Mon, Nov 16, 2026Updated 02:16 PM IST
Google Preferred Source CTA

આજનું એક્સપ્લેનર:પાકિસ્તાને 3 મહિનામાં ₹578 કરોડનો ભારતીય સામાન ખરીદ્યો, પ્રતિબંધ છતાં વેક્સિન-લોહી કેવી રીતે પહોંચ્યું; વાર્ષિક ₹94,000 કરોડના ઇમ્પોર્ટનો દાવો

3 દિવસ પેહલાલેખક: શિવેન્દ્ર ગૌરવ
  • કૉપી લિંક

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે કાગળ પર ભલે પ્રતિબંધ હોય, પરંતુ પાકિસ્તાનને છૂપી રીતે ભારતમાંથી દવાઓ, જરૂરી કેમિકલ્સ અને લોહી સંબંધિત પ્રોડક્ટ્સનો સપ્લાય મળી રહ્યો છે. જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર 2026ના 3 મહિનામાં પાકિસ્તાને ભારત પાસેથી ₹578 કરોડનો સામાન ખરીદ્યો. ગયા

.

નિષ્ણાતોનું તો એવું પણ કહેવું છે કે પાકિસ્તાન છૂપી રીતે ભારત પાસેથી વાર્ષિક 10 બિલિયન ડોલર એટલે કે આશરે 94 હજાર કરોડ રૂપિયાનો સામાન ખરીદી રહ્યું છે.

આખરે પ્રતિબંધ હોવા છતાં ભારતમાંથી પાકિસ્તાનમાં સામાન કેવી રીતે પહોંચી રહ્યો છે, પાકિસ્તાનની શું મજબૂરી છે અને શું ભારત સરકાર તેને રોકી શકતી નથી; જાણીશું આજના એક્સપ્લેનરમાં…

સવાલ-1: પાકિસ્તાન અને ભારત વચ્ચે વેપાર પર પ્રતિબંધ ક્યારે લાગ્યો?

જવાબ: ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે બે તબક્કામાં વેપાર પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાગ્યો…

1. પુલવામા હુમલા બાદ વેપાર પર રોક, મેડિકલ પ્રોડક્ટ્સ પર છૂટ

  • 14 ફેબ્રુઆરી 2019ના રોજ પુલવામા હુમલાના બીજા દિવસે ભારતે પાકિસ્તાન પાસેથી ‘મોસ્ટ ફેવર્ડ નેશન’ (MFN)નો દરજ્જો છીનવી લીધો અને તેના સામાન પર કસ્ટમ ડ્યૂટી બમણી કરી દીધી.
  • ત્યારબાદ 5 ઑગસ્ટ 2019ના રોજ ભારતે જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી કલમ 370 હટાવી, તો તેના વિરોધમાં પાકિસ્તાને ભારતમાંથી થતી આયાત પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો.
  • જોકે એક મહિનાની અંદર જ પાકિસ્તાનની ડ્રગ રેગ્યુલેટરી ઑથોરિટી, DRAPએ મેડિકલ પ્રોડક્ટ્સને પ્રતિબંધમાંથી મુક્તિ આપી દીધી.

2. પહેલગામ હુમલા બાદ તમામ પ્રકારના વેપાર પર પ્રતિબંધ

  • પહેલગામમાં આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારતે અટારી ચેકપોસ્ટ બંધ કરી, તો ગભરાયેલા પાકિસ્તાને બંને દેશો વચ્ચે સીધા અથવા કોઈ ત્રીજા દેશ મારફતે થતા વેપાર પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો અને વાઘા બોર્ડર પણ બંધ કરી દીધું.
  • ત્યારબાદ મે 2025માં ઓપરેશન સિંદૂર બાદ યુદ્ધવિરામ તો થઈ ગયું, પરંતુ વેપાર પ્રતિબંધ યથાવત રહ્યો.

હાલમાં બંને દેશો વચ્ચે સત્તાવાર રીતે કોઈ વેપાર થતો નથી. બંને દેશો વચ્ચેનો કુલ વેપાર 2018માં 20 હજાર કરોડ રૂપિયાથી ઘટીને 2024 સુધીમાં આશરે 10 હજાર કરોડ રૂપિયા રહી ગયો.

22 એપ્રિલ, 2025ના રોજ જમ્મુ-કાશ્મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલામાં માર્યા ગયેલા 26 લોકોને શ્રદ્ધાંજલિ આપતા ગૃહમંત્રી અમિત શાહ.
22 એપ્રિલ, 2025ના રોજ જમ્મુ-કાશ્મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલામાં માર્યા ગયેલા 26 લોકોને શ્રદ્ધાંજલિ આપતા ગૃહમંત્રી અમિત શાહ.

સવાલ-2: પ્રતિબંધ હોવા છતાં પાકિસ્તાન ભારત પાસેથી કેટલો અને કયો સામાન ખરીદી રહ્યું છે?

જવાબ: 2019માં પ્રતિબંધ બાદ પાકિસ્તાને ભારત પાસેથી મોટાભાગે માત્ર તબીબી ઉત્પાદનો જ ખરીદ્યા છે. પાકિસ્તાનના સરકારી વેપારના આંકડા મુજબ, 2025-26માં પાકિસ્તાને ભારત પાસેથી કરેલી કુલ આયાતમાંથી 96.2% માત્ર ઓર્ગેનિક કેમિકલ્સ અને દવાઓ વગેરેનો હિસ્સો છે. જ્યારે 2024-25માં તેની આયાતમાં આ વસ્તુઓનો હિસ્સો 93% હતો.

સૌથી વધારે સામાન વેક્સિન, લોહીના પ્રોડક્ટ્સ વગેરે છે. 2025માં પાકિસ્તાને 659.47 કરોડ રૂપિયાનો આવો સામાન ખરીદ્યો હતો, જ્યારે આ વર્ષે આ ખરીદી વધીને 878.04 કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ.

વેક્સિનની આયાત ગયા વર્ષે 104.13 કરોડ રૂપિયાની સરખામણીએ 2025-26માં વધીને 303 કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ છે.

સવાલ-3: ટ્રેડ પર પ્રતિબંધ હોવા છતાં ભારતમાંથી સપ્લાય કેવી રીતે થાય છે?

જવાબ: પાકિસ્તાનની ટ્રેડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી, TDAPના પૂર્વ પ્રમુખ મોહમ્મદ જુબૈર મોતીવાલાના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતીય સામાન ‘ત્રીજા દેશો’ મારફતે પાકિસ્તાનમાં આવે છે. પાકિસ્તાની વેપારીઓ 3 સ્ટેપમાં ભારતમાંથી સામાન મંગાવી રહ્યા છે…

1. ગ્રે-ઝોન સ્ટ્રેટેજી: થિંક ટેન્ક GTRI મુજબ, ભારતીય કંપનીઓ પહેલાં UAEના દુબઈ પોર્ટ, સિંગાપોર અથવા શ્રીલંકાના કોલંબો કે મલેશિયાના પોર્ટ પર માલ મોકલે છે. અહીં કેટલીક સ્વતંત્ર કંપનીઓ માલ ઉતારીને તેને વેરહાઉસમાં સંગ્રહિત કરે છે. વેરહાઉસમાં સંગ્રહિત માલ પર કોઈ ડ્યૂટી લાગતી નથી, તેથી તેને ‘ગ્રે-ઝોન સ્ટ્રેટેજી’ કહેવામાં આવે છે. 2. લેબલ બદલવું: વેરહાઉસમાં માલનું પેકેજિંગ અને દસ્તાવેજો બદલી નાખવામાં આવે છે. એટલે કે 'મેડ ઇન ઇન્ડિયા'નું લેબલ હટાવીને 'મેડ ઇન UAE' અથવા 'મેડ ઇન સિંગાપોર'નું લેબલ લગાવવામાં આવે છે. 3. નવા લેબલ સાથે પાકિસ્તાનમાં ડિલિવરી: નવા લેબલ સાથે એ જ માલ પાકિસ્તાન પહોંચાડવામાં આવે છે. દુબઈ, સિંગાપોર જેવા દેશોના નવા લેબલ અને વધુ ભાડાને કારણે આ માલ પાકિસ્તાનને ભારતની સરખામણીએ 15થી 30% સુધી મોંઘો પડે છે.

GTRIના સ્થાપક અજય શ્રીવાસ્તવ મુજબ, ભારતીય નિકાસકારો જે ઓટોપાર્ટ્સ 1 લાખ ડૉલરમાં દુબઈ મોકલે છે, તે જ ઓટોપાર્ટ્સ UAE પાકિસ્તાનને 1.3 લાખ ડૉલરમાં વેચે છે.

દુબઈનું જેબલ અલી બંદર વિશ્વનું સૌથી મોટું માનવસર્જિત બંદર છે. અનુમાન છે કે અહીંથી જ સૌથી વધુ ભારતીય સામાનના લેબલ બદલીને પાકિસ્તાન મોકલવામાં આવે છે.
દુબઈનું જેબલ અલી બંદર વિશ્વનું સૌથી મોટું માનવસર્જિત બંદર છે. અનુમાન છે કે અહીંથી જ સૌથી વધુ ભારતીય સામાનના લેબલ બદલીને પાકિસ્તાન મોકલવામાં આવે છે.

સવાલ-4: શું પાકિસ્તાન ભારતને બદલે કોઈ અન્ય દેશ પાસેથી દવાઓ ખરીદી શકતું નથી?

જવાબ: ચીન, પાકિસ્તાનનો સૌથી મોટો ટ્રેડ પાર્ટનર છે. બીજી તરફ પાકિસ્તાનના વાર્ષિક ઇમ્પોર્ટ બિલમાં ભારતનો હિસ્સો બહુ ઓછો છે. સ્ટેટ બેંક ઑફ પાકિસ્તાન, SBP મુજબ, 2025-2026માં પાકિસ્તાને વિદેશોમાંથી કુલ 64.5 બિલિયન ડૉલર એટલે કે આશરે 6.04 લાખ કરોડ રૂપિયાનો સામાન ખરીદ્યો હતો. તેમાંથી 1.83 લાખ કરોડ રૂપિયાનો સામાન એકલા ચીનથી આવ્યો હતો. જ્યારે ભારત પાસેથી માત્ર 0.3%, એટલે કે 1,812 કરોડ રૂપિયાનો સામાન ખરીદ્યો હતો.

જોકે દવાઓના મામલે પાકિસ્તાન ભારત પર નિર્ભર છે…

  • ડેટા ફર્મ ઓબ્ઝર્વેટરી ઑફ ઇકોનોમિક કોમ્પ્લેક્સિટી, OEC મુજબ, બેલ્જિયમ પછી ભારત પાકિસ્તાનનો દવાઓ અને મેડિકલ સાધનોનો બીજો સૌથી મોટો સપ્લાયર છે.
  • ભારત પાસેથી પાકિસ્તાનને મેડિકલ પ્રોડક્ટ્સ માટે કાચો માલ મળે છે. ઝુબૈર મોટીવાળા કહે છે, ‘જો ભારતીય ફાર્મા કંપનીઓ પાસેથી ફાર્મા પ્રોડક્ટ્સ લેવાનું સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દઈએ, તો અમારી કિંમત લગભગ 50% સુધી વધી જશે. હકીકતમાં અમે ઇચ્છીએ છીએ કે ભારત સાથેનો વેપાર ફરી શરૂ થાય, કારણ કે અમે તેમની પાસેથી મોટી સંખ્યામાં કાચો માલ ખરીદીએ છીએ. અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી કાચો માલ મેળવવાથી તેના વીમા, નિયમનકારી મંજૂરી અને ડિલિવરી સાથે જોડાયેલી મુશ્કેલીઓના કારણે પણ કિંમત વધી જાય છે.’
  • પાકિસ્તાનના નાણાં મંત્રાલયના સલાહકાર રહી ચૂકેલા ખાકાન નજિબ પણ કહે છે, 'ભારત પર અમારી નિર્ભરતા ઓછી કિંમત અને સરળતાથી થતી સપ્લાયને કારણે છે. ભારતમાં વધુ સારી ફાર્માસ્યુટિકલ ઇન્ડસ્ટ્રી છે. ખાસ કરીને દવા બનાવવા માટે જરૂરી એક્ટિવ ફાર્માસ્યુટિકલ ઇન્ગ્રેડિએન્ટ્સ, APIના મામલે. પાકિસ્તાની દવા ઉદ્યોગોને ઓછા અંતરને કારણે આ ઇન્ગ્રેડિએન્ટ્સ ભારતથી સરળતાથી અને ઓછી કિંમતે મળી જાય છે.'
ક્રોસિન જેવી તાવની દવાઓમાં ‘પેરાસિટામોલ’ મુખ્ય સક્રિય ઘટક છે. તેના વિના તાવની દવા બનાવી શકાતી નથી.
ક્રોસિન જેવી તાવની દવાઓમાં ‘પેરાસિટામોલ’ મુખ્ય સક્રિય ઘટક છે. તેના વિના તાવની દવા બનાવી શકાતી નથી.

દવાઓના કિસ્સામાં બેચ નંબર, દવાની એક્સપાયરી તારીખ અને મેન્યુફેક્ચરિંગનું લેબલ બદલવું સરળ ન હોવાથી, પાકિસ્તાનમાં ભારતીય દવાઓની આયાતના આંકડા રેકોર્ડમાં ઉપલબ્ધ છે.

જોકે GTRI મુજબ, દવાઓ ઉપરાંત પાકિસ્તાન ભારત પાસેથી ત્રીજા દેશો મારફતે કપાસ, ચા, કૉફી, ડાઈ, ડુંગળી, ટામેટાં, લોખંડ, સ્ટીલ, ખાંડ, મીઠું અને ઑટોપાર્ટ્સ પણ ખરીદે છે. GTRIના સ્થાપક અજય શ્રીવાસ્તવના જણાવ્યા અનુસાર, પાકિસ્તાન ભારત પાસેથી વાર્ષિક 10 બિલિયન ડૉલર એટલે કે આશરે 94 હજાર કરોડ રૂપિયાનો સામાન છુપાઈને ખરીદી રહ્યું છે.

સવાલ-5: શું ભારત, પાકિસ્તાનને દવાઓની સપ્લાય સંપૂર્ણપણે બંધ નથી કરી શકતું?

જવાબ: સિંધુ જળ કરાર અથવા પાકિસ્તાન બોર્ડર બંધ રાખવા અંગે ભારતનું વલણ પહેલાં જેવું જ છે. માનવીય રાહત અથવા કોઈપણ આધાર પર પાકિસ્તાનને દવાઓની સપ્લાય કરવાની છૂટ આપવાનો પણ કોઈ આદેશ આપવામાં આવ્યો નથી. જોકે આ વેપાર ખાનગી કંપનીઓ દ્વારા થાય છે, સરકાર તેના પર સંપૂર્ણપણે દેખરેખ અને નિયંત્રણ રાખી શકતી નથી.

જ્યારે સામાન કોઈ બીજા દેશમાં મોકલવામાં આવે છે, ત્યારે તેને 'બોન્ડેડ વેરહાઉસ'માં રાખવામાં આવે છે. આ વેરહાઉસમાં રાખવામાં આવેલા સામાન પર ડ્યુટી ત્યારે જ લાગે છે, જ્યારે કોઈ અન્ય ફર્મ તેને ત્રીજા દેશને વેચે છે. એટલે કે હવે મામલો બે અલગ-અલગ દેશોનો બની જાય છે. આ કારણે તેના પર ભારતનો કોઈ કાનૂની નિયમ સંપૂર્ણપણે લાગુ થઈ શકતો નથી.

ફાર્મા અને વેક્સિન જેવી માનવીય જરૂરિયાત સાથે જોડાયેલી વસ્તુઓને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કોઈ નિયમ તો નથી, પરંતુ જિનીવા કન્વેન્શનમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે યુદ્ધ દરમિયાન પણ દુશ્મન દેશને દવાઓના સપ્લાયનો માર્ગ બંધ ન કરવો જોઈએ, ભલે તે પોતાના દેશમાંથી થઈને જતો હોય.

અજય શ્રીવાસ્તવના જણાવ્યા મુજબ, આ બિઝનેસ મોડલ ગ્રે-ઝોનમાં છે, પરંતુ સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર નથી. ભારતની નજરમાં આ પાકિસ્તાનની આર્થિક નબળાઈ છે, તેનાથી ભારતને કોઈ નુકસાન નથી.

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
  • પસંદના ન્યૂઝ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પૂરા ન્યૂઝ વાંચો એપ પર
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

ન્યૂઝ હજી બાકી છે

પૂરા ન્યૂઝ વાંચો દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર. સાથે જ મેળવો ઝડપી અપડેટ અને બહેતર રીડિંગ એક્સપિરિયન્સ
Scan QR to download app
એપ ડાઉનલોડ કરવા માટે QR સ્કેન કરો
Download android app - Divya BhaskarDownload ios app - Divya Bhaskar
  • મનપસંદ એલર્ટ
  • ન્યૂઝ સૌથી ફાસ્ટ
  • લાઇવ અપડેટ
પ્રીમિયમ મેમ્બર છો, તો લોગિન કરો

Local News

Today Weather Update

Our Group Site Links