્યો છે. બડે ઈમામવાડાથી છોટે ઈમામવાડા સુધી માત્ર પોલીસ છે.

સૌપ્રથમ મોહરમના પ્રારંભે ઝરીનું જુલૂસ નીકળે છે. એમાં મીણની બનેલી સુંદર ઝરી છે. ત્યાર બાદ અગ્નિનો શોક કરવામાં આવ્યો હતો, બીજા દિવસે એક શાહી જુલૂસ નીકળ્યું હતું, જે બડે ઈમામવાડાથી નાના ઈમામવાડા સુધી ગયું હતું. એને મહેંદી સરઘસ પણ કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે કાગળમાંથી સ્ટ્રક્ચર બનાવવામાં આવે છે, જેને મહેંદી કહેવામાં આવે છે.

મહેંદી સરઘસમાં અમુક રૂપિયાની સાથે લીલી બંગડીઓ અને મહેંદી મૂકવામાં આવે છે અને પછી મહેંદી લઈ જવામાં આવે છે. એવું કહેવાય છે કે આમ કરીને લોકો મન્નત માગે છે.
મહેંદી સરઘસમાં અમુક રૂપિયાની સાથે લીલી બંગડીઓ અને મહેંદી મૂકવામાં આવે છે અને પછી મહેંદી લઈ જવામાં આવે છે. એવું કહેવાય છે કે આમ કરીને લોકો મન્નત માગે છે.

હું પણ અહીં મહેંદી સરઘસ જોવા પહોંચી છું. બડે ઈમામવાડાથી છોટા ઈમામવાડા સુધી, ફક્ત લોકોનાં માથા જ દેખાય છે. એવું લાગે છે કે આખું લખનઉ અહીં છે. ચારેબાજુ કાળાં કપડાં, પગ મૂકવાની જગ્યા નથી, આકાશમાં માત્ર ડ્રોન અને અડધો ચંદ્ર.

હવે રાતના દસ વાગ્યા છે. સૌપ્રથમ તેજસ્વી કાગળો અને વાંસથી બનેલી સુંદર કલાકૃતિઓ લાવવામાં આવે છે, જેને મહેંદી કહેવામાં આવે છે. આ પછી ધીમે ધીમે બેન્ડવાદકો, ધ્વજવાળા, અલમવાળા, ઊંટવાળા, હાથીવાળા, ઘોડાવાળા ભેગા થાય છે. બધા સાત વખત ઈમામવાડાની પરિક્રમા કરે છે. એ પછી મહેંદી સરઘસ બડે ઈમામવાડા થઈને નાના ઈમામવાડા સુધી જાય છે. લાખોની ભીડ છે. યુવાનો હજારો ફૂટના અલમ પકડીને ખુલ્લા પગે ચાલી રહ્યા છે. ઈમામ હુસૈનના ઘોડાને ચાંદીના આભૂષણોથી શણગારવામાં આવ્યો છે. આટલું લાંબું સરઘસ મેં પહેલાં ક્યારેય જોયું નથી.

લીલો, પીળો, જાંબલી, વાદળી અને લાલ ધ્વજ લઈને ફરતા લોકોનાં ટોળાં, પછી હાથીઓ, એની પાછળ ઊંટોનો લાંબો કાફલો, પછી વિવિધ પ્રકારના અલમ, કમર પર ઘંટડીઓ બાંધીને મન્નત માગતા લોકોનું એક અલગ ટોળું, રોશની લઈને ફરતા લોકો અને વિવિધ પ્રકારની ઝાંખીઓ.

બીજા દિવસે નદી કિનારે માતમ છે. પછી બીજા દિવસે છરીઓ અને તલવારો સાથે શોક મનાવવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ ઇમામ હુસૈનની યાદમાં તાજિયા કાઢવામાં આવશે. કેટલાક લોકો તાજિયાને દાટી દે છે તો કેટલાક લોકો એને ગોમતી નદીમાં વહાવી દે છે.

બે મહિના અને આઠ દિવસ સુધી મોહરમમાં, પ્રથમ 10 દિવસ માતમ હોય છે. દરમિયાન દિવસ દરમિયાન મજલીસ થઈ રહી છે. દસ દિવસના શોક પછી દરેક ઘરમાં મજલીસ છે. મજલીસ એટલે બેસવું. મેં આવી ઘણી મજલીસમાં ભાગ લીધો.

સૌથી પહેલા હું અકબરી ગેટ પાસે શિયા મૌલાના સૈફ અબ્બાસ સાહબની મજલીસમાં પહોંચું છું. સવારે 9.30 વાગે અબ્બાસ સાહેબે મને ફોન કર્યો. હું લાલ ટી-શર્ટ પહેરીને જતી રહી, જેના માટે મેં શરમ અનુભવી. બીજા દિવસથી કાળાં કે વાદળી રંગનાં કપડાં પહેરીને આવવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. સાંજે આગનો માતમ હતો. સાંજે મેં જોયું કે મારા સહિત બહારથી આવેલા તમામ પત્રકારોએ કાળાં કપડાં પહેર્યા હતા.

હુસૈનની શહાદત અને તેના પરિવારને મળેલી યાતનાઓ અંગે શિયા મૌલાના સૈફ અબ્બાસ કહે છે, 'જ્યારે અમે વાર્તાઓ સંભળાવીએ છીએ ત્યારે શ્રોતાઓ ધ્રુસકે-ધ્રુસકે રડી પડે છે. તમે સમજો, આ ઘટનાને 1400 વર્ષ વીતી ગયાં, પછી પણ શિયા મુસ્લિમો આ રીતે રડે છે.

લોકો કહે છે કે હુસૈન અમે હોત... એટલે કે જો અમે ત્યાં હોત તો તમારી જગ્યાએ શહીદ થઈ ગયા હોત. સ્ત્રીઓ છાતી કૂટી રહી છે, રડી રહી છે. કેટલાક ખૂણામાં બેસીને રડી રહ્યા છે તો કેટલાક મોંએ રૂમાલ બાંધીને રડી રહ્યા છે.

અચાનક રડવાનો અવાજ જોરથી આવે છે. પુરુષો પણ માથે હાથ રાખીને રડે છે, બાળકો પણ રડે છે.
અચાનક રડવાનો અવાજ જોરથી આવે છે. પુરુષો પણ માથે હાથ રાખીને રડે છે, બાળકો પણ રડે છે.

કોઈ ઝાડની પાછળ રડે છે, કોઈ રસ્તા પર ઊભા ઊભા રહી રડે છે, કોઈ દુકાન પર રડે છે, કોઈ ચાલતી વખતે રડે છે એટલે કે બધા રડે છે. જેને જ્યાં સ્થાન મળ્યું ત્યા બસ રડે છે, જે પદ્ધતિ ફાવે તે રીતે રડે છે. આ અંગે ભારતીય શિયા ઉલેમા એટલે કે મૌલાના, ઇમામ-એ-ઝુમા, લખનઉ કલ્બે જવાદ સાહેબ કહે છે કે જ્યારે કોઈ મહિલાનો પુત્ર અથવા સંબંધી મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે તે તેની છાતી કૂટે છે. તેથી તે અહીં અમારા માટે માતમની આ એક પદ્ધતિ છે. અમે મુસ્લિમો માનીએ છીએ કે જો અમે યુદ્ધના મેદાનમાં હોત તો અમે પણ હઝરત હુસૈનની મદદ કરી હોત. તેમને બચાવ્યા હોત.

જવાદ સાહેબ જણાવે છે કે ઈસ્લામમાં મોહરમના મહિનાનું મહત્ત્વ છે. તમે જ્યાં પણ મજલીસમાં જાઓ ત્યાં ઈરાકના કરબલા શહેરનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. એક ડૂસકાં ભરવાનું શરૂ થાય છે. દરેક જણ કોઈ ને કોઈ ખૂણેથી ડૂસકાં ભરીને ધીમે ધીમે રડવા લાગે છે. પછી આંસુનું જાણે પૂર આવે છે.

આખરે કરબલાની લડાઈ શું છે? મૌલાના આને કહી રહ્યા છે, 'આજે એટલું રડો, જેટલું રડવું હોય. મૌલાના પોતે પણ રડી રહ્યા છે. ચારેબાજુ શોકનું વાતાવરણ છે, જાણે હમણાં જ કોઈનો જનાજો નીકળી રહ્યો હોય. કરબલાની લડાઈ 1400 વર્ષ પહેલાં તારીખ-એ-ઈસ્લામમાં થઈ હતી. એને માનવતા માટે લડાયેલું યુદ્ધ માનવામાં આવે છે. એને જુલમ સામેનું યુદ્ધ માનવામાં આવે છે.

મૌલાના આગળ કહે છે, 'ઈસ્લામિક કેલેન્ડર મુજબ પહેલો મહિનો મોહરમનો મહિનો માનવામાં આવે છે. દસમા દિવસે 'રોઝ એ આશુરા' ઊજવવામાં આવે છે. શિયા મુસ્લિમો આ દિવસે તાજિયા કાઢે છે. આ દસ દિવસમાં દરરોજ કરબલાના યુદ્ધમાં શહીદ થયેલા જવાનોની શહાદતની ગાથાઓ કહેવામાં આવે છે. એવું કહેવાય છે કે પયંગબર મોહમ્મદના પૌત્ર હઝરત ઇમામ હુસૈન મોહરમ મહિનામાં કરબલાના યુદ્ધમાં તેમના પરિવાર અને સંબંધીઓ સાથે શહીદ થયા હતા.

કરબલાની લડાઈ હઝરત ઈમામ હુસૈન અને બાદશાહ યઝીદની સેના વચ્ચે થઈ હતી. મોહરમના 10મા દિવસે, શિયા મુસ્લિમ સમુદાય તાજિયા કાઢે છે. તેને ઈરાનમાં હઝરત ઈમામ હુસૈનની કબરનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે. લોકો શોક મનાવતા આ સરઘસમાં ચાલે છે. તાજિયા કાગળ અને વાંસમાંથી બનાવવામાં આવે છે. કેટલાક નવા તાજિયા બનાવવામાં આવે છે અને કેટલાક કાયમી હોય છે, જેમાં ઇમામ હુસૈનની કબર બનાવવામાં આવી છે. કેટલાક લોકો એને તાજિયાના જુલૂસ પછી દફનાવે છે અને કેટલાક એને વહેતા કરે છે. એવું કહેવાય છે કે કરબલા પછી ઇસ્લામ જીવંત થયો હતો.’

હું મૌલવી સાહેબને પૂછું છું કે મોહરમના શોકમાં છરી અને અંગારાથી કોઈ ઘાયલ નથી થતું?

શિયા મૌલવી સૈફ અબ્બાસ સમજાવે છે, 'દરેક સમુદાયને ઇમામ-એ-હુસૈન એટલે કે મોહરમમાં વિશ્વાસ છે. અગ્નિનો માતમ કરનારાના પગ જુઓ, કોઈના પગમાં છાલા નથી. જુઓ મજલીસમાં લોકો કેવી રીતે રડતા હતા, શું 1400 વર્ષ પછી કોઈ આવું રડે છે? એનો સીધો અર્થ એ છે કે આપણે દિલથી દુઃખી છીએ. છરીના શોકમાં પણ એક છરી કે સાંકળ બીજાને મારે છે, ત્રીજો મારે છે, કોઈને કોઈ તકલીફ નથી. પીઠ અને માથા પર ઘા થાય છે, તેના પર કોઈ દવા નથી લગાવવામાં આવતી, તે ગુલાબથી મટે છે. બધું વિશ્વાસની બાબત છે. આસ્થા બધા પર ભારે છે.

લખનઉમાં જ હું મૌલાના સૈયદ અલી હાશિમ આબ્દીને મળવા પહોંચું છું. હું તેમની પાસેથી મોહરમને લગતી વધુ વિગતો જાણવા માગતી હતી. શા માટે આટલા લાંબા સમય સુધી શોક મનાવવામાં આવે છે?

તેમના મતે મોહરમ મહિનો ચંદ્રના આધારે 29 કે ત્રીસ દિવસનો હોય છે. ચંદ્ર વર્ષ 355 દિવસનું હોય છે. મોહરમમાં બે મહિના અને આઠ દિવસ સુધી અજાદારી અને માતમ હોય છે. ઈમામ હુસૈનનો કાફલો 72 સાથી સાથે 2જી મોહરમના રોજ ઈરાકના કરબલા શહેરમાં પહોંચ્યો હતો. 7મી મોહરમના રોજ કરબલા શહેરમાં પાણી બંધ કરવામાં આવ્યું હતું, 10મી મોહરમના રોજ ઈસ્લામનો પાયો બચાવનાર ઈમામ હુસૈન અને 72 સાથી શહીદ થયા હતા.

મોહરમ નિમિત્તે બે મહિના અને આઠ દિવસ સુધી માતમ હોય છે.
મોહરમ નિમિત્તે બે મહિના અને આઠ દિવસ સુધી માતમ હોય છે.

11મી મોહરમના રોજ તેમના પરિવારના બાળકો અને ખવાતીન એટલે કે મહિલાઓને કરબલાથી 70 કિમી દૂર ફુફા શહેરમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા. તેઓ 19 મોહરમ સુધી ત્યાં રહ્યા, પછી તેમને ત્યાંથી ઊંટ પર દમાસ્કસ (સિરિયા) લઈ જવામાં આવી. એ સમયે યાદીદ પાસે અડધા વિશ્વ પર નિયંત્રણ હતું, તેનું શાસન સિંધ સુધી હતું. ઈરાન તેનાં રાજ્યોમાંનું એક હતું.

ઈમામ હુસૈનના પરિવારને એવાં શહેરોમાંથી લઈ જવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં તેમના દુશ્મનો હતા. આ માર્ગ લેબેનોનમાંથી પસાર થતો હતો. તેઓ 27 મોહરમના રોજ લેબેનોન (બાલબક) પહોંચ્યા હતા. ત્યાં ઇમામ હુસૈનની પુત્રી ખુલાનું અવસાન થયું, તે ત્રણ-ચાર વર્ષની હતી.

મોહરમ પછી સફરનો મહિનો આવે છે, પ્રથમ સફરના દિવસે કાફલો સિરિયામાં પ્રવેશ્યો. 20 સફરને ઇમામ હુસૈનનું ચહેલુમ હોય છે. 8મી રબીઉલ અવ્વલના રોજ કરબલામાં કેદ કેટલાક કેદીઓ મદીના પહોંચી ગયા હતા. આ રીતે શોક બે મહિના અને આઠ દિવસ સુધી ચાલે છે, જેમાં વિવિધ કાર્યક્રમો યોજવામાં આવે છે.

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
  • પસંદના ન્યૂઝ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પૂરા ન્યૂઝ વાંચો એપ પર
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
Scan QR to download app
એપ ડાઉનલોડ કરવા માટે QR સ્કેન કરો
Download android app - Divya BhaskarDownload ios app - Divya Bhaskar
  • મનપસંદ એલર્ટ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

Local News

Today Weather Update

Our Group Site Links