Mon, Nov 16, 2026Updated 02:26 PM IST
Google Preferred Source CTA

પંથ
અયોધ્યાના રામલલ્લાને ધીમા પગલે જગાડવા આવે છે પૂજારી:તુલસીની દાંડીથી કરાવે છે મંજન; દિવસના હિસાબે બદલાય છે કપડાંનો રંગ

3 વર્ષ પેહલાલેખક: મનીષા ભલ્લા
  • કૉપી લિંક

આ વખતે પંથ શ્રેણીમાં અમે જાણવા આવ્યા છીએ કે આખરે કેવી રીતે મર્યાદા પુરુષોત્તમ ભગવાન રામના બાળસ્વરૂપની પૂજા કરવામાં આવે છે.

.

સૌપહેલા તમે રામલલ્લાનાં દર્શન કરી લો, પછી કહાનીમાં આગળ વધીશું...

રામલલ્લાના જે વિગ્રહનાં તમે દર્શન કરી રહ્યાં છો એ અષ્ટધાતુથી બની છે. એ માત્ર 6 ઇંચની છે. આ મૂર્તિમાં રામલલ્લા એક હાથમાં લાડુ લઈને ઘૂંટણિયે બેઠા છે.
રામલલ્લાના જે વિગ્રહનાં તમે દર્શન કરી રહ્યાં છો એ અષ્ટધાતુથી બની છે. એ માત્ર 6 ઇંચની છે. આ મૂર્તિમાં રામલલ્લા એક હાથમાં લાડુ લઈને ઘૂંટણિયે બેઠા છે.

અયોધ્યા, રામની જન્મભૂમિ. અહીં ભગવાન બાળકના રૂપમાં બિરાજમાન છે, તેથી જ તેમને રામલલ્લાના નામથી બોલાવે છે. આ સ્વરૂપને મળવા હું અયોધ્યા પહોંચી છું. મને કહેવામાં આવ્યું કે રામની પૂજા કરતાં પહેલાં તમારે સરયૂ નદીની પૂજા કરવી પડશે. હું સરયૂ નદીની પૂજા કરવા રામ કી પૈડી તરફ આગળ વધું છું. આ ઘાટની સફાઈનું કામ શરૂ થઈ ગયું છે. મને એમ પણ કહેવામાં આવ્યું હતું કે જો કોઈ વ્યક્તિ સરયૂના કિનારે ગાયનું દાન કરે અને નક્ષત્ર પ્રમાણે અત્તર નાખે તો તેની બધી મુશ્કેલીઓ દૂર થઈ જાય છે.

સરયૂના કિનારે ટેબલ પર ગુલાબી સાટિન કાપડ બિછાવેલાં છે. એના પર નાના-મોટા કળશ, થાળી, અગરબત્તી રાખવામાં આવ્યાં છે.
સરયૂના કિનારે ટેબલ પર ગુલાબી સાટિન કાપડ બિછાવેલાં છે. એના પર નાના-મોટા કળશ, થાળી, અગરબત્તી રાખવામાં આવ્યાં છે.

આકાશમાંથી ડોકિયું કરતો પ્રકાશ ઓછો થઈ રહ્યો છે. નદીની બીજી બાજુ સૂર્ય ડૂબતો દેખાય છે. વિદાય લેતી વખતે એ આકાશ અને નદીની મિલનરેખા પર લાલ-ગુલાબી-નારંગી જેવા તેજસ્વી રંગો ફેલાવી રહ્યો છે. ધીરે ધીરે ભક્તોની ભીડ વધી રહી છે. બેસવા માટે પડાપડી થઈ રહી છે.

શ્લોક પછી સરયૂની આરતી શરૂ થાય છે. આરતી લગભગ અડધો કલાક ચાલે છે.
શ્લોક પછી સરયૂની આરતી શરૂ થાય છે. આરતી લગભગ અડધો કલાક ચાલે છે.

અત્યારે સાવ અંધારું છે. આરતી બાદ અનેક ભક્તો નદીમાં દીવા પણ છોડી રહ્યા છે. કેટલાકે ગાયનું દાન કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી. સરયૂ પૂજન સાથે રામનાં ભજન ચાલી રહ્યાં છે. પૂજા પછી ભક્તો નદીને પ્રણામ કરે છે અને પોતાના માર્ગે નીકળી જાય છે.

અયોધ્યાની દરેક ગલી તમને મર્યાદા પુરુષોત્તમ ભગવાન રામનાં દર્શન તરફ લઈ જાય છે. આ શેરીઓમાંથી પસાર થવું સરળ નથી. અહીં રિનોવેશનનું કામ ચાલી રહ્યું છે. દરેક ડગલે ખાડા પડી ગયા છે અને રસ્તાઓ ખોદી નાખવામાં આવ્યા છે. આ માર્ગો પરથી માત્ર બેટરી રિક્ષાઓ જ પસાર થઈ શકે છે. ત્રણ નવા રામજન્મભૂમિ માર્ગો બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. એવું લાગે છે કે આખું શહેર ફરીથી વસવાટ કરવા જઈ રહ્યું છે.

નાનપણથી મેં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના બાળસ્વરૂપની ઘણી વાર્તાઓ સાંભળી છે. એની સરખામણીમાં રામના બાળપણની વાર્તા ભાગ્યે જ સાંભળવા મળે છે. મેં આજ સુધી મારા જીવનમાં રામનું બાળસ્વરૂપ પણ જોયું નહોતું. આજે આ તક મળી રહી છે. જન્મભૂમિ ભગવાન રામનું સ્થાન છે, જ્યાં તેમની બાળસ્વરૂપમાં પૂજા કરવામાં આવે છે, તેથી જ તેમને રામલલ્લા કહેવામાં આવે છે.

મેં આખા દિવસ માટે બેટરી રિક્ષા ભાડે રાખી. સાંજની આરતી લગભગ 7.30 કલાકે શરૂ થવાની છે. સંધ્યા આરતી અહીંની મુખ્ય આરતી છે. રિક્ષાચાલકે મને હનુમાનગઢીની ગલીમાં ઉતારી દીધી. ત્યાંથી હું લગભગ 500 મીટર ચાલીને મંદિર સુધી પહોંચી. મારે આરતીમાં હાજરી આપવા માટે પાસ કઢાવવો પડશે.એના માટે આધાર કાર્ડ આપવું પડશે. મારો પાસ બની ગયો અને હું પોલીસ બેરિકેડિંગ પાસે પહોંચી.

રામલલ્લાને મળવા માટે અંદર જતી વખતે નેટની અંદર ચાર જગ્યાએ કડક ચેકિંગ કરવામાં આવે છે.
રામલલ્લાને મળવા માટે અંદર જતી વખતે નેટની અંદર ચાર જગ્યાએ કડક ચેકિંગ કરવામાં આવે છે.

પહેલીવાર મારું ખિસ્સું, શર્ટ બધું જ ફંફોસીને ચેક કરવામાં આવ્યું. મારા ખિસ્સામાં એક પેન પડેલી હતી, જેને સિક્યોરિટીએ મંજૂરી આપી ન હતી. આ સિવાય દવાઓ, મોબાઈલ, ઘડિયાળ સહિતની ઘણી વસ્તુઓ છે, જે લોકરમાં જમા કરવામાં આવી.

નેટની અંદરથી અંતે, ત્યાં એક માર્ગ આવે છે, જ્યાં બૌદ્ધ-શૈલીના મંદિરના દરવાજા પર ક્રીમ રંગનો પડદો લટકેલો છે. પડદા પર જરીથી જય સિયારામ, જય હનુમાન કતારબદ્ધ રીતે લખાયેલું છે. એની બાજુમાં પીળા સિતારા જડેલા પડદા લટકાવેલા છે. ભક્તો સતત અંદર આવી રહ્યા છે.

લગભગ 100 લોકોને બેસવા માટે ખુરસીઓ છે. થોડીવાર પછી પડદો ઊંચકાય છે અને જય શ્રીરામના નારાથી સ્થળ ગુંજવા લાગે છે. ઉપર પીળા અને સફેદ રંગની આડશ છે, જેની પર લોખંડનાં પતરાંની છત છે. ખુરસીઓવાળી જગ્યાથી 100 મીટરના અંતરે લોખંડની જાળીના પરિઘમાં ભગવાન રામ, ભરત, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નની મૂર્તિઓ છે. દરેક બાળકના રૂપમાં છે, તેથી તેઓ આટલા દૂરથી દેખાતા નથી. દૂરથી હું ભગવાન રામને જ જોઈ શકું છું.

પુષ્પમાળા વચ્ચે માત્ર બાકીઓના મુગટ જ દેખાય છે. દર્શન થતાં જ ભક્તો હાથ જોડીને મંત્રમુગ્ધ થઈ રહ્યા છે. ઘંટ વાગે છે, શંખ ફૂંકાય છે અને આરતી શરૂ થાય છે. એ પછી ભજન ગવાય છે. પેંડાનો પ્રસાદ દરેકને મળે છે.

ભગવાન રામના બાળસ્વરૂપનાં દર્શન કરવા ઇચ્છતા લોકો આગળ જવા માગે છે, પરંતુ કડક સુરક્ષાને કારણે એમ કરી શકતા નથી. સંતોષ તિવારી રામજન્મભૂમિના પૂજારી છે. તેઓ અહીં 1992થી ભગવાન રામની સેવામાં છે. ભગવાન રામ મોટા કપડાંની આડશમાં હતા ત્યારે પણ તેમણે પૂજા કરી છે અને આજે પણ કરી રહ્યા છે.

શ્રીરામ વલ્લભકુંજના વડા સ્વામી રાજકુમાર દાસના જણાવ્યા અનુસાર, 1949માં આ મૂર્તિઓ વિવાદાસ્પદ માળખાના સ્થળે હતી, જેને 2020માં અહીં સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.
શ્રીરામ વલ્લભકુંજના વડા સ્વામી રાજકુમાર દાસના જણાવ્યા અનુસાર, 1949માં આ મૂર્તિઓ વિવાદાસ્પદ માળખાના સ્થળે હતી, જેને 2020માં અહીં સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.

હું તેમને પૂછું છું, નવા મંદિર માટે નવી મૂર્તિ બનાવવામાં આવી રહી છે. શું જૂની મૂર્તિ ગર્ભગૃહમાં રહેશે? પાદરી સંતોષ તિવારી કહે છે, '1992માં વિવાદાસ્પદ માળખામાં ચાર ભાઈઓ શ્રીરામ, ભરત, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નના બાળસ્વરૂપની મૂર્તિઓ હતી. હવે નવા રામ મંદિરમાં ભગવાન રામની 51 ઇંચની નવી પ્રતિમા મૂકવામાં આવશે, જેમાં ભગવાન રામ કમળના ફૂલ પર ઊભા રહેશે. તેમની પાસે બાળસ્વરૂપમાં રામ તેના ચાર ભાઈઓ સાથે બેસશે. મતલબ કે જૂની મૂર્તિઓની પરંપરાગત રીતે પૂજા થતી રહેશે.’

સંતોષ તિવારી બે-ત્રણવાર રામ-રામ ગણગણે છે. ત્યારે તેઓ કહે છે, 'અહીં બેઠેલા રામલલ્લા એ છે, જેઓ સૌથી ગરીબ હતા. આજે થોડા જ સમયમાં દુનિયાના સૌથી અમીર બનવા જઈ રહ્યા છીએ. હું 1992ને ક્યારેય ભૂલી શકતો નથી. આજે પણ યાદ આવે છે કે જ્યારે વિવાદાસ્પદ માળખું તોડવામાં આવ્યું ત્યારે તેને માત્ર એક પેંડો કેવી રીતે અર્પણ કરવામાં આવતો હતો. એ એક પેંડાનો પણ કેવી રીતે ભોગ ચઢાવાતો હતો એ વિશે કોઈ જાણતું નથી. એ એક પેંડો લગભગ 20 લોકોમાં વહેંચવામાં આવતો હતો. સીઆરપીએફ, પોલીસ, શેડો પોલીસ અને ભક્તોમાં.

આ મુખ્ય પૂજારી સંતોષ તિવારી. ચાર વર્ષ પહેલાં જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય રામ મંદિર નિર્માણના પક્ષમાં આવ્યો ત્યારે પૂજારી સંતોષે તેમને 1.25 કિલો પેંડા ધરાવીને જગાડ્યા હતા અને કહ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયથી સમગ્ર અયોધ્યા શહેર ખુશ છે. .
આ મુખ્ય પૂજારી સંતોષ તિવારી. ચાર વર્ષ પહેલાં જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય રામ મંદિર નિર્માણના પક્ષમાં આવ્યો ત્યારે પૂજારી સંતોષે તેમને 1.25 કિલો પેંડા ધરાવીને જગાડ્યા હતા અને કહ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયથી સમગ્ર અયોધ્યા શહેર ખુશ છે. .

વરસાદ, તોફાન, પ્રખર તડકામાં પણ ભગવાન રામ કાપડની આડશ નીચે જ રહેતા હતા. હું આખી રાત એ ચિંતામાં બેસી રહેતો કે તેઓ વરસાદમાં ભીંજાઈ ન જાય. પાણીના છાંટા આડશમાં પ્રવેશતાં અટકાવવા માટે, પોલીસ આસપાસની વાંસની દાંડીઓને પણ ઠીક કરવા દેતી ન હતી. મતલબ કે એટલી કડકાઈ હતી કે તમે કંઈ કરી શકો નહીં. ભોગમાં ક્યારેક માત્ર ખીચડી તો ક્યારેક માત્ર દાળ ધરાવવામાં આવતી હતી. રામનવમી પર સાત વસ્ત્રો સિલાઇ કરવામાં આવતાં હતાં. આખું વર્ષ આ જ પહેરવાનાં હતાં. સારી વાત એ છે કે આજે આપણા રામલલ્લાના દિવસો એવા નથી રહ્યા. તેઓ ફરીથી સારા દિવસો જોઈ રહ્યા છે.

શું રામલલ્લાની પૂજા અન્ય રામ મંદિરો કરતાં અલગ હોય છે? પૂજારી સંતોષ તિવારી કહે છે, "તેમના બાળસ્વરૂપને કારણે તેની સંભાળ અને લાડ બાળકની જેમ કરવામાં આવે છે." ઉત્થાન આરતી સવારે 5 વાગ્યે થાય છે. આ સમયે ભગવાન રામને જગાડવામાં આવે છે. રામલલ્લાને જગાડવામાં પણ એ રીતે આવે છે, જેવી રીતે તમે નાના બાળકને પ્રેમથી જગાડો છો. આ સમયે પૂજારીએ કોઈપણ અવાજ કર્યા વિના ઉંબરા પર માથું નમાવીને ધીમે ધીમે મંદિરમાં પહોંચવું પડે છે. લાઇટો કરી શકતા નથી કે ઘંટડી વગાડી શકતા નથી. કોઈ અવાજ કર્યા વિના દીવો પ્રગટાવીને આરતી કરવામાં આવે છે.

આ પછી ચંદન, કુમકુમ, અત્તર મિક્સ કરીને લેપ તૈયાર કરવામાં આવે છે. ભગવાન રામને ચાંદીની થાળીમાં રાખવામાં આવે છે. તેમને તુલસીની દાંડીથી મંજન કરાવવામાં આવે છે અને સરયૂ નદીના પાણીથી સ્નાન કરાવવામાં આવે છે. એ પછી તેઓ દિવસ પ્રમાણે પોશાક પહેરે છે. રવિવારે ગુલાબી, સોમવારે સફેદ, મંગળવારે લાલ, બુધવારે લીલો, ગુરુવારે પીળો, શુક્રવારે ક્રીમ અને શનિવારે વાદળી રંગનાં વસ્ત્રો પહેરવામાં આવે છે. માળા શણગારવામાં આવે છે. સીઝન પ્રમાણે અત્તર પણ લગાવવામાં આવે છે. આ દિવસોમાં ખસ અને ચંદનનું અત્તર લગાવવામાં આવે છે. શિયાળામાં કસ્તૂરી લગાવવામાં આવે છે અને ગુલાબનું અત્તર દરેક ઋતુમાં લગાવવામાં આવે છે.

દિવસની બીજી વખત મંગળા શ્રૃંગાર આરતી કરવામાં આવે છે. આમાં ત્રણ કિલો પેંડા અને દોઢ કિલો દૂધનો ભોગ ચઢાવાય છે. શિયાળામાં ભગવાન રામ માટે હીટર અને ઉનાળામાં એર કન્ડિશનર પણ છે. સવારથી જ દર્શન શરૂ થઈ જાય છે. ભક્તો આવતા રહે છે.

મધ્યાહન આરતી બપોરે 12 વાગ્યે થાય છે, જેના ભોગમાં સંપૂર્ણ ભોજન તૈયાર થાય છે. દાળ, ભાત, પૂરી, શાક, રોટલી, ખીર કે હલવો, પાપડ બધું જ છે. ત્યાર બાદ 12.30 વાગ્યે મંદિરના દરવાજા બંધ થઈ જાય છે. પછી બે વાગ્યે ખૂલે છે. દરમિયાન પૂજારીઓની પાળી પણ બદલાય છે. બપોર પછી જ્યારે મંદિર ખૂલે છે ત્યારે પેંડાનો ભોગ ચઢાવવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ સાંજે 7.30 કલાકે ભોગ ધરાવવામાં આવે છે, જેમાં ત્રણ કિલો પેંડા અને એક કિલો લાડુ ધરાવવામાં આવે છે.

સાડા​​આઠ વાગ્યે આરતી થાય છે, જેને શયન આરતી કહેવાય છે, જેમાં ભગવાન રામને આરામદાયક વસ્ત્રો પહેરાવીને પલંગ પર સુવાડવામાં આવે છે. રાત્રે તેમના માથા પાસે પાણી પણ રાખવામાં આવે છે. આ એક દિનચર્યા છે, જે કડક સુરક્ષા વચ્ચે ખૂબ જ કડકાઈથી હાથ ધરવામાં આવે છે.

રામલલ્લાનાં દર્શન કર્યા પછી હું રામ મંદિર નિર્માણ વર્કશોપ પહોંચી. કારીગરો પાસે માથું ઊંચું કરવાનો સમય નથી. તેઓ જાણતા નથી કે તેમની પાસેથી કોણ પસાર થઈ રહ્યું છે અથવા કોઈ શું કહી રહ્યું છે. નાનામાં નાના કામને તેઓ સતત અંત સુધી લઈ જઈ રહ્યા છે. યુવાન અર્જુન જણાવે છે કે તે રાજસ્થાનનો રહેવાસી છે. પાંચ વર્ષથી અહીં રામમંદિરનું નિર્માણ કાર્ય સાથે જોડાયેલો છું. તેના બાકીના સાથીઓ પણ રાજસ્થાનથી અહીં આવ્યા છે.

આ અર્જુન છે, જે છેલ્લાં પાંચ વર્ષથી રામ મંદિરના નિર્માણ કાર્યમાં વ્યસ્ત છે.
આ અર્જુન છે, જે છેલ્લાં પાંચ વર્ષથી રામ મંદિરના નિર્માણ કાર્યમાં વ્યસ્ત છે.

બીજી જગ્યાએ મોટી મોટી શિલાઓ રાખવામાં આવી છે. આ શિલાઓ નેપાળથી લાવવામાં આવી છે. આમાંથી અલગ-અલગ ભગવાનની મૂર્તિઓ બનાવવામાં આવશે. ભગવાન રામ ઉપરાંત જટાયુ, શબરી સહિત સર્કિટમાં વધુ પાંચ મંદિર બનાવવામાં આવશે. અહીં એક વર્કશોપમાં એક કારીગર મૂર્તિઓ દ્વારા સમગ્ર રામાયણનું વર્ણન કરી રહ્યો છે.

મારાં પગલાં અચાનક એક પ્રતિમા પાસે અટકી જાય છે. એવું લાગે છે કે રાજા જનકને જમીન ખેડતી વખતે હાલ જ જાણે જાનકી મળ્યાં છે. બીજી મૂર્તિમાં રામ-ભરતની મુલાકાત એવી છે કે આંખો ભીની થઈ જાય છે. જ્યારે રામ વનવાસ પર જઈ રહ્યા છે ત્યારે ત્રણેય માતાઓ તેમને અશ્રુભીના આલિંગન સાથે વિદાય આપી રહી છે. પ્રત્યેક ક્ષણને આંખ સામે લાવી દીધી છે. રામાયણને શિલ્પ દ્વારા દર્શાવવાનું કામ 1992થી ચાલી રહ્યું છે. આ કારીગરો ઘણાં વર્ષો પહેલાં આસામથી અહીં આવ્યા હતા.

રામના જીવનની મહત્ત્વની ક્ષણો મૂર્તિઓમાં કોતરવામાં આવી રહી છે. તેમને બનાવવામાં કોઈ નોચનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી.
રામના જીવનની મહત્ત્વની ક્ષણો મૂર્તિઓમાં કોતરવામાં આવી રહી છે. તેમને બનાવવામાં કોઈ નોચનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી.

રામનવમી અહીંનો મુખ્ય તહેવાર છે. આ દિવસે શણગાર ભવ્ય હોય છે. દરરોજ ત્રણ કિલો પેંડા ભોગ તરીકે અર્પણ કરવામાં આવે છે અને રામનવમી પર ત્રણ ક્વિન્ટલ પેંડા ભોગ તરીકે અર્પણ કરવામાં આવે છે. આના પરથી તમે આ પ્રસંગે અહીં આવનારા ભક્તોની સંખ્યાનો અંદાજ મેળવી શકો છો. રામ મંદિર સિવાય કુલ છ મંદિરો બનાવવામાં આવી રહ્યાં છે. મંદિરની તમામ જાળવણીનું કામ ટ્રસ્ટ દ્વારા જોવામાં આવે છે.

અહીંનાં મંદિરોમાં રામ વિવાહ પણ અલગ અલગ રીતે ઊજવવામાં આવે છે. નવ દિવસ અગાઉથી અભિનંદન ગીતો અહીં શરૂ થાય છે. રામચરિત માનસનો દરરોજ પાઠ કરવામાં આવે છે. રામ વિવાહમાં ફટાણા પણ ગાવામાં આવે છે.

અયોધ્યામાં 10,000થી વધુ મંદિરો હોવા છતાં મુખ્ય પ્રખ્યાત મંદિરો દશરથ મહેલ, કનક મહેલ, નાગેશ્વરનાથ, હનુમાનગઢી છે. ઘણાં મંદિરોમાં રામાંચા પદ્ધતિથી પૂજા કરવામાં આવે છે. નવું મંદિર બની ગયા પછી પણ રામ મંદિરની પૂજા કરવાની પદ્ધતિ એ જ રહેશે.

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
  • પસંદના ન્યૂઝ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પૂરા ન્યૂઝ વાંચો એપ પર
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
Scan QR to download app
એપ ડાઉનલોડ કરવા માટે QR સ્કેન કરો
Download android app - Divya BhaskarDownload ios app - Divya Bhaskar
  • મનપસંદ એલર્ટ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

Local News

Today Weather Update

Our Group Site Links