આજનું એક્સપ્લેનર:ભારત માટે સુખોઈ-57 શા માટે જરૂરી; વાયુસેના પાસે 13 સ્ક્વોડ્રન ઓછા, પાકિસ્તાનને 5મી પેઢીનું જેટ મળવાનું છે
જુલાઈ 2026, ભારતના સંરક્ષણ સચિવે સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે સુખોઈ-57 ખરીદવાની કોઈ યોજના નથી. માત્ર બે મહિના પછી, રશિયન રાષ્ટ્રપતિ પુતિનની ભારત મુલાકાત દરમિયાન સુખોઈ-57 પર સોદાની ચર્ચા જોરશોરથી ચાલી રહી છે. રિપોર્ટ્સ અનુસાર, પાકિસ્તાનને ડિસેમ્બર 2026 સુ
ભારત ફરીથી પાંચમી પેઢીના આ જ Su-57 સ્ટીલ્થ ફાઈટર જેટ ખરીદવા પર શા માટે પાછું આવ્યું, તેની સંપૂર્ણ વાર્તા આજના એક્સપ્લેનરમાં…
સવાલ-1: ક્યારેક હા-ક્યારેક ના… સુખોઈ-57ને લઈને ભારતનું વલણ કેવી રીતે બદલાતું રહ્યું છે?
જવાબ: ભારતે 1990ના દાયકાથી રશિયા પાસેથી લગભગ 400 સુખોઈ-30 અને સુખોઈ-30MKI વિમાનો ખરીદ્યા છે. આમાંથી લગભગ અડધા વિમાનો રશિયા સાથે મળીને ભારતની હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ, HALના પ્લાન્ટમાં બનાવવામાં આવ્યા છે…
- 2007માં બંને દેશો વચ્ચે ‘ફિફ્થ જનરેશન ફાઇટર એરક્રાફ્ટ’, એટલે કે FGFA કરાર થયો. આ અંતર્ગત રશિયન કંપની સુખોઈ અને HALને મળીને 5મી જનરેશનનું ફાઇટર જેટ બનાવવાનું હતું.
- 2010માં ભારત શરૂઆતી ડિઝાઇન માટે લગભગ 1,897 કરોડ રૂપિયા આપવા સંમત થયું. પછી ભારતે જેટમાં પોતાની જરૂરિયાત મુજબ, સ્ટીલ્થ ટેકનોલોજી, એટલે કે દુશ્મનના રડારની નજરથી બચવાની ક્ષમતા અને રડાર વગેરે સંબંધિત 40થી વધુ ફેરફારોની માંગ કરી. લાંબી વાતચીત છતાં પ્રોજેક્ટ અટકી રહ્યો.
- ફેબ્રુઆરી 2018માં ભારતે પ્રોજેક્ટ છોડવાનો નિર્ણય કર્યો. ભારતીય એરફોર્સને તેની સ્ટીલ્થ ટેકનોલોજી પર ભરોસો નહોતો. ભારત જે પ્રકારનું ટુ-સીટર, એડવાન્સ્ડ રડાર અને સેન્સરવાળું સુખોઈ-57 ઇચ્છતું હતું, તે રશિયાના મૂળ ફિફ્થ જનરેશન એરક્રાફ્ટ PAK-FA કરતાં ઘણું અલગ અને મોંઘું હતું. ખર્ચમાં ભાગીદારી અને ટેકનોલોજી શેરિંગ વગેરેને લઈને પણ મતભેદ હતા.
- જોકે રશિયાએ સુખોઈ-57નું ઉત્પાદન ચાલુ રાખ્યું અને 2020માં તેને પોતાની સેનામાં પણ સામેલ કર્યું.
- ફેબ્રુઆરી 2025માં બેંગલુરુમાં એર શો દરમિયાન રશિયાએ સુખોઈ-57Eની ઉડાન બતાવી અને ભારતને એક 'ગોલ્ડન ઓફર' આપી કે ભારતને તૈયાર વિમાનોનો પુરવઠો મળશે, ભારતમાં પણ સુખોઈ બનશે અને રશિયા ભારતના 'એડવાન્સ્ડ મીડિયા કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ પ્રોગ્રામ', એટલે કે AMCA હેઠળ સ્વદેશી 5મી જનરેશન એરક્રાફ્ટ બનાવવામાં પણ મદદ કરશે.
- સપ્ટેમ્બર 2025માં ચર્ચા થઈ કે બે સ્ક્વોડ્રન, એટલે કે લગભગ 40 સુખોઈ-57 રશિયાથી 'ફ્લાય-અવે' કન્ડિશનમાં આવશે અને 3થી 5 સ્ક્વોડ્રન HAL અને સુખોઈ મળીને નાસિક પ્લાન્ટમાં બનાવશે.
- ભારતમાં રશિયાના રાજદૂત ડેનિસ અલીપોવના જણાવ્યા અનુસાર, ‘મે 2025માં રશિયાએ એ પણ ઓફર કરી હતી કે રશિયા 100% ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર કરશે અને સુખોઈના બે સીટવાળા વર્ઝન- ‘સુખોઈ-57E’નું ભારતમાં જ ઉત્પાદન થશે. તેનું રશિયન વર્ઝન ‘સુખોઈ-57D’ મે 2026માં તેની પ્રથમ ટેસ્ટ ફ્લાઇટ કરી ચૂક્યું છે.
- 4-5 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ પુતિનના ભારત આગમન પહેલાં તેમના પ્રેસ સેક્રેટરી દમિત્રી પેસ્કોવે જણાવ્યું હતું કે સુખોઈ-57 અને S-400/500 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમનો સોદો પીએમ મોદી અને પુતિનની મુલાકાતનો મુખ્ય એજન્ડા છે. જોકે, સુખોઈ-57 પર કોઈ નિર્ણય લીધા વિના જ પુતિન પાછા ફર્યા.
- માર્ચ 2026માં ભારતના સંરક્ષણ સચિવ રાજેશ કુમાર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ફાઇટર જેટ્સને લઈને રશિયા, અમેરિકા અને ફ્રાન્સની ઓફરો પર વિચારણા કરવામાં આવી રહી છે. જોકે, જુલાઈ 2026માં રાજેશે કહ્યું, 'ભારતની સુખોઈ-57 ખરીદવાની કોઈ યોજના નથી. અમારું ધ્યાન સુખોઈ-MKIને અપગ્રેડ કરવા પર છે.’
હવે ફરીથી પુતિનની યાત્રા દરમિયાન ચર્ચા છે કે ભારત 75 સુખોઈ-57E જેટ્સ ખરીદી શકે છે.
સવાલ-2: ભારતની શોધ પાછી સુખોઈ-57 પર કેમ અટકી ગઈ છે?
જવાબ: 4 કારણોસર ભારતને સુખોઈ-57E જેવા એડવાન્સ્ડ ફાઈટર જેટ્સની જરૂર છે…
1. ફાઈટર સ્ક્વોડ્રનની જરૂરિયાતની સરખામણીમાં અડધા રહી ગયા
- ભારતીય વાયુસેના પાસે લડાકુ જેટ્સના 42 સ્ક્વોડ્રન હોવા જોઈએ. એક સ્ક્વોડ્રનમાં લગભગ 20 લડાકુ વિમાન હોય છે.
- સરકાર સ્ક્વોડ્રન ક્ષમતાને 50થી 60 સુધી વધારવા માંગે છે, જ્યારે હાલમાં એરફોર્સ પાસે ફક્ત 29 સ્ક્વોડ્રન છે.
- આમાંથી 6 સ્ક્વોડ્રનમાં જૂના ‘SEPECAT જગુઆર’ ફાઇટર જેટ્સ છે, જે નિવૃત્ત થવાના છે. મિગ-21 અને મિગ-27 જેવા જેટ્સ નિવૃત્ત થઈ ચૂક્યા છે.
- જ્યારે 260 Su-30MKI જેટ્સને નવા રડાર, સેન્સર લગાવીને અપગ્રેડ કરવાના છે. જોકે આ કાફલામાં કોઈ નવું વિમાન સામેલ થશે નહીં. આવી સ્થિતિમાં ભારતને એડવાન્સ્ડ ફાઇટર જેટ્સની જરૂર છે.
2. પાકિસ્તાન-ચીન પાસે 5મી પેઢીના ફાઇટર જેટ
- ચીન પાસે 2017થી જ 5મી જનરેશનનું J-20 સ્ટીલ્થ ફાઇટર જેટ છે. સપ્ટેમ્બર 2025માં ચીને પોતાનું બીજું સ્ટીલ્થ ફાઇટર જેટ J-35 પણ સેનામાં સામેલ કર્યું છે. આ પહેલા માત્ર અમેરિકા પાસે બે પ્રકારના 5મી જનરેશનના જેટ - F-22 અને F-35 છે.
- ચીન, પાકિસ્તાનને પણ J-35 જેટ્સ આપવા જઈ રહ્યું છે. જ્યારે ભારતીય એરફોર્સ પાસે અત્યાર સુધીના સૌથી એડવાન્સ્ડ જેટ્સ ફ્રાન્સથી મળેલા 4.5 જનરેશનના રાફેલ છે.
3. ભારતનો સ્વદેશી 5મી જનરેશનનો પ્રોગ્રામ AMCA મોડો પડ્યો
- AMCA પ્રોજેક્ટને સંરક્ષણ મંત્રાલયે 2025માં ઔપચારિક મંજૂરી આપી હતી. તે અંતર્ગત બનાવવામાં આવી રહેલા 5મી જનરેશનના જેટ્સની પ્રથમ ટેસ્ટ ફ્લાઇટ 2028માં થઈ શકે છે. તેના 5 પ્રોટોટાઇપ 2031 સુધીમાં તૈયાર થઈ શકશે.
- રિપોર્ટ્સ અનુસાર, 7 સ્ક્વોડ્રન, એટલે કે લગભગ 140-150 વિમાન બનવામાં 2035 સુધીનો સમય લાગી જશે.
- તેજસ MK1A જેવા વિમાનોની ડિલિવરીમાં પણ વિલંબ થઈ રહ્યો છે, કારણ કે તેમાં લાગનારા અમેરિકી કંપની જનરલ મોટર્સ, GEના F404 એન્જિનના સપ્લાયમાં મુશ્કેલી છે.
4. ભારત પાસે બીજો સારો વિકલ્પ નથી
- અમેરિકા F-35ને ભારતમાં બનાવવાને બદલે તૈયાર જેટ્સ આપવા સંમત છે. તે તેની ટેકનોલોજી પણ ટ્રાન્સફર કરવા માંગતો નથી. ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર અને સોર્સ કોડ વિના તેમાં પોતાના હથિયારો લગાવી શકાતા નથી. આ કોડ એક રીતે વિમાનનો ડિજિટલ બ્લુપ્રિન્ટ અથવા મગજ હોય છે.
- F-35ના એક્સપોર્ટ વર્ઝન પર પણ ભરોસો કરી શકાતો નથી. જ્યારે F-35, સુખોઈ કરતાં લગભગ અઢી ગણા મોંઘા છે.
- ફ્રાન્સ પાસેથી વધુ કેટલાક રાફેલ ખરીદવાની વાત ચાલી રહી છે, પરંતુ તેણે પણ ભારતને રાફેલના સોર્સ કોડ આપવાનો ઇનકાર કરી દીધો છે.
- જ્યારે ચીન પહેલાથી જ J-10 જેવા વિમાનો પાકિસ્તાનને આપી ચૂક્યું છે અને J-35 આપવાની તૈયારીમાં છે. તેથી ચીનના J-35 કે J-20 ભારત માટે વિકલ્પ નથી, કારણ કે ચીન-પાકિસ્તાન બંને ભારતના વ્યૂહાત્મક હરીફ છે.
સવાલ-3: આ ડીલથી રશિયાને શું ફાયદો થશે?
જવાબ: જો ભારત રશિયા પાસેથી સુખોઈ-57 ખરીદે છે, તો રશિયાને ઘણા ફાયદા છે...
- યુક્રેન યુદ્ધ, અમેરિકા સહિત પશ્ચિમી દેશોના પ્રતિબંધોને કારણે રશિયાના હથિયારોની નિકાસ 2020-24 દરમિયાન 64% સુધી ઘટી છે. ભારત શરૂઆતના તબક્કામાં લગભગ 1 લાખ કરોડ રૂપિયામાં 75 સુખોઈ-57 ખરીદશે. આ ડીલથી રશિયાની અર્થવ્યવસ્થાને રાહત મળશે.
- સુખોઈ-57ને સેનામાં સામેલ કરવા છતાં 5 વર્ષમાં રશિયા માત્ર એક ખરીદનાર અલ્જીરિયા પાસેથી 14 જેટ્સની ડીલ કરી શક્યું છે. જો ભારત સાથે ડીલ થશે, તો સુખોઈ-57ની 'કોમ્બેટ રેડીનેસ', એટલે કે યુદ્ધ લડવાની ક્ષમતા પરનો શક પણ દૂર થઈ જશે અને રશિયાને દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા, આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વમાંથી ઘણા ખરીદદારો મળી શકે છે.
- 2000ના દાયકામાં ભારતના સુખોઈ-30MKIએ સારું પ્રદર્શન કર્યું, તો મલેશિયાએ પણ આ જ મોડેલ પર રશિયા પાસેથી પોતાના માટે સુખોઈ-30MKM બનાવડાવ્યા. આ જ ફાયદો સુખોઈ-57ના કિસ્સામાં પણ થઈ શકે છે.
- ભારતમાં સુખોઈ-57 બને, તો ત્રીજા દેશોને તેના નિકાસનો રસ્તો ખુલી જશે. બરાબર એ જ રીતે જેમ કે- ભારત-રશિયાની સંયુક્ત બ્રહ્મોસ મિસાઈલ ફિલિપાઈન્સે ખરીદી છે.
- સંયુક્ત ઉત્પાદનથી રશિયા ઓછા ખર્ચે પોતાની જરૂરિયાતના સુખોઈ-57 પણ બનાવી શકશે અને ડિલિવરી પણ ઝડપથી થઈ શકશે.
સવાલ-4: શું આ ડીલથી ટ્રમ્પ નારાજ થઈ શકે છે, ભારત કેવી રીતે સામનો કરશે?
જવાબ: ઓગસ્ટ 2025માં ટ્રમ્પે ભારત પર 50% ટેરિફ લગાવ્યો હતો. તેમાં 25% ટેરિફ પાછળનું કારણ હતું- ભારત દ્વારા રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઇલની ખરીદી. અમેરિકા એ પણ ઈચ્છે છે કે ભારત રશિયાને બદલે તેની પાસેથી તેલ અને હથિયારો ખરીદે.
ફેબ્રુઆરી 2025માં પીએમ મોદીની અમેરિકા યાત્રા દરમિયાન ટ્રમ્પે ભારતને ‘F-35 લાઈટનિંગ-II’ ફાઈટર જેટ વેચવાનો પ્રસ્તાવ આપ્યો હતો. જોકે ભારતે તેમાં રસ દાખવ્યો ન હતો.
અમેરિકા તેના CAATSA નામના કાયદા હેઠળ રશિયા પાસેથી હથિયારો ખરીદનારા દેશો પર કડક પ્રતિબંધો લાદે છે. હવે જો રશિયા સાથે સુખોઈ-57ની ડીલ થશે, તો અમેરિકા પ્રતિબંધો લાદવાની ધમકી આપી શકે છે.
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે MQ-9B ડ્રોન અને અપાચે હેલિકોપ્ટરની ડીલ અને ભારતના તેજસ ફાઈટર જેટ માટે જનરલ મોટર્સના એન્જિનના સપ્લાય પર પણ અસર પડી શકે છે.
અમેરિકી સંસદમાં રશિયા પાસેથી હથિયારો ખરીદનારા દેશો પર ટેરિફ લગાવવાનો કાયદો પણ પસાર થયો છે. ભારત પર હાલમાં 18% ટેરિફ લાગુ છે અને બંને દેશો વચ્ચે ટ્રેડ ડીલ પર વાતચીત ચાલુ છે. આના પર પણ અસર પડી શકે છે.
જોકે, જ્યારે ભારતે રશિયા પાસેથી S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ ખરીદી, ત્યારે અમેરિકાએ ભારત પર કડક પ્રતિબંધો લાદવાની ધમકી આપી હતી, ભારતે તેમ છતાં આ સિસ્ટમ ખરીદી. 1990ના દાયકામાં પરમાણુ પરીક્ષણ પછી પણ અમેરિકાએ ભારત પર દબાણ બનાવ્યું હતું. ત્યારે પણ ભારતે રશિયા પાસેથી હથિયારોની ખરીદી ચાલુ રાખી હતી.
ઓબ્ઝર્વર રિસર્ચ ફાઉન્ડેશનના ટ્રેડ રિલેશન્સના નિષ્ણાત કૈસર શમીમ કહે છે કે ભારત પોતાની સુરક્ષાના મામલે કોઈ બીજા દેશ પર નિર્ભર રહીને નિર્ણય લેતું નથી. ભારત હંમેશાથી પોતાની 'વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા', એટલે કે સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમીને પોતાની વિદેશ નીતિની કેન્દ્રીય નીતિ માને છે.
સવાલ-5: યુદ્ધમાં ઘેરાયેલું રશિયા શું સમયસર સુખોઈ-57ની ડિલિવરી કરી શકશે?
જવાબ: સુખોઈ-57 ડિફેન્સ સિક્યોરિટી એશિયાના રિપોર્ટ અનુસાર, રશિયા ભારતને 36થી 60 સંપૂર્ણપણે તૈયાર સુખોઈ-57 જેટની તાત્કાલિક ડિલિવરી કરવા તૈયાર છે. રિપોર્ટ્સ અનુસાર, ભારત પણ શરૂઆતમાં કેટલાક ‘રેડી-ટુ-ફ્લાય’ વિમાન લેવા માંગે છે.
જોકે રશિયા આ કરી શકશે કે કેમ, તે કહેવું થોડું મુશ્કેલ છે…
- યુક્રેન સાથેના યુદ્ધને કારણે રશિયાનું હથિયારોનું ઉત્પાદન ધીમું પડ્યું છે. પશ્ચિમી દેશોના પ્રતિબંધોને કારણે રશિયાને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને એન્જિનના પાર્ટ્સ વગેરે મળી રહ્યા નથી. શિપિંગ રૂટ્સ અને ટ્રાન્સપોર્ટની સમસ્યાઓ છે.
- રશિયાને 2028 સુધીમાં તેની સેના માટે 76 સુખોઈ-57 જેટ બનાવવાના છે, જેમાંથી અત્યાર સુધીમાં માત્ર 32 જેટ જ બની શક્યા છે. જો ભારત સાથે ડીલ થશે, તો રશિયાને સુખોઈ-57 બનાવતા તેના પ્લાન્ટ્સમાં પ્રોડક્શન સ્લોટ અને ટેકનોલોજી સ્ટાફ વહેંચવો પડશે. આનાથી તેની સેનાને સપ્લાય ઓછી થઈ જશે.
- 2018માં ભારતે રશિયા પાસેથી 40 હજાર કરોડ રૂપિયાની કિંમતવાળી પાંચ S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમની ડીલ કરી હતી, 2023 સુધીમાં તેમાંથી માત્ર 2 યુનિટ્સ ભારતને મળી શક્યા છે.
- રશિયાથી અકુલા ક્લાસ સબમરીનની 25 હજાર કરોડની ડીલ, 62 હજાર કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે 85 સુખોઈ-30 MKI વિમાનનું અપગ્રેડેશન અને લગભગ 30 હજાર કરોડ રૂપિયાના 464 ભીષ્મ ટેન્કોનું ઉત્પાદન થવાનું છે. ભારત તરફથી આ તમામ ડીલ અને તે હેઠળ હથિયારોની ડિલિવરી હજુ પૂરી થઈ શકી નથી.
