ખુદ્દાર કહાનીનક્સલવાદીઓ અંધાધૂંધ ગોળીબાર કરી રહ્યા હતા:રોહતાસ કિલ્લા પર તેમનો કબજો હતો, બે દિવસ સંઘર્ષ કરી અમે ત્યાં રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવ્યો
બિહારના બેગુસરાય જિલ્લામાં એક નાનકડું ગામ છે- 'બિહટ.' આ મારું ગામ-ઘર છે. મારો જન્મ દરભંગાની સરકારી હોસ્પિટલમાં થયો હતો. નાનપણથી જ મેં પરિવારમાં આર્થિક તંગીના કારણે સંઘર્ષ જોયો છે.
મારા દાદા સ્વતંત્રતા સંગ્રામનો હિસ્સો રહ્યા છે. 1942માં જ્યારે અંગ્રેજો વિરુદ્ધ ભારત છોડો આંદોલન ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે તેમને જેલમાં જવું પડ્યું હતું. જે બાદ ઘરની હાલત ખૂબ જ ખરાબ થઈ ગઈ. ખાવા માટે પણ પૈસા નહોતા. પિતાને નાનપણમાં જ કામ કરીને રોજીરોટી કમાવવી પડી હતી.
તેમના માટે નોકરી શોધવી સરળ ન હતી. તેમની નાની ઉંમરના કારણે તેમને કોઈ કામ આપતું નહતું. તેમને માંડ માંડ બરૌનીની એક ખાતર કંપનીમાં ઓપરેટરની નોકરી મળી.
પછી મિત્રોના કહેવાથી તેમણે આગળનો અભ્યાસ પૂરો કર્યો. બાદમાં તેઓ ઈન્ડિયન ઓઈલમાં જોડાયા. મારા પિતાના પોસ્ટિંગની સાથે અમે પણ એક શહેરમાંથી બીજા શહેરમાં શિફ્ટ થતા રહ્યા.
પિતાનો સંઘર્ષ જોઈને મને બાળપણમાં જ સમજાઈ ગયું હતું કે આપણે ભાઈ-બહેનો પાસે ભણવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી. હું મહેનત કરવાથી ભાગતો નહતો, પરંતુ હું દરેક વખતે ભેદભાવનો સામનો કરવો પડ્યો.
મને યાદ છે- હું 9મા ધોરણમાં હતો ત્યારે અમે ભોપાલ શિફ્ટ થઈ ગયા હતા. મને નવી શાળામાં પ્રવેશ મળ્યો. જૂના મિત્રોને છોડીને હું ઉદાસ હતો, પણ નવા મિત્રો બનશે એ વાતથી ઉત્સાહિત હતો.
શાળામાં પ્રવેશ પછી મને ખબર પડી કે બાળકો મારી સાથે મિત્રતા કરવા માંગતા નથી. તે બધા મને બિહારી કહીને ચીડવતા હતા. ક્યારેક એવું લાગે છે કે બિહારમાં જન્મીને મેં ગુનો કર્યો છે.
આ કહાની IPS અધિકારી વિકાસ વૈભવની સમગ્ર સફરનો એક નાનકડો ભાગ છે. હું તેમને મળવા બિહારની રાજધાની પટના પહોંચ્યો છું.
લગભગ બપોરના 2 વાગ્યા છે. બિહારમાં આ દિવસોમાં આકરી ગરમી પડી રહી છે. તાપમાનનો પારો 45 ડિગ્રીને આંબી રહ્યો છે. હું પટનાના અનિશાબાદના પોલીસ કોલોની વિસ્તારમાં વિકાસ વૈભવના ઘરે તેમને મળવા પહોંચ્યો છું.
દેશના ઘણા ભાગોમાં લોકો બિહારીને અપમાનજનક તરીકે જુએ છે. તમને આવું સાંભળીને પહેલીવારમાં ગુસ્સો ન આવ્યો. વિકાસ સમજાવે છે, 'એક અપશબ્દોની જેમ બિહારી શબ્દ મને ડંખવા લાગ્યો. ઘરે જઈને રડતો હતો. મારા માતા-પિતા સમજાવતા હતા પણ 'બિહારી' અને 'ગાલી' બે શબ્દો મારા મગજમાં ચોંટી ગયા હતા.
એક દિવસ મેં નક્કી કર્યું કે હું મારા બિહાર માટે કંઈક કરીશ, કંઈક બનીને બતાવીશ.
મેં તેમને કહ્યું- તમે સાબિત પણ કરી બતાવ્યું. દરેક જણ આ કરી શકતું નથી!
વિકાસ કહેવા લાગ્યા- 'ઘરમાં ભણવાનો માહોલ હતો, પણ આર્થિક તંગી પણ હતી. એક મધ્યમવર્ગીય પરિવાર કેવી રીતે પાઈ-પાઈ ભેગી કરે છે. પોતાના બાળકોને ભણાવે છે.
પપ્પાએ અમારા કરતાં વધુ આર્થિક તંગી જોઈ હતી. દાદાના મૃત્યુ પછી, તેઓ તેમના કાકા અને કાકી દ્વારા ઉછેરવામાં આવ્યા હતા, તેમને ભણાવ્યા હતા.
હવે તમે જ કહો કે આવા પરિવારના છોકરા પાસે પોતાની જાતને સાબિત કરવા સિવાય બીજો શું વિકલ્પ હોઈ શકે?
વેર, લૂંટ, લડાઈ, ગુસ્સો. હું તે બધું કરી શક્યો નહીં. મારો ઉછેર આવો ન હતો. અમને કલમના બળે લડતા શીખવવામાં આવ્યું. અને મેં તે કર્યું પણ.
વિકાસ વૈભવે IIT કાનપુરમાંથી મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ કર્યો છે. તે પછી તેમણે 2003માં UPSC પાસ કર્યું. તેઓ 2003 બેચના IPS અધિકારી છે.
વિકાસ તેની પાછળ એક રસપ્રદ કહાની કહે છે.
તે કહે છે, '12મા પછી મને IIT કાનપુરમાં એડમિશન મળ્યું. અહીંથી મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગ કરી.
1998ની વાત છે. બી.ટેકનું ત્રીજું વર્ષ પાસ કરી રહ્યો હતો. ઉનાળુ વેકેશન હતું. મારા બધા મિત્રો પોતપોતાના ઘરે ગયા હતા. હું પણ ઘરે જવાનો હતો, ત્યારે અચાનક મારા પિતાનો ફોન આવ્યો.
તેમણે સીધું કહ્યું- ઘરે ના આવતો. કૉલેજમાં જ રહેજે.
મને આઘાત લાગ્યો કે એક પિતા તેમના પુત્રને ઘરે આવતા કેવી રીતે રોકી શકે. હકીકતમાં, તે સમયે બિહારમાં અને ખાસ કરીને મારા વિસ્તાર બેગુસરાયમાં પકડવા બિયાહ (એક છોકરાનું અપહરણ કરીને તેની સંમતિ વિના તેના લગ્ન કરાવવાનું) ખૂબ જ ઝડપથી ચાલી રહ્યું હતું.
મારા પિતાને ડર હતો કે જો હું ઘરે જઈશ તો મારા લગ્ન પણ આમ જ થઈ જશે. મારા ઘણા મિત્રો સાથે આવું બન્યું છે. તે પકડાઈ ગયા અને લગ્ન થઈ ગયા.
વિકાસ માને છે કે આ તેમના જીવનનો વળાંક હતો.
તે કહે છે, 'જ્યારે ઘરે ન ગયો ત્યારે ખરાબ લાગ્યું. આ મારા માટે વરદાન સાબિત થયું. બે-ત્રણ મહિના જેટલો સમય મળે તેટલો સમય મેં લાઈબ્રેરીમાં જવાનું શરૂ કર્યું. પુસ્તકો વાંચવા લાગ્યો. અધ્યાત્મ તરફનું વલણ પણ આ સમય દરમિયાન થયું. મેં રામાયણ, મહાભારત, ગીતા… ઘણા મહાકાવ્યો વાંચવાનું શરૂ કર્યું.
પછી યુપીએસીની તૈયારી...?
વિકાસ હળવા સ્મિત સાથે સમજાવે છે, 'હું નાનપણથી જ જીદ્દી છું. હું જે વિચારતો હતો કે હું બિહાર માટે કંઈક કરીશ, તેના માટે તાકાતની જરૂર હતી. જાણવા મળ્યું કે UPSC પરીક્ષા સૌથી અઘરી છે અને તેમાંથી મળેલી તાકાત જ સમાજમાં પરિવર્તન લાવી શકે છે.
મેં મારો એન્જિનિયરિંગનો કોર્સ પૂરો કર્યો ત્યાં સુધીમાં મેં યુપીએસસીની તૈયારી શરૂ કરી દીધી. મારો ટાર્ગેટ પ્રથમ પ્રયાસમાં જ UPSC પાસ કરવાનો હતો.
તમે કહી શકો કે આ મારો સંકલ્પ હતો. જ્યારે હું UPSC પરીક્ષા માટે હાજર થયો, ત્યારે મેં પ્રિલિમ ક્લીયર કર્યું હતું પરંતુ મેન્સ ક્રેક કરી શક્યો નહોતા.
યોજના નિષ્ફળ ગઈ એ વિચારીને હું ઉદાસ બની ગયો. ઇન્ટરવ્યુ સુધી પણ ન પહોંચી શક્યો.
આ દરમિયાન મને એક જર્મન કંપની તરફથી નોકરીની ઓફર મળી, મેં તે સ્વીકારી નહીં. ફરી UPSCની તૈયારી શરૂ કરી.
મેં બીજા પ્રયાસમાં પરીક્ષા પાસ કરી, પરંતુ મારા પિતા તેનાથી ખુશ ન હતા.
મેં પૂછ્યું કેમ?
વિકાસ કહે છે, 'પાપા ઇચ્છતા ન હતા કે હું સરકારી નોકરીમાં જોડાઉં. તેમણે કહ્યું કે મેં એન્જિનિયરિંગ કર્યું છે. ખાનગી કંપનીઓ સાથે કામ કર. આ સરકારી જાળમાં ક્યાં પડવું. ખરેખર તો તેઓ પણ સરકારી તંત્રથી પીડાતા હતા.
પણ હું ઓફિસર બનવા મક્કમ હતો. યોગાનુયોગ એવું બન્યું કે બિહાર કેડર મળી ગઈ. મેં ઘણી પડકારજનક જવાબદારીઓ નિભાવી છે.
વિકાસ વૈભવ 2005ની કેટલીક ઘટનાઓ વર્ણવે છે, જ્યારે તે પટના સિટીના એસપી બન્યા હતા. કહેવાય છે કે, 'તે સમયે બિહારમાં લૂંટ, ચોરી અને અપહરણના કિસ્સાઓ ખૂબ જ વધારે હતા. દરરોજ આવી ડઝનેક ઘટનાઓ નોંધાતી હતી.
જ્યારે હું પટના સિટી એસપી બન્યો, ત્યારે મેં આના પર મારું હોમવર્ક કરવાનું શરૂ કર્યું. પટનામાં અપહરણની ઘટના પર સમગ્ર વહીવટીતંત્ર સક્રિય થઈ ગયું હતું. બિહારના અન્ય વિસ્તારો પણ હતા જ્યાં આવા ગુનાઓ થતા હતા.
જ્યારે મેં અપહરણ કરતી ટોળકીને શોધવાનું શરૂ કર્યું, તેમની સામે પગલાં લેવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે ગુનાઓ ધીમે ધીમે ઓછા થવા લાગ્યા.
થોડા સમય પછી મારી પોસ્ટિંગ બેતિયાની બાજુમાં આવેલા બાઘાન વિસ્તારમાં થઈ. અહીં કેટલાક ખેડૂતોની હત્યા કરવામાં આવી હતી. આખી રાત ડ્રાઇવ કરીને અમે બાઘા પહોંચ્યા. તે સમયે બિહારના રસ્તા પણ એવા હતા કે અમુક કિલોમીટરનું અંતર કાપવામાં કલાકો લાગી જતા હતા.
ત્યાં ગયા પછી મેં લોકો સાથે વાત કરવાનું શરૂ કર્યું. તેમને બિહારના ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિનો પરિચય કરાવવાનું શરૂ કર્યું. સમજાવ્યું કે તમારા કારણે આખા બિહારની બદનામી થઈ રહી છે.
ખબર નહીં કેવી રીતે, પણ એ લોકો મારી વાત સમજી ગયા. ધીમે ધીમે આ વિસ્તારમાં પણ ગુનાઓ ઓછા થવા લાગ્યા.
ઈન્ડિયન મુજાહિદ્દીનનો કેસ પણ વિકાસને સોંપવામાં આવ્યો હતો. તેમણે પટના બોમ્બ બ્લાસ્ટની જવાબદારી પણ લીધી હતી.
તે કહે છે, 'જે સમયે હું રોહતાસમાં પોસ્ટેડ હતો, તે સમયે મુંબઈમાં 26/11નો હુમલો થયો હતો. જે બાદ દેશમાં NIA એટલે કે રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સીની રચના કરવામાં આવી. મને લાગ્યું કે NIA સાથે કામ કરવું જોઈએ. મેં અરજી કરી છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં લગભગ બે વર્ષનો સમય લાગ્યો હતો. 2015માં NIAમાં કાર્યકાળ પૂરો થયા બાદ હું પટના આવ્યો હતો.
જતા-જતા મેં પૂછ્યું
રોહતાસ કિલ્લાની વાર્તા શું છે?
મારો પ્રશ્ન સાંભળતા જ વિકાસ હસી પડ્યા. કહેવાય છે કે રોહતાસનો કિલ્લો માઓવાદીઓનો ગઢ બની ગયો હતો. લોકો અહીં જતા ડરે છે.
1980 પછી અહીં ધ્વજ ફરકાવવાની હિંમત કોઈએ દેખાડી ન હતી. નક્સલવાદીઓ અહીં કાળો ઝંડો ફરકાવીને પોતાની તાકાત બતાવતા હતા.
હું ઓગસ્ટ 2008માં એસપી તરીકે અહીં પહોંચ્યો હતો.
કૈમુર ટેકરીને નક્સલવાદીઓથી મુક્ત કરવા માટે કોમ્યુનિટી પોલીસિંગ હેઠળ સોન મહોત્સવ શરૂ કર્યો.
15 ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ, વહીવટી સ્તરે, રોહતાસ કિલ્લા પર ધ્વજ ફરકાવવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.
જ્યારે અમે નક્સલવાદીઓ પર દરોડા પાડ્યા ત્યારે અમારા પર અંધાધૂંધ ગોળીબાર કરવામાં આવ્યો હતો.
બે દિવસ અમે રોહતાસના કિલ્લા પર અડગ રહ્યા. મારા શરીરને સ્પર્શીને ડઝનેક ગોળીઓ નીકળી હશે. ગોળીબાર કઈ બાજુથી થઈ રહ્યો હતો તે જાણી શકાયું નહતું. આખરે અમે પણ પોઝીશન લેતા કિલ્લા પર પહોંચ્યા.
આ કાર્યમાં અમને સફળતા મળી છે. 26 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ, 28 વર્ષ પછી, તત્કાલિન SDPO મિથલેશ કુમાર, CRPF કમાન્ડન્ટના નેતૃત્વમાં, પોલીસ પ્રશાસન દ્વારા કિલ્લા પર રાષ્ટ્રીય ધ્વજ ફરકાવવામાં આવ્યો.
રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવીને અમે લોકોને માત્ર એક સંદેશ આપ્યો કે નક્સલવાદીઓને કૈમુર ટેકરી અને રોહતાસ કિલ્લામાંથી બહારનો રસ્તો દેખાડવામાં આવ્યો છે.
