Mon, Nov 16, 2026Updated 02:22 PM IST
Google Preferred Source CTA

પંથ
રાજાઓ સાથે યુદ્ધ લડવા જતા હતા નાગા સાધુઓ:જીવતેજીવ પરિવારને કહેતા-મરી ચૂક્યો છું; કરતા હતા સાત પેઢીનું શ્રાદ્ધ

હરિદ્વાર3 વર્ષ પેહલાલેખક: મનીષા ભલ્લા
  • કૉપી લિંક

શ્રી પંચદશનામ જૂના અખાડા. એ દેશનો સૌથી જૂનો અને સૌથી મોટો અખાડો છે. આ અખાડામાં જોડાવવું સરળ નથી. જો કોઈ જોડાય તોપણ તેને સાધુ બનવા માટે આકરી તપસ્યા કરવી પડે છે. હાલમાં અહીં દસ લાખ નાગા સાધુઓ જોડાયેલા છે.

.

આજે પંથમાં અમે તમને જણાવીશું કે શ્રી પંચદશનામ જૂના અખાડામાં જોડાવવાની પરંપરા શું છે.

હું ઉત્તરાખંડની તળેટીમાં આવેલા હરિદ્વાર પહોંચું છું. જોકે આ અખાડાનું મુખ્ય કાર્યાલય બનારસના હનુમાન ઘાટ પર છે, પરંતુ એની સૌથી જૂની અને સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ શાખા હરિદ્વારમાં છે. હરિદ્વારનું માયાદેવી મંદિર જૂના અખાડાનું છે. કુંભ દરમિયાન આ મંદિરમાં જૂના અખાડાનો તંબુ લગાવવામાં આવે છે.

નાગા સાધુઓની પૂજાના મંત્રો ગુપ્ત રહે છે.
નાગા સાધુઓની પૂજાના મંત્રો ગુપ્ત રહે છે.

જ્યારે હું માયાદેવી મંદિર પહોંચું છું, અહીં શ્રી મહંત સુરેશાનંદ સરસ્વતીજી પૂજા કરી રહ્યા છે. હું પહેલેથી જ જાણતી હતી કે નાગા સાધુઓ સાથે વાત કરવી સરળ નથી. મેં હરિદ્વારના વરિષ્ઠ વહીવટી અધિકારીને વિનંતી કરી. તેમના સંદર્ભ સાથે શ્રી મહંત સુરેશાનંદ સરસ્વતી વાત કરવા સંમત થયા.

જૂના અખાડા સહિત તમામ 13 અખાડાની મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓ કુંભમાં જ થાય છે. બાકીના સમયમાં તેમનું જીવન કેવું છે એ જાણવાની ઉત્સુકતા મને અહીં લઈ આવી છે.

શ્રી મહંત સુરેશાનંદ સરસ્વતી કહે છે કે આ દિવસોમાં તો બધા સાધુઓ પૂજા કરે છે. કુંભની આસપાસ ઘણી વ્યસ્તતા રહે છે. બાકીના સમયમાં બધા નાગા સાધુઓ કાં તો અખાડામાં અથવા પોતપોતાના મઠો અને આશ્રમોમાં રહે છે.

મેં પૂછ્યું કે નાગા સાધુ બનવાની પહેલી શરત શું છે? તેઓ કહે છે સંન્યાસ લેવો. અખાડામાં આ શરત સાથે આવનારને પહેલા મહાપુરુષ બનાવવામાં આવે છે. મહાપુરુષ એટલે કે તે એક ગુરુના શરણમાં રહે છે, ગુરુની સેવા કરે છે. પૂજાની પદ્ધતિઓ શીખે છે.

પછી જ્યારે પણ કુંભ આવે ત્યારે મહાપુરુષ બનેલા સંન્યાસીને અવધૂત બનાવી દેવામાં આવે છે. અવધૂત બનાવતાં પહેલાં તેને સ્પષ્ટ પૂછવામાં આવે છે કે તે નાગા બનવા માટે તૈયાર છે કે નહીં. જો કોઈપણ સંન્યાસી ના પાડે તો તે ઘરે પાછો જઈ શકે છે, પરંતુ જ્યાં સુધી મહાપુરુષ તરીકે હોય ત્યાં સુધી કોઈને પણ ઘરે જવાની છૂટ નથી.

અવધૂત બનવાની પ્રક્રિયા શું છે? હું અંદર જવા માગતી હતી. શ્રી મહંત સુરેશાનંદ સરસ્વતી કહે છે, 'એકવાર તમે અવધૂત બની ગયા પછી ઘરે પાછા ફરવાનો કોઈ અવકાશ નથી. તે વ્યક્તિ પાસેથી ત્રણ શપથ લેવામાં આવે છે કે સ્ત્રી ચોરી અને જૂઠું બોલવાથી દૂર રહેશે. તે આ વસ્તુઓનું વચન આપે છે. અવધૂત બનતાં પહેલાં તેણે 108 વાર ગંગામાં ડૂબકી મારવી પડી છે. તે પછી ચોટી ગુરુ તેની ચોટલી કાપે છે, લંગોટ ગુરુ તેને લંગોટી આપે છે. આ સાથે તેને ભસ્મ, ભગવા અને કંઠી આપવામાં આવે છે. પછી એક ગુપ્ત મંત્ર તેના કાનમાં ફૂંકવામાં આવે છે. તેનું મુંડન કરાવવામાં આવે છે, તેને ધર્મ કમંડળ આપવામાં આવે છે, જનોઈ આપવામાં આવે છે.

આ છે શ્રી મહંત સુરેશાનંદ સરસ્વતી.
આ છે શ્રી મહંત સુરેશાનંદ સરસ્વતી.

આ પછી તે નાગા સાધુ બની જાય છે? મેં પૂછ્યું.

મહંતજી કહે ના...ના. એટલું સરળ નથી. તેણે પોતાની સાત પેઢીનું શ્રાદ્ધ કરવાનું હોય છે. તેણે પોતાની આવનારી સાત પેઢીઓ માટે પણ શ્રાદ્ધ કરવાનું હોય છે. તેઓ તેમના મોસાળની સાત પેઢીઓનું શ્રાદ્ધ પણ કરે છે. આ બધું કર્યા પછી તે પોતાનું પિંડદાન કરે છે. આ પછી તેનું નામ બદલાય છે.

તે તેના પરિવારના સભ્યોને કહે છે કે હું તમારા બધા માટે મરી ગયો છું. આ તેનો નવો જન્મ માનવામાં આવે છે. હવે તે ન તો ઘરે જઈ શકે છે અને ન તો પરિવાર સાથે કોઈ સંબંધ રાખી શકે છે.

તો પછી નાગા બનવાની પ્રક્રિયા આના કરતાં વધુ મુશ્કેલ છે?

શ્રી મહંત સુરેશાનંદ સરસ્વતી સમજાવે છે, 'અવધૂત બન્યા પછી, આગળનું પગલું નાગા બનવાનું છે. કુંભ મેળાના શાહી સ્નાન દિવસના એક દિવસ પહેલાં, તેમને 24 કલાકના ઉપવાસ પર રાખવામાં આવે છે. તેણે આખા 24 કલાક તપસ્યામાં બેસવું પડે છે, તેને સળગતા કુંડોની વચ્ચે બેસાડવામાં આવે છે, જાપ ચાલે છે. ચોવીસ કલાક પછી તેને ધાર્મિક ધ્વજ નીચે ઊભા કરવામાં આવે છે. તેને ઉપરના ધર્મ ધ્વજને જોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. જ્યારે તે આકાશમાં ધર્મ ધ્વજ તરફ જુએ છે ત્યારે દિગંબર ગુરુ તેના લિંગને પકડી રાખે છે અને તેને સાત વખત બળપૂર્વક નીચેની તરફ ઝાટકો મારે છે અને તેની લંગોટી ખોલે છે. આ પછી તે શાહી સ્નાન કરે છે અને તે નાગા સાધુ બની જાય છે.

નાગા સાધુઓમાં દરેક વ્યક્તિ દિગંબર ગુરુ બની શકતો નથી. આ માટે ઘણી પ્રેક્ટિસની જરૂર છે.
નાગા સાધુઓમાં દરેક વ્યક્તિ દિગંબર ગુરુ બની શકતો નથી. આ માટે ઘણી પ્રેક્ટિસની જરૂર છે.

કુંભ સિવાય બાકીના દિવસોમાં નાગા સાધુઓ સવારે 4 વાગે ઊઠીને પૂજા કરે છે. એ પછી તેની દિનચર્યા કોઈપણ સામાન્ય સાધુ જેવી જ રહે છે. સમાજમાં ભટકતી વખતે તે કપડાં પહેરે છે, પરંતુ કુંભ, અર્ધ કુંભ કે અન્ય કોઈ મઠમાં તપસ્યા કરતી વખતે તે સંપૂર્ણપણે વસ્ત્રો વિના રહે છે. તેમની પૂજાના મંત્રો ગુપ્ત રહે છે. કુંભમાં દરેક સાધુએ પોતાની ક્ષમતા અનુસાર દક્ષિણા આપવાની હોય છે, તેને પુકાર કહેવામાં આવે છે. જેટલો મોટો સાધુ, એટલો મોટો પુકાર.

જોકે નિરંજની અખાડામાં પણ નાગા સાધુઓ છે, પરંતુ જૂના અખાડામાં તેમની સંખ્યા વધુ છે. વહીવટી અધિકારી રહી ચૂકેલા સુરજિત પવારનું કહેવું છે કે જૂના અખાડાના સાધુઓ સાથે વાત કરવી, ટેબલ પર વાટાઘાટો કરવી, તેમને વહીવટી બાબતોમાં સંમતિ આપવી એ સરળ કામ નથી. કુંભ સહિત અનેક મામલાઓમાં તેમની સાથે વાત કરવી એ તલવારની ધાર પર ચાલવા જેવું છે. શહેરમાં પ્રવેશથી લઈને શાહી સ્નાન સુધી પોલીસ તંત્ર દરેક પગલાં પર ચાંપતી નજર રાખે છે.

આ વહીવટી અધિકારી સુરજિત પવાર છે. તેમણે કંવરમાં બાર વખત અને કુંભમાં ચાર વખત ફરજ બજાવી છે.
આ વહીવટી અધિકારી સુરજિત પવાર છે. તેમણે કંવરમાં બાર વખત અને કુંભમાં ચાર વખત ફરજ બજાવી છે.

કુંભમાં સૌપ્રથમ નગરમાં પ્રવેશ થાય છે, જેમાં સાધુઓ હાથી, ઘોડા, બગી, ટ્રોલી વગેરે પર શહેરમાં આવે છે. એ એક રીતે શક્તિ પ્રદર્શન પણ છે. તેમની પાણીની ટાંકીની સુરક્ષાથી લઈને શાહી સ્નાન કરાવવા સુધીનો સમગ્ર પોલીસ સ્ટાફ તેમની સુરક્ષામાં લાગેલો હોય છે.

શહેરમાં પ્રવેશ્યા બાદ ધર્મ ધ્વજ ફરકાવવામાં આવે છે. ધર્મનો ધ્વજ બનાવવા માટે 52 ગજના ઝાડનું આખું લાકડું જંગલમાંથી લાવવામાં આવે છે.

તે વૃક્ષ કાપીને પોલીસ પ્રશાસન અને વન વિભાગની દેખરેખ હેઠળ લાવવામાં આવે છે. વૃક્ષ પસંદ કરવાની શરત છે. તેને ક્યાંયથી ન કાપવા જોઈએ અને ન તો ક્યાંય ખીલી લાગેલી ન હોવી જોઈએ. જંગલમાંથી લાવ્યા બાદ તેના પર ધ્વજ લગાવવામાં આવે છે. આ પછી મંત્રોચ્ચાર સાથે ધર્મ ધ્વજને ઊંચો કરવામાં આવે છે.

આ કાર્યક્રમ બાદ જ સાધુઓ મંડપમાં આવી શકે છે. ધર્મનો ધ્વજ લહેરાવવો એટલે કુંભની શરૂઆત થઈ ગઈ. પછી પેશવાઈ બીજા દિવસે નીકળે છે. પેશવાઈમાં આ લોકો તેમના દેવતાઓ, ભાલા અને તલવારો લઈ જાય છે. આગળના ભાગમાં સભાપતિ, મહામંડલેશ્વર હોય છે, બાકીના પદના ક્રમ મુજબ સાધુઓ હોય છે. પેશવાઈ એ આમ તો લશ્કરી બળ બતાવવાની એક પ્રકારની પ્રથા છે.

કુંભ સ્નાનમાં નાગા સાધુઓનો મહિમા રાજાઓ જેવો હતો, એને કારણે તેને શાહી સ્નાન કહેવામાં આવે છે.
કુંભ સ્નાનમાં નાગા સાધુઓનો મહિમા રાજાઓ જેવો હતો, એને કારણે તેને શાહી સ્નાન કહેવામાં આવે છે.

નાગા સંન્યાસીની પરંપરા ખૂબ પ્રાચીન છે. આ પરંપરા ક્યારે શરૂ થઈ, કોણે કરી, કહી શકાય નહીં. ઘણા ઋષિઓ તેમના પ્રેરણાસ્ત્રોત રહ્યા છે, જેમ કે પતંજલિ, અવધૂત મુનિ કપિલ, ઋષભદેવ. તેમને આ લોકોનો પૂર્વજ માનવામાં આવે છે. તેઓ દત્તાત્રેયને તેમના પ્રમુખ દેવતા માને છે.

નાગા સાધુના બે ભાગ માનવામાં આવે છે. એક શસ્ત્રધારી અને એક શાસ્ત્રધારી. શસ્ત્રધારકો મલ્લવિદ્યા શીખ્યા અને શાસ્ત્રધારી શાસ્ત્રોના અભ્યાસમાં સામેલ થયા. અખાડામાં માત્ર શસ્ત્રધારીઓનું સંગઠિત સ્વરૂપ જ દેખાય છે.

રાજા નાગાઓને યુદ્ધના મેદાનમાં ભાગ લેવા આમંત્રણ આપતા હતા મધ્યકાલીન ઇતિહાસ તેમની બહાદુરીથી ભરેલો છે. તેઓ શાસકો સામે, ધર્મ સામે લડ્યા છે. ઘણા રાજાઓ તેમને યુદ્ધ લડવા માટે બોલાવતા હતા. 1666માં હરિદ્વારમાં, 1748માં અહમદ શાહ અબ્દાલી સાથે, 1757માં ગોકુલમાં હજારો નાગા સાધુઓએ લડાઈ લડી અને શહીદ થયા. આમાં સ્વનામ ધન્યા ગોસાઈન અને રાજેન્દ્ર ગિરિનું નામ મોખરે છે.

આ ઉપરાંત તેમણે કચ્છ અને ભુજમાં પણ લડત આપી હતી. મઠ તેમના ગઢ હતા અને તેઓ હાથી અને ઘોડા પર મુસાફરી કરતા હતા. ત્યારે પણ ભાલા અને ત્રિશૂલ તેમનાં મુખ્ય શસ્ત્રો હતાં અને આજે પણ છે. નાગા સાધુઓએ મધ્યપ્રદેશમાં નાગૌડ રાજ્યનો પાયો નાખ્યો હતો. ત્યાંના શાસકો તેમના ઉપાસક હતા.

​​​​​​​જૂના અખાડાની સ્થાપના ઉત્તરાંચલના કર્ણપ્રયાગમાં 1145માં કરવામાં આવી હતી. તેમનો પ્રથમ આશ્રમ અહીં બાંધવામાં આવ્યો હતો. એને ભૈરવ અખાડા પણ કહેવામાં આવે છે. ભગવાન શિવ તેમના આદિ દેવ છે. 13માંથી સાત અખાડા શૈવ છે, જે શિવમાં વિશ્વાસ કરે છે.

18 ઓગસ્ટ, શુક્રવારના રોજ 'પંથ' શ્રેણીમાં ધર્મ, આસ્થા અને વિશ્વાસની વધુ એક અનોખી વાર્તા વાંચો

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
  • પસંદના ન્યૂઝ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પૂરા ન્યૂઝ વાંચો એપ પર
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
Scan QR to download app
એપ ડાઉનલોડ કરવા માટે QR સ્કેન કરો
Download android app - Divya BhaskarDownload ios app - Divya Bhaskar
  • મનપસંદ એલર્ટ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

Local News

Today Weather Update

Our Group Site Links