Mon, Nov 16, 2026Updated 02:41 PM IST
Google Preferred Source CTA

ખુદ્દાર કહાની
કિન્નર છું, 12 વર્ષની ઉંમરે ઘર છોડ્યું:નાચીને પૈસા લેવાનું પસંદ નહોતું, ભીખ માગીને અભ્યાસ કર્યો; લોકો વેક્સિનથી ડરતા હતા ત્યારે કંચને વેક્સિન લઈને પ્રેરણા આપી

3 વર્ષ પેહલાલેખક: નીરજ ઝા
Loading advertisement...

“પેદા થયો તો નામ કમલેશ રાખવામાં આવ્યું. ઘરે ખૂબ ખુશી મનાવાઈ, નાચગાન થયાં, કેમ કે પરિવારના સભ્યોની નજરમાં છોકરો જન્મ્યો હતો. જેમ જેમ મારી વય વધી એમ એમ મને લાગવા માંડ્યું કે હું ખોટા શરીરમાં જન્મ્યો છું. મને છોકરીઓની વચ્ચે રહેવું, ઊઠવું -બેસવું, સાજ-શણગાર કરવાનું ગમતું હતું.

Loading advertisement...

શું કોઈ ઘર-પરિવારના સભ્યો છોકરાને છોકરીની જેમ શણગાર કરવા દેશે? કોઈ પ્રશ્ન જ નથી, આવી સ્થિતિમાં હું ગુપ્ત રીતે લિપસ્ટિક, કાજલ લગાવતો. શાળામાં છોકરીઓ વચ્ચે જ બેસી રહેતો. ધીમે ધીમે આ રહસ્ય બધાની સામે આવ્યું.

હું 12 વર્ષનો હોઈશ. એક દિવસ પરિવારજનોને ખબર પડી કે મારો આત્મા છોકરીનો છે. તેઓ સમજી ગયા કે હું ટ્રાન્સવુમન છું. મારા માતા-પિતા દ્વારા મને ઠપકો મળ્યો. કહ્યું- સમાજમાં નાક કપાઈ જશે. જીવવું હોય તો છોકરાની જેમ જીવવું પડશે, નહિતર અત્યારે જ ઘર છોડી દે.’

છત્તીસગઢના દુર્ગથી લગભગ 60 કિ.મી. દૂર, ઝલમલા વિસ્તાર. આ દિવસોમાં અહીં ભારે વરસાદ પડી રહ્યો છે. સામાજિક કાર્યકર કંચન સેન્દ્રે એક મિત્રને મળવા આવી છે. અહીં તેણે મને પણ મળવા બોલાવ્યો છે.

Loading advertisement...
કંચન સેન્દ્રે તેના મિત્ર સાથે.

મને જોતાં જ કંચન પહેલા ચા અને કોફી માટે પૂછે છે. ઉકળાટ અને ગરમીને કારણે હું ના પાડું છું. હું ઠંડા પાણીના ગ્લાસ સાથે મારી વાતચીત શરૂ કરું છું.

કંચન કહે છે, “કમલેશથી કંચન સુધીની સફરમાં લગભગ 35 વર્ષ લાગ્યાં. 2014-15માં પહેલીવાર એવું બન્યું કે કોઈ રાજ્ય સરકારે થર્ડ કોમ્યુનિટી વેલ્ફેર બોર્ડમાં ટ્રાન્સ કોમ્યુનિટી મેમ્બર બનાવ્યા હોય.

છત્તીસગઢ સરકારે મને ટ્રાન્સજેન્ડર સમુદાયના હિતમાં નીતિઓ ઘડવા માટે બોર્ડની સભ્ય બનાવી છે. મારો કાર્યકાળ 2015થી 2022નો હતો. અગાઉ આ બોર્ડના માત્ર અમલદારો જ સભ્ય રહેતા હતા.’

હું કંચનને તેનો બાળપણનો ફોટો બતાવવા કહું છું.

તે મારી સામે જોતી વખતે થોડીક સેકન્ડો માટે વિચારે છે. તે કહે છે, 'મારી પાસે ન તો મારા પરિવારના સભ્યોના ફોટોગ્રાફ્સ છે અને ન તો એ સમયના મારા ફોટા. જે દિવસે મને ઘરમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યો એ દિવસથી જ બધી યાદો, આખું બાળપણ ત્યાં જ રહી ગયું. જ્યારે ઘરે ખબર પડી કે હું કિન્નર સમુદાયનો છું ત્યારે પરિવારના સભ્યોએ પહેલા મને સમજાવવાની કોશિશ કરી, પરંતુ તમે જ મને કહો કે તેના આત્મા વિના કેવી રીતે જીવી શકાય. મારો આત્મા એક છોકરીનો છે.

રાત્રિનો સમય હતો. ઘરમાંથી કંઈ લીધા વિના, શરીર પરનાં કપડાં અને પગમાં રહેલા ચપ્પલ લઈને નીકળી ગયો.’

મેં કંચનને પૂછ્યું કે એ સમયે તને ખબર હતી કે ઘર છોડ્યા પછી ક્યાં જવાનું છે?

જવાબ મળ્યો- 'મને ખબર નહોતી કે ક્યાં જવું છે. 12 વર્ષના બાળકને શું ખબર હોય? અકસ્માતે રાયપુર જતી ટ્રેનમાં બેસી ગયો. જ્યારે હું ટ્રેનમાં ચડ્યો ત્યારે કોચમાં બધા મારી સામે જોઈ રહ્યા હતા. કેટલાક તો ગંદી આંખોથી જોઈ રહ્યા હતા. હું ડરી ગયો, મને યાદ નથી કે ઊંઘ આવી ગઈ.

જ્યારે બીજા દિવસે સવાર પડી ત્યારે ટ્રાન્સજેન્ડર સમુદાયના કેટલાક લોકો ભીખ માગવા માટે ટ્રેનમાં આવ્યા હતા. હું ગભરાઈને એક ખૂણામાં બેઠો હતો. તેમની નજર મારા પર પડી અને તેમણે મને તેમની સાથે આવવા કહ્યું. આ રીતે હું ટ્રાન્સજેન્ડર સમુદાયના કેમ્પમાં આવ્યો.

હવે કંચનની યાત્રા અહીંથી શરૂ થાય છે, હું એમ કહી શકું?

આના પર કંચન કહે છે, 'શરૂઆતમાં મેં પણ એ કર્યું જે દરેક ટ્રાન્સજેન્ડર સમુદાયે કરવાનું હોય છે. ટ્રેનોમાં ભીખ માગવી,એક શહેરથી બીજા શહેરમાં જઈને અભિનંદન ગીતો ગાવા, નાચવાનું. જોકે મને ક્યારેય સેક્સ વર્ક કરવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું નથી.

ખરેખર, જે દિવસે હું ઘરેથી નીકળ્યો હતો એ જ દિવસે મેં સંકલ્પ લીધો હતો કે હું પેટ માટે કંઈપણ કરીશ, પણ ખોટું કામ બિલકુલ નહીં કરું. હું તમને એક વાત કહું, ટ્રેનમાં ભીખ માગવી, શુભેચ્છાઓ માગવી, નાચવું… આ બધું કરવાનું મને બિલકુલ ગમતું નહોતું. હું હંમેશાં મારી પોતાની ઓળખ બનાવવા માગતી હતી.

મને યાદ છે - જ્યારે હું મારા ગ્રુપ સાથે ટ્રેનમાં ભીખ માગવા જતી ત્યારે બધા ભીખ માગવા લાગતા અને હું ટ્રેનની સીડીની બાજુમાં બેસી જતો. જૂથના સભ્યો દ્વારા ઠપકો આપવા માટે વપરાય છે. તેઓ ડેરાના વડાને ફરિયાદ કરવાની ધમકી પણ આપતા હતા, પરંતુ મને એમ કરવાની ઈચ્છા થતી નહીં, તો હું શું કરું? અભિનંદન માગતી વખતે પણ એવું જ થતું. બધા ગીત પર નાચતા હતા. હું કોઈ ખૂણામાં બેસી રહેતી.’

કંચન કહે છે કે આ બધું લગભગ સાત-આઠ વર્ષ ચાલ્યું. આ સાથે તેણે પોતાનો અભ્યાસ બંધ ન કર્યો.

કંચન જ્યારે ઘરેથી નીકળ્યો ત્યારે તે છઠ્ઠા ધોરણમાં હતો.

કંચનના હાથમાં લેપટોપ છે. તે આના પર કંઈક કામ કરી રહ્યો છે. તે કહે છે, '10મા-12મા પછી દુર્ગની જ એક કોલેજમાં ગ્રેજ્યુએશનમાં એડમિશન લીધું. હવે કોલેજનો ખર્ચ, મારો પોતાનો ખર્ચ કેવી રીતે કાઢવો. એક બાજુ હું કૉલેજ પણ જતો, બીજી બાજુ ટ્રેનમાં ભીખ પણ માગતો.

એવો ડર પણ રહેતો કે જો કોઈ મિત્ર તેને ભીખ માગતા જોશે તો શું આબરૂ રહેશે. ઘણી વખત એવું પણ બન્યું કે એક-બે મિત્રોએ મને જોયો. જોકે મારા ગેટઅપને કારણે ઓળખી ના શક્યા, પણ કોલેજ જતી વખતે તેઓ કહેતા- કંચન, મેં ગઈકાલે ટ્રેનમાં તારા જેવા વ્યંઢળને ભીખ માગતાો જોયો હતો. તું નહોતોને?

હું અવગણીને બીજા કોઈ વિષય પર વાત કરવાનું શરૂ કરી દેતો. હું ડર સાથે જીવવા માગતો નહોતો. પછી મને લાગ્યું કે હું બીજું કોઈ કામ તો કરી શકું છું. મેં ભીખ માગવાનું બંધ કર્યું અને અખબારો વેચવાનું શરૂ કર્યું. સવારે 4-5 વાગ્યે હું સાઇકલ દ્વારા વિસ્તારમાં અખબારો વહેંચતો હતો. હવે અખબાર વાંચનારને કેવી રીતે ખબર પડે કે કોણે આપ્યું છે.’

વાતચીત વચ્ચે કંચન ઘડિયાળ તરફ જુએ છે. તેને ભિલાઈ પરત જવાનું છે. તે ત્યાં જતી વખતે બાકીની વાત કરવાનું કહે છે. અમે બંને ભિલાઈ જવા નીકળ્યા. ભિલાઈ પહોંચીને તે પોતાનું ઘર બતાવે છે. ઘરનો એક ખૂણો પુરસ્કારોથી ભરેલો છે. તે કહે છે, 'મેં 2012થી ટ્રાન્સ સમુદાયના લોકો માટે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. હું હંમેશાં વિચારતી હતી કે સ્ત્રી-પુરુષની જેમ ટ્રાન્સ પણ છે ને? અમારી સાથે આટલો ભેદભાવ શા માટે?

કંચન એક પછી એક અવોર્ડ બતાવી રહ્યો છે.

મેં સરકારી નીતિ અનુસાર ટ્રાન્સ લોકોને શિક્ષણ, આરોગ્ય, સુવિધાઓ આપવાનું કામ શરૂ કર્યું. અત્યારસુધીમાં 500થી વધુ ટ્રાન્સ લોકોને રેશન, રેશન કાર્ડ, PM આવાસ યોજના હેઠળ 10થી વધુ લોકોને ઘર… આ બધું અપાવી ચૂકી છું.’

… તો પછી છત્તીસગઢ સરકારમાં બોર્ડની સભ્ય કેવી રીતે બન્યા?

કંચન કહે છે, 'હું સામાજિક સ્તર પર ખૂબ જ સક્રિય છું. 2012-15 દરમિયાન મેં ઘણા પ્રકારનાં અભિયાનો પણ ચલાવ્યાં. ટ્રાન્સ લોકોને બચાવ્યા. 2014માં મેં છત્તીસગઢ વિધાનસભાની ચૂંટણી દરમિયાન ધારાસભ્યની ચૂંટણી પણ લડી હતી. આમ આદમી પાર્ટીથી વધુ વોટ મળ્યા હતા.’

કંચન બે વાર્તાઓ કહે છે...

પહેલી વાર્તા- 'આ માત્ર છત્તીસગઢની ઘટના છે. ગામમાં જાણવા મળ્યું કે એક પરિવારનો છોકરો ટ્રાન્સ છે. તે વ્યંઢળ છે. આખી પંચાયત બેસી ગઈ. લોકો તેને માર મારવા માગતા હતા. પરિવારના સભ્યો પણ ડરી ગયા હતા. તેઓ પોતે પણ ઈચ્છતા હતા કે તેને તેના ઘર, ગામ અને શહેરમાંથી દૂર કરવામાં આવે.

મને આ વાતની જાણ હતી. હું પોલીસ સાથે ગઈ અને તે વ્યક્તિને બચાવી. વાસ્તવમાં ગામમાં અગાઉ પણ આવું થતું આવ્યું છે. કોઈના ઘરે ટ્રાન્સ બાળક છે એવી ખબર પડે તો આખા ગામના લોકો ભેગા થઈ જતા. હજુ પણ ઘણી જગ્યાએ આવું થાય છે. તેને ગામની બહાર કાઢી મૂકવામાં આવતો. જેવું મારી સાથે થયું હતું.’

બીજી વાર્તા- 'એક ટ્રાન્સજેન્ડર હતો, જે સેક્સવર્ક કરતો હતો. એક ગ્રાહકે તેની સંમતિ વિના તેની સાથે જબરદસ્તી કરી હતી. જ્યારે તે ફરિયાદ લખાવવા પોલીસ સ્ટેશન ગયો ત્યારે પોલીસ સ્ટેશનના અધિકારીએ તેને ગાળો આપી ભગાડી દીધો.

મને તેની ખબર પડી. જ્યારે હું પોલીસ સ્ટેશન ગયો ત્યારે તેનો રિપોર્ટ નોંધવામાં આવ્યો અને તે વ્યક્તિ સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી. પોલીસે કહ્યું કે વ્યંઢળ સાથે શું બળજબરી થઈ શકે. તે તો પોતે ખોટું કામ કરે છે.

હવે મને કહો, સ્વેચ્છાએ કરવું અને બળજબરીથી કરવું એમાં ફરક છે કે નહીં!. મારાં કાર્યોને ધ્યાનમાં રાખીને છત્તીસગઢ સરકારે મને ત્રીજા સમુદાય કલ્યાણ બોર્ડનો સભ્ય બનાવ્યો. તમે એ પણ વિચારી શકો છો કે બોર્ડ ટ્રાન્સ લોકો માટે પોલિસી બનાવવા માટે જવાબદાર છે, અત્યારસુધી કોઈ ટ્રાન્સને સભ્ય બનાવવામાં આવ્યા નહોતા.’

2020માં લોકો કંચનને વેક્સિન દીદી તરીકે ઓળખવા લાગ્યા. એ સમયની એક કે બે તસવીર બતાવે છે. તે કહે છે, 'મારા સમુદાયના લોકો પણ કોરોનામાં મૃત્યુ પામ્યા. જ્યારે રસી લેવાનો વારો આવ્યો ત્યારે બધા ડરી ગયા. પહેલા મેં રસીનો ડોઝ લીધો. ધીમે ધીમે લોકો એનાથી પ્રેરિત થવા લાગ્યા.’

જ્યારે લોકો કોવિડની રસીથી ડરતા હતા ત્યારે કંચને તેમને પ્રેરિત કર્યા હતા.

મને યાદ છે કે થોડાં વર્ષો પહેલાં હું ઘરે ગયો હતો. રાત પડવાની રાહ જોઈને ગામની બહાર ઊભી રહ્યો. સાંજ પછી ઘરે પહોંચ્યો. ઘરમાં પ્રવેશતાંની સાથે જ મને લાગ્યું કે જાણે હું કોઈ બીજાના ઘરમાં પ્રવેશ્યો છું. મારા બાળપણનો એક પણ ફોટો દેખાતો ન હતો. પૂછવા પર પિતાએ કહ્યું - હવે ઘરમાં તારી કોઈ નિશાની નથી. તે દિવસે હું તરત પાછો ફર્યો.’

હું કંચનની આંખોમાં આંસુ જોઈ શકું છું.

સાંજ થવા આવી છે. તડકામાં સુકાઈ રહેલાં કપડાંને ટેરેસ પર લાવવા કંચન સીડી ઉપર ચઢે છે, હું ચાલતી વખતે પૂછું છું, આ ઘર પોતાનું છે કે ભાડાનું? તે હસે છે અને કહે છે - ભાડા પર. હું વ્યંઢળ હોવાને કારણે અન્ય કરતાં વધુ ભાડું ચૂકવું છું.

હું તેની સફરને શબ્દોમાં અને કેમેરામાં કેદ કરું છું અને મારી હોટલ માટે રવાના થઉં છું.

------------------------------------

વાંચો આવતા બુધવાર, 19 જુલાઈએ ખુદ્દાર કહાનીમાં…

તેના શરીરમાં જીવાત પડી ગઈ હતી, કાળજીના અભાવે મૃત્યુ થયું, આવા લોકો માટે પોતાનું ઘર ખોલ્યું.

અમારા ગામમાં એક ગોવાળો રહેતો હતો. સાચું નામ ખબર નથી, પરંતુ બધા તેમને ચિરંજી બાબા કહીને બોલાવતા હતા. એક દિવસ તેઓ ઘાયલ થયા. કેટલાક લોકો દવા પણ લઈને આવ્યા હતા, પરંતુ તેમને રાહત ન મળી. તેમની હાલત ખરાબ થતી જતી હતી. લોકો દવાઓ આપતા હતા, પણ તેમની જવાબદારી લેવા કોઈ તૈયાર નહોતું. આવી સ્થિતિમાં ઘા પર જીવાત પડી ગઈ. લોકો તેમનાથી દૂર થઈ ગયા અને આમ ચિરંજી બાબા અમને બધાને છોડી ગયા. તેમના મૃત્યુથી હું હચમચી ગયો હતો. આ બેચેની બીમાર અને જરૂરિયાતમંદોની સેવામાં બદલાઈ ગઈ.

ખુદ્દાર કહાનીના આગામી એપિસોડમાં સંપૂર્ણ કહાની...

.

LockIcon

અધૂરું નહીં! વાંચો પૂરું! વાંચો પૂરા સમાચાર દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર

પૂરા સમાચાર વાંચો એપ પરપ્રીમિયમ મેમ્બરશિપ હોય, તો લોગિન કરો