- Gujarati News
- Bhaskar khaas
- Hum log
- Adigya Community: Ancestor Spirit Rituals In Gujarat | Unique Custom Story
હમ લોગ10 દિવસ થઈ ગયા, આત્માને ક્યારે લઈ જશો:જીવતા માણસમાં ઉતરી પૂર્વજોની આત્મા, અનોખા રિવાજવાળા અડિયા સમુદાયની વાર્તા
- કૉપી લિંક

સવારના બરાબર 9 વાગ્યા છે. જંગલના પથરાળ અને ઉબડ-ખાબડ રસ્તાઓ પર અમારા કદમ આગળ વધી રહ્યા છે. આશરે 40 મિનિટ પછી કેટલાક ઘરો દેખાવા લાગ્યા. નજીક પહોંચ્યા તો એક ઘરના આંગણામાં ભીડ લાગેલી દેખાઈ.
આંગણાની એક તરફ મહિલાઓ ચૂપચાપ બેઠી છે, તો બીજી તરફ પુરુષો. આમાંથી ત્રણ લોકો ડમરુ જેવું એક વાદ્ય યંત્ર અને ઘૂંઘરું વગાડી રહ્યા છે. આની ધીમી થાપ જંગલના આ સન્નાટાને વધુ ઊંડો બનાવી રહી છે.
ત્યારે જ અમારી નજર આંગણાની બરાબર વચ્ચે પડી. દઝાડી દે તેવી આ બફારા અને ગરમીની વચ્ચે જમીન પર એક વ્યક્તિ બેઠો છે. તેને માથાથી પગ સુધી ધાબળામાં એવી રીતે બાંધ્યો છે કે તેના શરીરનો એક પણ ભાગ દેખાઈ રહ્યો નથી.
અચાનક, ધાબળામાં લપેટાયેલું શરીર જોરજોરથી ધ્રૂજવા લાગ્યું. અંદરથી અજીબોગરીબ અવાજો આવવા લાગ્યા. આસપાસ બેઠેલા લોકો એકીટશે તેને જોઈ રહ્યા છે.
આપસમાં લોકો વાત કરી રહ્યા છે કે હવે આ શરીરમાં પૂર્વજોની આત્મા આવવાની છે.
દૈનિક ભાસ્કરની સિરીઝ ‘હમ લોગ’ માં હું મનીષા ભલ્લા આ વખતે લાવી છું, કેરળના વાયનાડના જંગલોમાં રહેતી અડિયા જનજાતિની વાર્તા, આની વસ્તી આશરે 12 હજાર છે.
મારી સાથે છે અજયન. અજયન, અહીં જંગલોમાં રહે છે. અડિયા જનજાતિના રીત-રિવાજો અને તેમની ભાષાને સમજે છે.
અજયન જણાવે છે- ‘આ ચેકાડી ગામ છે. અહીં અડિયા સમુદાયની એક રસમ ચાલી રહી છે, જેને પેલેય કહે છે. આ રસમ દરમિયાન પૂર્વજોની આત્માને બોલાવવાનો દાવો કરવામાં આવે છે.’

ધાબળામાં લપેટાયેલી વ્યક્તિ એકવાર ફરી જોરજોરથી હલવા લાગી. વાદ્ય યંત્રની થાપ જેમ-જેમ વધે-ઘટે છે, તે વ્યક્તિના શરીરની હલચલ પણ તે જ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. ઘણી વાર તો એવું લાગ્યું કે તે પડી જશે.
થોડી વાર પછી તે ભારે અવાજમાં કંઈક બોલે છે.
તેની પાસે એક વડીલ બેઠા છે. તેઓ ધાબળામાં બંધાયેલી વ્યક્તિને પોતાની ભાષામાં કંઈક પૂછી રહ્યા છે.
ધાબળામાં બંધાયેલી વ્યક્તિ જવાબ આપે છે.
આસપાસ બેઠેલા અન્ય લોકો પણ સવાલો પૂછે છે.
ધાબળામાં બંધાયેલી વ્યક્તિ, વારાફરતી બધાને જવાબ આપે છે.
અજયન જણાવે છે- ‘આ રસમ ગઈ રાતથી ચાલી રહી છે. જે વાદ્ય યંત્ર વાગી રહ્યું છે, તેને મુરથમ કહે છે.’
મેં પૂછ્યું- આ રસમનું કોઈ ખાસ કારણ છે?
અજયને જણાવ્યું– ‘10 દિવસ પહેલા આ જ ઘરમાં 40 વર્ષની એક મહિલાએ આત્મહત્યા કરી લીધી હતી. તેનું નામ ચિક્કી હતું. તેણે એવું કેમ કર્યું? લોકો આ જ સવાલ ધાબળામાં લપેટાયેલી તે વ્યક્તિને પૂછી રહ્યા છે. તેમનું માનવું છે કે વ્યક્તિમાં પૂર્વજોની આત્મા આવશે અને તેમને આ વાતનો જવાબ આપશે.’
શું મર્યાના 10 દિવસ પછી જ આત્માને બોલાવે છે? અજયન જણાવે છે- ‘અડિયા લોકો માને છે કે મૃત્યુ પછી 42 દિવસો સુધી ઘરની આસપાસ આત્મા રહે છે. આ દરમિયાન ક્યારેય પણ પેલેય રસમ કરી શકાય છે.’
'આ રસમ વખતે પૂર્વજોની આત્માને પ્રાર્થના કરે છે કે તેઓ મૃતકની આત્માને પોતાની સાથે લઈ જાય, જેથી તે ભટકતી ન રહે.’
ત્યારે જ એક છોકરો કેટલોક સામાન લાવીને ધાબળામાં બંધાયેલી વ્યક્તિની સામે મૂકી દે છે. આમાં પાણી, પાનના પાન, સોપારી, દીવાની વાટ અને અગરબત્તી છે.
ત્યારબાદ, વડીલ વાટ અને અગરબત્તી સળગાવે છે. તરત જ પછી ધાબળાની ગાંઠને ખોલી દે છે.
ધાબળામાંથી પરસેવાથી લથપથ એક વડીલ નીકળ્યા. તેઓ ધોતીમાં છે. તેમના હાથમાં સુપડું છે, જેના પર ઘૂંઘરું લાગેલા છે.
ધાબળો ખોલવા પર હાથમાં સુપડું લીધેલી વ્યક્તિ દેખાય છે.
સામે બેઠેલા બીજા વડીલે અગરબત્તીથી વ્યક્તિની આરતી ઉતારી.
પછી બંને આપસમાં વાત કરવા લાગ્યા.
થોડી વાર પછી, બીજા વડીલ કેળાના પાન પર સળગી રહેલી અગરબત્તીને ખેતરમાં લઈ જઈને મૂકી દે છે.
મેં અજયનને પૂછ્યું– ધાબળામાં લપેટાયેલી વ્યક્તિ પાસેથી વડીલે શું સવાલો પૂછ્યા?
મારા પૂછતા જ અજયન સામે બેઠેલા વડીલ તરફ વળે છે. બંને વચ્ચે થોડી વાર વાત થાય છે.
ત્યારબાદ, અજયન જણાવે છે– વડીલે આત્માઓ પાસેથી પહેલો સવાલ પૂછ્યો કે ચિક્કીએ આત્મહત્યા કેમ કરી?
પૂર્વજોની આત્માએ શું જવાબ આપ્યો?
આત્માઓએ જણાવ્યું કે ચિક્કી છેલ્લા કેટલાક સમયથી તણાવમાં હતી. ઘરના લોકો વાત-વાતમાં તેને હેરાન કરતા હતા, આ જ કારણે તેણે આત્મહત્યા કરી.
અજયન જણાવે છે– ‘લોકોનું માનવું છે કે ચિક્કીના મોતને 10 દિવસ થયા છે, તેથી તેની આત્મા અહીં જ છે. હવે થોડા દિવસ પછી ફરી આ રસમ થશે.’
બાકી આસપાસ બેઠેલા લોકોએ શું પૂછ્યું?
વડીલ જણાવે છે- કોઈકે પોતાના ઘરના કલેશ તો કોઈકે બાળકોની બીમારી વિશે પૂછ્યું.
શું આત્માઓએ બધાના જવાબ આપ્યા?
વડીલ જણાવે છે- હા, આત્માઓએ બધાને કંઈક ને કંઈક ઉપાય બતાવ્યા, પરંતુ આ વિશે તમને જણાવી શકું નહીં. નહીં તો અસર નહીં થાય.
ત્યારબાદ, વડીલ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
અજયન જણાવે છે- ‘અડિયા લોકોનું માનવું છે કે પૂર્વજોની આત્માઓ માત્ર મૃતકની આત્માને રસ્તો બતાવવા નથી આવતી, પરંતુ તેઓ લોકોની પરેશાનીઓ અને ભવિષ્યના સંકેતો વિશે પણ જણાવે છે.’
‘જો કોઈ પરિવાર પર કોઈ સંકટ હોય, ઘરમાં પરેશાની ચાલી રહી હોય કે ગામ પર કોઈ મુસીબત આવવાની હોય, તો લોકો પૂર્વજોની આત્માઓ પાસેથી તેના વિશે સવાલ પૂછે છે. તેમની પાસે સમસ્યાનું સમાધાન પણ પૂછવામાં આવે છે.’
‘ખેતી, વરસાદ, પાક અને ગામના નિર્ણયો સુધીની બાબતોમાં પૂર્વજોની આત્માઓ પાસેથી સલાહ લેવામાં આવે છે. અડિયા સમુદાયનું માનવું છે કે પૂર્વજો હંમેશા પોતાના લોકોની રક્ષા કરે છે.’
શું કોઈ પણ વ્યક્તિની અંદર પૂર્વજોની આત્મા આવી જાય છે?
તેઓ કહે છે– ‘એવું નથી. ગામમાં કેટલાક જ વડીલો એવા છે, જેમના શરીરમાં આત્મા આવે છે. જ્યાં સુધી વાત આત્માને બોલાવવાની છે, તો તેના માટે મુરથમની થાપ જરૂરી છે.’
એ કેવી રીતે?
અજયન જણાવે છે– ‘મુરથમ, અડિયા લોકોનું મુખ્ય વાદ્ય યંત્ર છે. આની ખાસિયત એ છે કે દરેક પ્રસંગ માટે આમાંથી નીકળતો અવાજ અલગ-અલગ હોય છે. પછી ભલે પૂર્વજોની આત્માને બોલાવવાની હોય, લગ્નનો ઉલ્લાસ હોય કે મૃત્યુનો શોક, મુરથમ દરેક વખતે અલગ રીતે વાગે છે. સાથે ઘૂંઘરું વગાડવું પણ અનિવાર્ય છે, કારણ કે આના વિના કોઈ પણ આયોજન પૂરું માનવામાં આવતું નથી.’
આ જ દરમિયાન, અડિયા લોકો આંગણામાં ઊભા થઈ જાય છે. મોટી સંખ્યામાં પાનના પાન પર સોપારી સજાવવામાં આવી રહી છે.

પાન, જે ઘરે આવેલા લોકોને આપવામાં આવી રહ્યું છે.
એક છોકરો પુરુષોને પાન આપી રહ્યો છે. તરત જ પછી, બીજો છોકરો એક ગ્લાસમાં બધાને ખીર જેવું કંઈક પીરસી રહ્યો છે.
તેઓ જણાવે છે- ‘આ પાયસમ છે. શેરડીના રસમાં નાળિયેર, ડ્રાયફ્રૂટ અને ચોખા મેળવીને બનાવવામાં આવે છે. આ ઘટ્ટ અને પૌષ્ટિક હોય છે.’
ત્યારબાદ મહિલાઓને પણ પાન આપવામાં આવી રહ્યું છે.
અહીંની મહિલાઓના પહેરવેશમાં તફાવત છે. કેટલાકે સાડીની ઉપર બ્લાઉઝ નથી પહેર્યું, તો કેટલાકે પાલવને બ્લાઉઝમાં બાંધ્યો છે.
અહીં મહિલાઓ શરીરના ઉપલા ભાગમાં પણ સાડી લપેટે છે.
ત્યારબાદ, અજયન મને તે ઘરની અંદર લઈ જાય છે, જ્યાં રસમ ચાલી રહી છે.
ઘરની અંદર ચૂલા પર ખાવાનું બની રહ્યું હતું. દીવાલો પર પેઇન્ટિંગ કરવામાં આવી છે.
ઘરની અંદર એક પથ્થર રાખેલો હતો, મેં પૂછ્યું આ શું છે?
અજયન જણાવે છે- આ તેમનું મંદિર છે. અહીં બેસીને અડિયા પરિવારના લોકો પોતાના પૂર્વજોનું નામ લે છે. ન કોઈ મૂર્તિ, ન પૂજાનો કોઈ સામાન. બસ એક પથ્થર, જેને આ પોતાનો રક્ષક માને છે.

થોડી જ વાર પછી, એક છોકરો જમવા માટે બોલાવે છે.
બધા પુરુષો લાઈનમાં બેસી જાય છે. મહિલાઓ પતરાવળામાં ખાવાનું પીરસે છે. ખાવામાં ચોખા, શાક, દાળ, રસમ, પાપડ, છાશ અને અથાણું છે.
અજયનની સાથે હું પણ ખાવાનો સ્વાદ લઉં છું.
કૃટ્ટમ તહેવાર, પૂર્વજોની આત્મા કરે છે ન્યાય
ખાતા-ખાતા મેં પૂછ્યું– અડિયા લોકો કોઈ તહેવાર પણ ઉજવે છે?
અજયન જણાવે છે– ‘કુટ્ટમ, અહીંનો મુખ્ય તહેવાર છે. પાકની કાપણી પછી આ તહેવારને ઉજવવામાં આવે છે. આ દરમિયાન બધા લોકો એક જગ્યાએ ભેગા થાય છે. નવા ડાંગરમાંથી ભોજન બનાવીને પૂર્વજોની આત્માઓને ભોગ લગાવે છે.’
‘અડિયા લોકો માને છે કે આ દરમિયાન જ્યારે મુરથમ અને ઢોલની થાપ ગુંજે છે, તો અડિયા સમુદાયના પૂજારીના શરીરમાં પૂર્વજોની આત્માઓ ઉતરે છે. ગામના આપસી વિવાદ કે પારિવારિક ઝઘડા તેમની જ સામે રાખવામાં આવે છે. પૂજારી જે પણ ફેંસલો સંભળાવે છે, તે બધાને મંજૂર હોય છે.’
બીમારી અને ખરાબ આત્માઓ માટે ગાધિકા અનુષ્ઠાન
અજયન જણાવે છે- ‘અડિયા સમુદાયના લોકો ગાધિકા અનુષ્ઠાન પણ કરે છે. આને બીમારી અને બુરી આત્માઓને દૂર ભગાડવા માટે કરવામાં આવે છે. અનુષ્ઠાનમાં સામેલ પુરુષો મહિલાઓની જેમ સજે-ધજે છે અને ગીતોની ધૂન પર નાચે છે.
અનુષ્ઠાન પૂરું થતાં પહેલા પૂજારી બીમાર વ્યક્તિની પાસે જઈને મંત્રોચ્ચાર કરે છે. સાથે જ પૂર્વજોને પ્રાર્થના કરે છે કે બુરી આત્માઓને ગામથી દૂર લઈ જાય.’
જમ્યા પછી, અજયન મને અડિયા લોકોના મંદિર લઈ જાય છે.

લગ્નમાં વર-કન્યા પહેરાવે છે તુલસીની માળા
મંદિરમાં કોઈ મૂર્તિ નથી, માત્ર એક પથ્થર છે.
તેઓ જણાવે છે- ‘અડિયા લોકો આ જ મંદિરમાં લગ્ન કરે છે. લગ્નની એક રાત પહેલા મંદિરમાં બે તુલસીની માળા રાખે છે. આગલા દિવસે વર-કન્યા વડીલોની સામે એક-બીજાને આ માળા પહેરાવે છે, અને લગ્નની રસમ પૂરી થઈ જાય છે. આને થાપૂકોડી કહે છે. કન્યા પક્ષવાળા અહીં દહેજમાં અનાજ અને નાળિયેર આપે છે.’

સાંજના 6 વાગી ચૂક્યા છે. અમારે રાત થતા પહેલા ચેકાડી ગામથી વાયનાડ માટે નીકળવાનું છે. જંગલને પગપાળા પાર કરવામાં આશરે 40 મિનિટ લાગશે.
ચાલતા-ચાલતા મેં અજયનને જણાવ્યું કે જંગલોમાં અમને અડિયા સમુદાયના કેટલાક લોકો દેખાયા હતા. જેવા અમે તેમની પાસે પહોંચ્યા તો કોઈકે અમને દૂર જ રોકાઈ જવા કહ્યું, તો કોઈક જોતા જ ભાગી ગયું, એવું કેમ?
અજયન જણાવે છે– આ લોકો જલ્દી ભળતા નથી. સરકારે પણ આમને મળવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. ખૂબ મુશ્કેલીથી પરમિશન આપવામાં આવે છે.
મેં કહ્યું- હા, મને પણ ઘણી પરેશાની થઈ. બે-ત્રણ દિવસ સુધી પરમિશન ન મળી. બાદમાં વન વિભાગના અધિકારીઓએ અમારી સાથે એક ડ્રાઈવરને જંગલના નાકા સુધી મોકલ્યો. આગળનો રસ્તો અમે પોતે નક્કી કર્યો.
તેઓ જણાવે છે- ‘આ જંગલ હાથીઓના ઉત્પાત માટે મશહૂર છે. તેથી વન વિભાગની કડકાઈ છે. રાત થતા જ અહીંથી હાથીઓના ઝુંડ પસાર થવા લાગે છે.’
આશરે 40 મિનિટ પછી અમે ત્યાં પહોંચી જઈએ છીએ, જ્યાં વન વિભાગની ગાડી ઊભી છે. અજયન પાસેથી વિદાય લીધા પછી અમે વાયનાડ તરફ ચાલી નીકળ્યા.

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

- પસંદના ન્યૂઝ
- ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
- લાઇવ અપડેટ
















