- Gujarati News
- Bhaskar khaas
- Khudaar kahaani
- Went To School In Torn Clothes; First Became Constable, Then Cracked UPSC In 8th Attempt
ખુદ્દાર કહાની25 ટોપલી પથ્થર તોડવાના 10 રૂપિયા મળતા:ફાટેલાં કપડાંમાં સ્કૂલે જતો; પહેલા કોન્સ્ટેબલ બન્યો, પછી 8મા પ્રયાસમાં ક્રેક કરી UPSC
- કૉપી લિંક

ખુદ્દારીની નવી વાર્તાની શોધ મને રાજસ્થાન લઈ આવી છે. હું દિલ્હીથી 250 કિલોમીટર દૂર દૌસા જિલ્લામાં છું. સવારના લગભગ 8 વાગ્યા છે. સ્ટેશનથી 13 કિમી દૂર આવેલા બાપી ગામ જવા માટે હું ઓટોથી નીકળ્યો છું.
ઓટોમાં વાગતાં રાજસ્થાની ગીતો સાંભળતો હું હાઈવે પરથી બાપી ગામ તરફ આગળ વધી રહ્યો છું. હાઇવેની બંને બાજુએ થોડાં ઘરો દેખાય છે. બાપી પાસે પહોંચતાં જ એક ઘર દેખાય છે, જ્યાં પહોંચવા માટે મેં મોબાઈલમાં રૂટ મેપ સેટ કર્યો હતો.
ઓટોમાંથી નીચે ઊતરતાં જ રામ ભજન કુમ્હારા અને તેમની માતા આવે છે. જ્યારે મેં ઓટો-ડ્રાઈવરને ઓનલાઈન પેમેન્ટ લેવાનું કહ્યું ત્યારે તે કહે છે, 'તમારી પાસે રોકડ હોય તો આપો. અમે ઓટો-ડ્રાઈવરો ઓનલાઈન પેમેન્ટ ક્યાં વાપરીએ છીએ….
રામ ભજન ઝડપથી પૈસા લઈને ઓટો-ડ્રાઈવરને આપે છે.
હું રામ ભજનને જ મળવા આવ્યો છું. રામ ભજનને 2022ની UPSC સિવિલ સર્વિસ પરીક્ષામાં 667મો રેન્ક મળ્યો છે. આ તેમનો 8મો પ્રયાસ હતો. રામ ભજને દિલ્હી પોલીસમાં હેડ કોન્સ્ટેબલના પદ પર રહીને આ સફળતા મેળવી છે.
રામ ભજન હસીને કહે છે, 'તમે ઓનલાઈન પેમેન્ટ અને કેબ સર્વિસની વાત કરો છો. હજુ પણ આ વિસ્તાર થોડો પછાત છે. હવે પરિસ્થિતિ સુધરી છે, નહીંતર પહેલાં પીવાનું પાણી પણ મળતું ન હતું. દૂર દૂરથી પાણી લાવવું પડતું હતું.’

શું તમારા ગામમાં પહેલાં કોઈએ UPSC ક્લિયર કર્યું છે?
રામ ભજન જવાબ આપે છે- 'ના સર. આ ગામમાં હું એકમાત્ર એવો છું, જેણે સિવિલ સર્વિસની પરીક્ષા પાસ કરી છે. સરકારી નોકરી મેળવનાર પણ હું મારા પરિવારમાં પ્રથમ હતો. UPSC રેન્ક મુજબ ભારતીય ઓડિટ અને એકાઉન્ટ સર્વિસની પોસ્ટ મેળવી. તાલીમ માટે થોડા દિવસો પછી લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી નેશનલ એકેડમી ઓફ એડમિનિસ્ટ્રેશન, મસૂરીમાં જવાનું છે. તમારો ફોન આવ્યો ત્યારે પેકિંગ જ કરી રહ્યો હતો.’
ઘરના દરવાજાની એક તરફ બકરીઓ અને બીજી બાજુ ભેંસ બાંધેલી છે. ઘાસ કાપીને રાખવામાં આવ્યું છે. હું પહોંચ્યો ત્યારે રામ ભજનની માતા બકરી ચરાવતી હતી.
રામ ભજન કહે છે, 'બીજા માટે એ ઢોર છે, કહેવા માટે બકરી છે, પણ અમારું એ જીવન છે. લાઇફલાઇન… પિતાજી પહેલાં બકરી ચરાવવા જતા. હવે જો દૂધ ખરીદીને ખાવાના પૈસા હોય તો દૂધ અને દહીં ખાઈએ. બકરીનું દૂધ પીને મોટો થયો. પપ્પા હવે આ દુનિયામાં નથી. તેમને અસ્થમા હતો. તેમનું મૃત્યુ કોરોના દરમિયાન થયું હતું.
તેમના ગયા પછી ખૂબ ભાંગી પડ્યો હતો. મારા મગજમાં એક જ વાત બેસી ગઈ કે હવે બધું ખતમ થઈ ગયું છે. UPSC પાસ કર્યા પછી હું શું કરીશ? સપનાં તો કંઈ બચ્યાં નહોતાં, એ વિચારીને ઘણા મહિનાઓ સુધી ડિપ્રેશનમાં રહ્યો.

હું અને રામ ભજન બંને ખાટલા પર બેઠા છીએ. સામે તેમની માતા બેઠી છે. થોડા સમય પછી હું રામ ભજનને કહું છું કે મને એ ગામ અને એ જગ્યા બતાવો, જ્યાં તેઓ એક સમયે પથ્થરો તોડતા હતા.
અમે બંને બાઇક પર ગામ તરફ નીકળ્યા. આ બાપી ગામ રામ ભજનના ઘરથી શરૂ થાય છે. આશરે 5 હજાર ઘરોની વસતિ ધરાવતા ગામમાં 200થી વધુ ઘરો કુંભાર જ્ઞાતિનાં છે.
રામ ભજન મને 90ના દાયકામાં લઈ જાય છે. કહેવાય છે કે 'અમે 4 ભાઈ-બહેન છીએ. જ્યારે બકરીઓ અને ઢોર ચરાવીને પરિવારનું ગુજરાન ન ચાલી શક્યું ત્યારે પિતાએ શહેરમાંથી આઈસક્રીમ ખરીદીને ગામમાં વેચવાનું શરૂ કર્યું, પરંતુ એનાથી પણ તમામ જરૂરિયાતો પૂરી કરવી મુશ્કેલ હતી.
બાપીમાં એક ઔદ્યોગિક વિસ્તાર છે, જ્યાં પથ્થર તોડવાનાં મશીનો લગાવવામાં આવ્યાં છે. ચૂનાના પથ્થર તોડવામાં આવે છે. બાદમાં પિતાએ પથ્થરો તોડવાનું શરૂ કર્યું. એ વખતે હું બહુ નાનો હતો. લગભગ 5-6 વર્ષનો હોઈશ.
1998ની વાત છે. થોડા મહિના પછી પિતાને અસ્થમા થયો. શ્વાસની તકલીફ વધવાને કારણે તેઓ પથારીવશ થયા. પથ્થર તોડવાનું છોડી દેવું પડ્યું. હવે ઘર ચલાવવા માટે કોઈને તો કામ કરવું પડે. પછી માતા પથ્થર તોડવા જવા લાગી. મેં પણ મારી માતા સાથે પથ્થરો તોડવા જવાનું શરૂ કર્યું.’
વાત કરતાં કરતાં અમે બંને એ જગ્યાએ પહોંચીએ છીએ, જ્યાં રામ ભજન પથ્થરો તોડતા હતા. અહીં પથ્થરોના વિશાળ ઢગલા છે. કેટલાક મજૂરો પથ્થરો તોડીને સામેની ગોળાકાર ભઠ્ઠીમાં નાખી રહ્યા છે.
રામ ભજન પથ્થરો તોડીને પણ બતાવે છે. તેઓ કહે છે, 'હું એ દિવસ કેવી રીતે ભૂલી શકું? મારી માતા સાથે હું પથ્થરો લેવા અને તોડવા આવતો હતો. જ્યારે થોડો મોટો થયો ત્યારે માતાને સાઇકલ પર બેસાડીને લાવતો. પથ્થર તોડવા એ પણ એક કળા છે, નહીંતર હથોડો મારતાંની સાથે જ પથ્થર ઊડીને શરીરના કોઈપણ ભાગ પર અથડાઈ શકે છે. ઈજા પહોંચાડી શકે છે.

તેઓ કહે છે, 'જ્યારે મને પથ્થર કેવી રીતે તોડવો એ ખબર ન હતી, ત્યારે દરેક જગ્યાએ ઇજાઓ થતી. લોહી નીકળતું હતું. હાથ પર ફોલ્લા પડી જતા. ધીમે ધીમે પથ્થરો તોડતા શીખ્યો. મા પથ્થર ટોપલીમાં લઈ જતી, હું પથ્થર તોડતો. અભ્યાસની સાથે સાથે પથ્થરો તોડવાની પ્રક્રિયા પણ વર્ષો સુધી ચાલુ રહી.
પથ્થરો તોડીને દરરોજ 25 ટોપલી ભરતો. બદલામાં મને રૂ.10 મળતા. શરીર થાકીને લોથપોથ થઈ જતું, પણ મજબૂરી હતી. એ પણ ખબર હતી કે હું નહીં કરું તો ઘર કેવી રીતે ચાલશે. અભ્યાસનો ખર્ચ કેવી રીતે પૂરો થશે?
આખો સમય વિચારતો હતો કે શું ઘરની હાલત હંમેશાં આવી જ રહેશે. જેમ તમે જન્મ્યા હતા એમ જીવીએ છીએ તેમ જ મૃત્યુ પામીશું?'
રામ ભજન સાથે હું ભઠ્ઠીના તળિયે પહોંચું છું. ઉપરથી પથ્થરના નાના-નાના ટુકડા નાખવામાં આવી રહ્યા છે. પાકેલા પથ્થરને નીચેથી બહાર કાઢવામાં આવી રહ્યા છે. અન્ય સ્થળોની સરખામણીમાં આ સ્થાનનું તાપમાન ઘણું વધારે છે.
શરીર પરસેવાથી ભીનું થઈ રહ્યું છે, સામે એક મહિલા પથ્થરો કાઢીને ટોપલીમાં ભરી રહી છે. રામ ભજન કહે છે, ‘આપણે તો અહીં જ ઊભા છીએ, તોપણ ખૂબ પરસેવો વળી ગયો…. તમે સમજી શકો છો કે આ મહિલાઓની શી હાલત થતી હશે. હું મારી માતા સાથે આમ જ કામ કરતો હતો.’

હવે હું રામ ભજનને તેમના જૂના ઘરે લઈ જવા કહું છું. આ દરમિયાન તેમને બીજી કેટલીક જૂની વાતો યાદ આવી રહી છે. તેઓ કહે છે, 'હું આ ગામમાં ભૂંસું ઊંચકવા જતો હતો. લોકો ઘણા કલાકો સુધી કામ કરાવતા, પછી બદલામાં 5-10 રૂપિયા આપતા. જ્યારે ટીવી જોવા માટે બીજાને ત્યાં જતો ત્યારે પણ તેઓ મને બદલામાં કંઈક કામ કરાવતા હતા.
દરમિયાન રામ ભજનની બાઇક એક જૂના જર્જરિત મકાનની સામે થંભી જાય છે.
હું પૂછું છું - શું થયું?
રામ ભજન કહે છે- આ જ મારું જૂનું ઘર છે, જ્યાં હું મોટો થયો છું.
ઘરનું આંગણું કાંટાળી ઝાડીઓથી ઘેરાયેલું છે. તેઓ કહે છે, 'એક રૂમ, ચાર ભાઈ-બહેન, માતા-પિતા... તમે કલ્પના કરી શકો છો કે અમે એક જ રૂમમાં કેવી રીતે રહેતાં હોઈશું.
વરસાદની મોસમમાં અમારામાંથી ભાગ્યે જ કોઈ ઊંઘી શકતું. જ્યાં સૂવું હોય ત્યાં ખાટલા મૂકવાની પણ જગ્યા હોવી જોઈએ….
જ્યારે વીજળી ન હતી ત્યારે દવાની બોટલને બત્તી બનાવીને વાંચતો હતો. એ પણ ખબર ન હતી કે રોટલી અને શાક પણ એક સમયનું ભોજન છે. ઘરમાં રોટલી સાથે થોડી ચટણી વગેરે બનાવવામાં આવતી હતી, એટલે કે ભોજન રાંધવામાં આવ્યું હતું. જમીન પણ નથી કે ખેતી પણ નથી. બજારમાંથી ખાવાનું ખરીદવાના પૈસા નહોતા.
શાળાએ જવા માટે કપડાં પણ નહોતાં, ઘરે જે પહેરતાં હતાં એ પહેરીને જ શાળાએ જવું પડતું હતું. આખું પેન્ટ પોતે ટાંકાથી ભરેલું હતું. બધે દોરા અને ટાંકા જોવા મળતા હતા.
માતા પણ ઘણાં વર્ષો પછી પોતાના માટે નવાં કપડાં ખરીદતી. તે જૂનાં કપડાં પહેરીને જ રહેતી હતી. ઘણી વખત એવું બનતું કે કોઈ બીજા પોતાનાં જૂનાં કપડાં આપી દે, તો એ પણ અમને નવાં લાગતાં. અન્ય લોકો દ્વારા આપવામાં આવેલાં કપડાં ખુશીથી પહેરતો હતો.
મને યાદ છે - પાછળથી મુસાફરી માટે કપડાંનો સેટ ખરીદવામાં આવ્યો હતો. અમે તેને બહાર આવવા-જવા માટેનાં કપડાં કહેતાં. વર્ષમાં એક કે બે વાર પહેરવામાં આવે એટલે બસ. ઘરના સંજોગો એવા હતા કે મારી બહેનના લગ્ન વખતે પણ મારાં કપડાં બહુ મુશ્કેલીથી ખરીદ્યાં હતાં.

તેમના જૂના મકાનમાં રામ ભજન જોઈને બાળકો અને આજુબાજુના કેટલાક લોકો આવે છે.
ગામમાંથી પસાર થતી દરેક વ્યક્તિ રામ ભજનને બોલાવે છે. સલામ-નમસ્તે કરી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે, 'આજે હું ગામનાં બાળકો માટે રોલ મોડલ બની ગયો છું. લોકોને ગર્વ છે. UPSCની વાત તો છોડો, આજ સુધી આ ગામમાંથી કોઈએ સરકારી નોકરી પણ કરી ન હતી. હું ઘરેથી પહેલો છું. 10મા-12માથી આગળ પણ કોઈ ભણી શક્યું નથી. મારા ભાઈએ 12મું કર્યું છે, જ્યારે બંને બહેનો ભણેલી નથી.
બપોર થઈ ગઈ. રામ ભજન સાથે હું તેમના નવા ઘરે પાછો ફરું છું. તેમણે એને થોડાં વર્ષો પહેલાં બનાવ્યું હતું. તેઓ કહે છે, 'હવે તેણે દિલ્હી પોલીસમાં 14 વર્ષ કામ કર્યું છે, તો રહેવા માટે ઘર પણ ન બનાવું? આ નોકરી મારી સફળતાનું પ્રથમ પગથિયું છે.
દિલ્હી પોલીસ કોન્સ્ટેબલનો યુનિફોર્મ અને બેચ આગળના ટેબલ પર રાખવામાં આવ્યા છે. રામ ભજન એને સ્પર્શતા અને બતાવવાથી ખુદને રોકી શકતા નથી.

તેઓ કહે છે, 'વર્ષ 2008-09 પસાર થઈ રહ્યું હતું. દૌસામાં રહીને ભણતો હતો. ફીના પૈસા નહોતા તો દેવું કરવું પડ્યું. કોલેજ ચાલુ હતી. કહેવાય છે કે ગરીબનું બાળક તેની ઉંમર પહેલાં જ મોટું થઈ જાય છે. હું મારી સામે એવી સ્થિતિ જોઈ રહ્યો હતો કે હું મારી ઉંમરથી આગળ વિચારી શકતો હતો.
બે રૂપિયા બચાવવા 10-10 કિલોમીટર ચાલીને જતા હતા. ગ્રેજ્યુએશનમાં એડમિશન લેતાં જ મેં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરવાનું નક્કી કર્યું. ખૂબ જ પાતળો હતો, તેથી શારીરિક ફિટનેસ પર ધ્યાન આપવાનું શરૂ કર્યું. હું પોલીસમાં જવા માગતો હતો.
મેં એકસાથે ચાર પરીક્ષાનાં ફોર્મ ભર્યા. દિલ્હી પોલીસ કોન્સ્ટેબલમાં સિલેક્શન થયું. મારી પાસે ઇન્ટરવ્યૂમાં પહેરવા માટે કપડાં પણ નહોતાં. તેઓ જે રોજેરોજ પહેરતા હતા એ કપડાં પહેરીને ઇન્ટરવ્યૂ માટે ગયા હતા. એ પણ ઘણી જગ્યાએ ફાટેલાં હતાં અને ટાંકા મારેલાં હતાં.
રામ ભજન કહેતાં અટકી જાય છે.
થોડી જ વારમાં તેમનાં પત્ની અંજલિ આવી પહોંચ્યાં. તેઓ અમને બંનેને કહે છે, 'આવો, લંચ કરી લો.'

હું પૂછું છું - હેડ કોન્સ્ટેબલ રહીને તમને UPSCનો વિચાર કેવી રીતે આવ્યો?
રામ ભજન કહે છે, 'હું 2022માં જ હેડ કોન્સ્ટેબલ બન્યો છું. અગાઉ માત્ર કોન્સ્ટેબલ હતો. જ્યારે દિલ્હી પોલીસમાં જોડાયો ત્યારે વરિષ્ઠ અધિકારીઓને જોઈને પ્રેરણા મળતી હતી. કોઈપણ સામાન્ય માણસ કોઈપણ બાબતમાં પહેલા એમ જ કહેશે - તમારા સાહેબને બોલાવો.
મેં વિચાર્યું કે કામ તો કોન્સ્ટેબલ જ કરશે, પણ બધાને સિનિયર ઓફિસરને મળવું હોય છે. તેની કામ કરવાની રીત, સ્ટેટસ... હું બધું ધ્યાનથી જોતો હતો. 2012થી મેં એના વિશે વિચારવાનું શરૂ કર્યું. આ દરમિયાન લગ્ન થઈ ગયા. એક વર્ષ પછી એક બાળકનો જન્મ પણ થયો.
મેં 2015થી તૈયારી શરૂ કરી. કોચિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં એડમિશન લીધું. ખરેખર, એવું બન્યું કે મારા મામાનો દીકરો સ્ટેટ પીએસસીની તૈયારી કરવા માગતો હતો. તે તૈયારી કરવા માટે પાર્ટનરની શોધમાં હતો. અમે બંને સાથે મળીને તૈયારી કરવા લાગ્યા.
નોકરી અને અભ્યાસ બંને સાથે?
રામ ભજન કહે છે, 'એ અઘરું છે, પણ અશક્ય નથી. જો તમે મોટા ઓફિસર છો તો ઓફિસ, સમય બધું જ છે, પણ કોન્સ્ટેબલનું શું, આજે ડ્યૂટી અહીં છે, કાલે ત્યાં. આજે આ નેતાઓ આવી રહ્યા છે, આવતીકાલે રેલી યોજાવાની છે.
12-14 કલાક સતત ડ્યૂટી…. એ પછી હું મારા રૂમમાં અભ્યાસ કરતો. જોકે મારા વરિષ્ઠ અધિકારીએ ઘણી મદદ કરી. તેથી જ પાછળથી મેં સાયબર વિભાગમાં પોસ્ટિંગ લીધું.
સતત 3 વર્ષ સુધી પ્રીલિમ પણ ક્લિયર કરી શક્યો નહીં. કેટલાક લોકો ટોણા પણ મારતા હતા. કહેતા હતા - તું UPSC ક્લિયર કરીશ, શું નાટક કરી રહ્યો છે.
તેઓ આગળ કહે છે, જરાય માર્ગદર્શન ન હતું. 2018માં જ્યારે મેં કેટલાક લોકો સાથે વાત કરવાનું શરૂ કર્યું, ત્યાર બાદ મેં શું ભણવું, શું નહીં…. સખત મહેનત કરીને હું 2022 UPSCમાં સફળ થયો, એમાં અંજલિનો પણ મોટો રોલ છે. તે હંમેશાં મને સમજાવતી.’

હું તેમને તેમની પત્ની અંજલિના ભણતર વિશે પૂછું છું...
રામ ભજન કહે છે, જ્યારે તેની પત્ની લગ્ન કરીને આવી ત્યારે તે 8મું પાસ હતી. આજે તેણે માસ્ટર્સ પૂર્ણ કરી લીધું છે. બી.એડ પણ કર્યું છે. તેઓ કહે છે, 'જ્યારે મેં UPSCની તૈયારી શરૂ કરી ત્યારે મેં વિચાર્યું કે જો હું આ સફળતા હાંસલ કરીશ અને અંજલિ 8 પાસ રહે તો તેની સાથે ભેદભાવ થઈ શકે છે.
અહીં લોકો દીકરીને ભણાવવા માગતા નથી, તો પછી વહુને ભણાવવી તો દૂરની વાત છે. પરિવારના સભ્યોને મનાવવામાં એક વર્ષ લાગી ગયું. તેમને ડર હતો કે અંજલિ ભણવા જશે તો ઘરનું કામ કોણ કરશે. ત્યાં સુધીમાં બંને બહેનોનાં લગ્ન થઈ ગયાં હતાં.
હું ડ્યૂટી પર રહેતો હતો, મહિનામાં એકાદ વખત ઘરે આવતો હતો. અંજલિ ઘૂંઘટ કાઢીને ઘરેથી સ્કૂલ અને પછી કૉલેજ જવા લાગી. હું તેને ફોન પર, વીડિયો કૉલ પર ભણાવતો. જે વિષય મને સમજાતો નહોતો એના માટે હું મારા મિત્રોની મદદ લેતો. આજે એ સારું લાગે છે કે આટલી બધી મુશ્કેલીઓ પણ અમારી મહેનત અને સંઘર્ષ સામે વામણી બની ગઈ છે. ,
રામ ભજન અને અંજલિ બંને એકબીજાને જોઈને હસવા લાગે છે.
આવતા બુધવારે 9 ઓગસ્ટે ખુદ્દાર કહાનીમાં વાંચો....
-------------------------------------------------------------
તે જેની સાથે કામ કરતી હતી તેણે બળાત્કાર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો; દોઢ વર્ષ સુધી પાગલ રહી

'ઉંમર 16-17 વર્ષની આસપાસ હશે. ઘરની પરિસ્થિતિ જોઈને મેં એક NGO સાથે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. થોડા મહિના પહેલાં જ સાથે કામ કરતો એક છોકરો મને છેતરીને તેના રૂમમાં લઈ ગયો. મારા પર દબાણ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. જો મેં એ દિવસે જીન્સ ન પહેર્યું હોત તો બળાત્કાર થયો હોત.
સંપૂર્ણ ખુદ્દાર કહાની નેક્સ્ટ એપિસોડમાં.....
ન્યૂઝ હજી બાકી છે

- પસંદના ન્યૂઝ
- ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
- લાઇવ અપડેટ
















