પંથએ મુસ્લિમો જેઓ હજ પર નથી જતા:રોજા પણ નથી રાખતા; નથી મનાવતા રમજાનનો મહિનો
મુંબઈમાં આજે ભારે વરસાદ પડી રહ્યો છે. લોકલ ટ્રેન ખીચોખીચ ભરેલી છે, રસ્તાઓ પર ટ્રાફિક જામ છે અને લોકો અહીં-તહીં ફરી રહ્યા છે. હું પણ લોકન ટ્રેનમાં પ્રવેશ કરું છું. પંથ સિરિઝની કહાની માટે મારે મુંબઈના ડોંગરી વિસ્તારમાં જવાનું છે.
આ અઠવાડિયે હું આગાખાની મુસ્લિમોની ધાર્મિક વિધિઓ વિશે જાણવા માટે નીકળી છું. આ અંગે આ જ સમાજની એક મહિલાએ મને ફોન કર્યો હતો. જ્યારે હું તેને ફોન પર મળવાનું વિચારી રહી હતી, ત્યારે મને લાગ્યું કે તે બુરખો પહેરેલી અથવા માસ્ક પહેરેલી મહિલા હશે, પરંતુ હું ખોટી પડી. તે એક આધુનિક, શિક્ષિત યુવતી છે જે ફ્લૂઅન્ટ અંગ્રેજી બોલે છે. જે પોતાના ધર્મમાં એટલી જ માને છે જેટલી તે દુનિયામાં માને છે.
તેણે મને મુંબઈનો તાજમહેલ જોવા માટે અહીં આમંત્રણ આપ્યું છે. કન્ફ્યૂઝ ન થાવ. હું હસનાબાદમાં જે મકબરો જોઈ રહી છું તેને મુંબઈનો તાજમહેલ જ કહે છે.
શાહ હસન અલીનો મકબરો શિયા ઈમામી ઈસ્માઈલી મુસ્લિમોની વિશેષ ધરોહર છે. સામાન્ય રીતે, અન્ય મુસ્લિમો અને અન્ય ધર્મના લોકોને અહીં પ્રવેશવાની મંજૂરી નથી. હવે હું અહીં કેવી રીતે પહોંચી, એ હું તમને આજે જણાવી શકીશ નહીં.
હું ત્યાં પહોંચી કે તરત જ તે રાહ જોઈ રહી હતી. મને મળતાં જ તેણે કહ્યું- યા અલી મદદ.
મેં જવાબ આપ્યો- મૌલા અલી મદદ. વાસ્તવમાં, આ મુસ્લિમ સમુદાયમાં જ્યારે કોઈને મળે છે, ત્યારે શિષ્ટાચાર એ છે કે 'અસ્સલામુ અલૈકુમ' નહીં, પરંતુ 'યા અલી મદદ' કહે છે.
મેં પૂછ્યું- તમે લોકો અન્ય મુસ્લિમોથી કેવી રીતે અલગ છો?
તે સમજાવે છે, 'ઈસ્માઈલી મુસ્લિમ શિયા મુસ્લિમનો એક મસ્લક એટલે કે ઉપ સંપ્રદાય છે, તેને ખોજા મુસ્લિમ, આગાખાની મુસ્લિમ અને નિઝારી મુસ્લિમ પણ કહેવામાં આવે છે. અનુયાયીઓની દ્રષ્ટિએ તે બીજા નંબરનો સૌથી મોટો શિયા ઉપ સંપ્રદાય છે.
ઈસ્માઈલી મુસલમાન રમઝાન મનાવતા નથી. કારણ કે તેમનું માનવું છે કે 365 દિવસ ખુદાના જ છે. ખુદા માટે એક જ મહિનો શા માટે?
ઈસ્માઈલી મુસ્લિમો પાસે મસ્જિદો નથી, પણ જમાત ખાનાઓ છે. તેમના માટે ઈમામની વાત અંતિમ છે. કુરાનનું અર્થઘટન ઈમામ દ્વારા માનવામાં આવે છે. ન તો હજ કરવી અને ન જુમ્મા પાળવી. રોજા પણ ન રાખવા. અમારા સમાજમાં બુરખો કે જાળીવાળી ટોપી પહેરવામાં આવતી નથી.
આટલું કહ્યા બાદ મહિલાએ મને બહારથી હસન અલીનો મકબરો બતાવ્યો. હસન અલી 1800માં ઈરાનથી ભારત આવ્યા હતા.
સમાધિની અંદર, લાલ ચાદરમાં લપેટેલી એક કબર છે, જેની નજીક કેટલાક લોકો તસ્બીહ (માળા) ફેરવતા બેઠા છે. આ કબરની નજીક ઈસ્માઈલી મુસ્લિમોનું જમાતખાના છે.
ઈસ્માઈલી મુસ્લિમો જ્યાં ઈબાદત કરે છે તે જગ્યાને જમાતખાના કહેવામાં આવે છે.
આ પહેલા હું ઘણી જાણીતી મસ્જિદોમાં ગઈ છું, પરંતુ જમાતખાનામાં ઈસ્માઈલી મુસ્લિમો સિવાય કોઈને મંજૂરી નથી.
આ પછી તે મને ડોંગરીના જમાતખાનામાં લઈ ગઈ.
મારા મનમાં ઘણા સમયથી એક પ્રશ્ન હતો, આખરે મેં પૂછ્યું, શું તમે બુરખો કે નકાબ નથી પહેરતા?
તે મહિલા કહેવા લાગી, અરે ના, અમે તે પહેરતા નથી. તે સમજાવે છે, ‘ઈસ્માઈલી એકમાત્ર શિયા મુસ્લિમો છે જેમની પાસે જીવંત, વારસાગત ઈમામ છે. જીવંત ઇમામની હાજરી એ આપણા સમુદાયને અલગ બનાવે છે. તમે આને કેટલાક ઉદાહરણો દ્વારા સમજી શકો છો. ઉદાહરણ તરીકે, અમારા 49મા ઈમામ શાહ કરીમ આગા ખાને હંમેશા પ્રયાસ કર્યો હતો કે આપણો સમાજ વિશ્વના અન્ય સમુદાયો સાથે તાલમેલમાં રહે.
મારા માટે નવાઈની વાત હતી કે ઈસ્લામમાં પણ એક એવો સમુદાય છે જે પોતાના ધર્મની સાથે સાથે આધુનિક મૂલ્યોને પણ પોતાના ધર્મનો ભાગ માને છે.
તે આગળ કહે છે કે આધુનિક મૂલ્યોને અનુસરવાનો અર્થ એ નથી કે આપણે તેનો દુરુપયોગ કરીએ છીએ. ધાર્મિક નિયમોનું ચુસ્તપણે પાલન કરવું, દરેક કિંમતે આધુનિક શિક્ષણ મેળવવું, જીવનશૈલી અને સમય પ્રમાણે નિયમોમાં ફેરફાર કરવો, રાજકારણ અને વિવાદાસ્પદ નિવેદનોથી દૂર રહેવું, ફક્ત પોતાના ધર્મ, અભ્યાસ અને વ્યવસાય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું, એ આગાખાની ઈસ્માઈલી મુસ્લિમ સમુદાયની ઓળખ છે, કોઈ વ્યક્તિ આમાંથી પાછળ હટી શકે નહીં.
હું પૂછું છું કે તમારા પૂર્વજો ભારતમાં ક્યારે અને ક્યાં આવ્યા?
તે કહે છે, 'ઈસ્માઈલી મુસ્લિમો 950 વર્ષ પહેલાં અફઘાનિસ્તાનના ખૈબર પ્રાંતમાંથી સિંધ પ્રાંતમાં આવ્યા હતા અને પછી ત્યાંથી ભારત આવ્યા હતા. અમે 50 વર્ષ પહેલાં ગુજરાતના કચ્છ અને કાઠિયાવાડમાં સ્થાયી થયા હતા. પરંપરાગત રીતે તમે અમને ગુજરાતીઓ ગણી શકો, જેઓ વિશાળ જમીનો અને મિલકતોના માલિક હતા.
હું ખોજા શિયા ઈસ્ના અશરી જમાત મુંબઈના પ્રમુખ અલી શ્રોફને પણ મળી. અલી શ્રોફ મુંબઈના જાણીતા બિઝનેસમેન છે. તેઓ કહે છે કે અમને બિનજરૂરી રાજકીય વિવાદોમાં પડવાની છૂટ નથી, અમારો ઉછેર આ રીતે થયો છે.
અલી શ્રોફ કહે છે, 'મારા પરિવારને ગુજરાતમાં નવલખાનું બિરુદ મળ્યું હતું. એક સમયે મારા પરિવારના વડીલો પાસે નવ લાખ સોનાના સિક્કા (અશરફી) હતા.
અલી શ્રોફ અનુસાર, 1899ની આસપાસ ખોજા મુસ્લિમો વચ્ચે પરસ્પર વિવાદ થયો હતો. 1901માં ખોજા ઈસ્ના અશરી મુસ્લિમોએ મુંબઈમાં પોતાનો અલગ સમુદાય બનાવ્યો. જેમાં ચાર ઈસ્ના અશરી મુસ્લિમોએ પોતાના પ્રાણની આહુતિ આપવી પડી હતી. આજકાલ આ જમાતખાના ડોંગરી, મુંબઈમાં છે.
હું તેને આ વિશે વિગતવાર પૂછું છું. અલી શ્રોફ સમજાવે છે, 'આપણે બધા જાણીએ છીએ કે મુસ્લિમ સમુદાય મોટાભાગે બે સંપ્રદાયોમાં વહેંચાયેલો છે - સુન્ની અને શિયા. ઈસ્માઈલી મુસ્લિમો એટલે કે આગાખાની ખોજા મુસ્લિમો અને ઈસ્ના અશરી બંને શિયા સમુદાયનો ભાગ છે.
ઈસ્ના અશરી લગભગ શિયા સમુદાય જેવો છે. તેમની વચ્ચે માત્ર એટલો જ તફાવત છે કે કેટલાક શિયાઓ પોતાને પ્રોફેટ મોહમ્મદના સીધા વંશજ માને છે. જ્યારે ઈસ્ના અશરી હજુ પણ પોતાને લોહાણા હિન્દુ માને છે.
અલી શ્રોફ વધુમાં કહે છે કે મક્કા અને મદીના વચ્ચેના ગદીરના મેદાનમાં હઝરત રસુલે ખુદા હઝરત અલીનો હાથ પકડીને તેમને પોતાના ઉત્તરાધિકારી જાહેર કર્યા હતા. તેણે કહ્યું હતું કે હું તને કુરાન અને મારો વારસો આપી રહ્યો છું. ત્યારથી મુસ્લિમ સમુદાયમાં બે સંપ્રદાયોની રચના થઈ. સુન્ની અને શિયા.
સુન્નીઓમાં, પયગંબર પછી ચાર ખલીફા હતા, પરંતુ શિયાઓ આ ખલીફાઓમાં વિશ્વાસ કરતા નથી. તે ઈમામમાં વિશ્વાસ રાખે છે. અહીંથી ઈમામતનો યુગ શરૂ થયો. હઝરત અલી સહિત અત્યાર સુધી શિયાઓમાં કુલ 12 ઈમામ રહી ચૂક્યા છે.
હું શ્રોફને પૂછું છું કે તમે ઈસ્માઈલી મુસ્લિમો સાથેના વિવાદની વાત કરી રહ્યા હતા. તે શું હતું?
તે કહે છે, 'પાંચમા ઈમામ સુધી ઈસ્માઈલી મુસ્લિમો અને ઈસ્ના અશરી મુસ્લિમ એક હતા. છઠ્ઠા ઈમામ જાફર સાદિક પછી બંને વચ્ચે વિવાદ શરૂ થયો. આ વિવાદ ઈમામ જાફર સાદિકના મોટા પુત્ર ઈસ્માઈલી બિન જાફર અને બીજા પુત્ર મુસા કાઝીમ વચ્ચે ઈમામતને લઈને થયો હતો.
જે જૂથે ઈસ્માઈલી બિન જાફરને તેમના ઈમામ તરીકે સ્વીકાર્યા તેને ઈસ્માઈલી મુસ્લિમ કહેવામાં આવે છે. જેઓ મુસા કાઝીમને અનુસર્યા તેઓ ઈસ્ના અશરી બન્યા. ઈસ્ના અશરી 12 ઈમામોમાં માને છે. તેમનો કલમા સુન્ની મુસ્લિમો કરતા અલગ છે. તેઓ ફક્ત તે હદીસો પર વિશ્વાસ કરે છે જે ઇમામ દ્વારા આવી છે. ઈસ્માઈલી મુસ્લિમો હજુ પણ ઈમામતનું પાલન કરે છે. ,
આ પછી હું સુરતમાં ગુજરાતના પ્રખ્યાત વકીલ નજમુદ્દીન મેઘાણીને મળી. તેણે મારી સાથે લગભગ ચાર કલાક વાત કરી. તે ખોજા એટલે કે ઈસ્માઈલી મુસ્લિમ પણ છે. અમે મળતાં જ તે કહે છે, 'અમારી ધાર્મિક પરંપરાઓ ઘણી અલગ છે. જેના પર વાત કરવાની પરવાનગી નથી.
ઘણી મહેનત પછી મેં કેટલાક ઈસ્માઈલી મુસ્લિમોને આ બાબતે સમજાવ્યા. તે બહાર આવ્યું હતું કે ઇસ્માઇલી મુસ્લિમોની કલમા બાકીના કરતાં અલગ છે. તેઓ પાંચ વખત નમાઝ પઢવાને બદલે ત્રણ વખત નમાજ પઢે છે. સવારે પાંચ વાગ્યે અને સાંજે સાત વાગ્યે. સાંજે એક સાથે બે દુઆઓ થાય છે.
બાકીના મુસ્લિમો હાથ બાજુમાં રાખીને નમાઝ અદા કરે છે, પરંતુ આ મુસ્લિમો હાથ ખુલ્લા રાખીને નમાઝ પઢે છે. નમાઝ ઘરની અંદર અથવા ગમે ત્યાં અદા કરી શકાય છે, પરંતુ દુઆ ફક્ત જમાતખાનામાં જ અદા કરી શકાય છે.
આટલું જાણ્યા પછી મારા મનમાં આ પ્રશ્ન આવ્યો કે ઈસ્માઈલી મુસ્લિમો બપોરના સમયે નમાઝ કેમ નથી પઢતા?
જવાબ મળ્યો - બપોર એ કામનો સમય છે. મિટિંગનો સમય, કોલેજો અને સ્કૂલનો સમય હોય છે. જેથી કોઈનું દુન્યવી કાર્ય અટકે નહીં અને તે પ્રગતિ કરી શકે, બપોરના બદલે સાંજના સમયે એક સમયે બે દુઆ થાય છે. કારણ કે અમને ધર્મ અને જગતને સાથે લઈને ચાલવાની સૂચના છે.
હું નજમુદ્દીન મેઘાણીને પૂછું છું કે મુઠ્ઠીભર ઈસ્માઈલીઓ વિશ્વના શક્તિશાળી લોકો કેવી રીતે બન્યા? તેના પર તે ખુલાસો કરે છે કે ઈસ્માઈલી મુસ્લિમોની વ્યવસ્થા ચલાવવા માટે તેની પોતાની સરકાર છે.
વિભાગો મંત્રાલયોની જેમ વહેંચાયેલા છે. તમામ વિભાગો ગ્રામ્ય સ્તર સુધી પોતપોતાના વિસ્તારોમાં નજીકથી કામ કરે છે.
શ્રોફ અને મેઘાણીના મતે, બંને સમુદાયો ઇમામતના સિદ્ધાંતને સ્વીકારે છે કે અમારે ધાર્મિક અને દુન્યવી બંને સ્તરે મજબૂત બનવાનું છે.
વિશ્વભરના ઈસ્માઈલી મુસ્લિમો આગાખાન ડેવલપમેન્ટ નેટવર્ક (AKDN) દ્વારા સામાજિક કાર્ય કરે છે. વસાહતો ઉભી કરે છે, ડેમ બાંધે છે, રસ્તાઓ બનાવે છે, વિકાસ કાર્યો કરે છે અને ઐતિહાસિક ઈમારતોનું સમારકામ કરે છે. સમગ્ર સમાજ પછી, આંતરિક રીતે ઇસ્માઇલી મુસ્લિમો પાસે તેમના આધુનિક વિકાસ માટે જુદા જુદા વિભાગો છે. જેમ કે આવાસ, સંસ્કૃતિ, આરોગ્ય, શિક્ષણ, યુવા અને રમતગમત. તેને ચલાવવા માટે કાઉન્સિલ છે.
તે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે કે દરેક ઇસ્માઇલી મુસ્લિમનું પોતાનું ઘર હોવું જોઈએ. આ માટે તેઓ એક કોઓપરેટિવ હોય છે. દરેકને ઘર આપે છે.
મેઘાણી કહે છે કે અહીં 50 વર્ષથી વેક્સિનેશનનો કાર્યક્રમ ચાલી રહ્યો છે. દરેકને મેડિક્લેમ ફરજિયાત હોવો જોઈએ તે પણ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.
વ્યવસાય માટે એક વિભાગ પણ છે, જેને ઈકોનોમિક પ્રોગ્રેસ બોર્ડ કહેવામાં આવે છે. દરેક વ્યક્તિ તેમાં રજીસ્ટર્ડ હોય છે.
જેમાં દરેકને જણાવવામાં આવે છે કે આવનારા 20 વર્ષમાં કયો ધંધો ફૂલશે-ફાલશે, કયા ધંધામાં પૈસા લગાવવા, ક્યાં રોકાણ કરવું, ક્યાં ન કરવું, કયો ધંધો કરવા માટે કયો અભ્યાસ કરવો. કઈ તાલીમ ક્યાંથી લેવી? વ્યવસાય શરૂ કરવા અને વિકસાવવા માટે પૂરતી સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે. કોમ્યુનિટી ડેવલપમેન્ટ મિટિંગ થતી રહે છે.
મેઘાણીના મતે અમારા બાળકો જ્યારે પાંચ વર્ષના થાય ત્યારે તેમને ધાર્મિક શિક્ષણ માટે જમાતમાં મોકલવા જરૂરી છે જેથી તેઓ ઈસ્માઈલીની તમામ રીતો શીખી શકે. આ માટે નર્સરી, કેજી, ફર્સ્ટ સ્ટાન્ડર્ડ અને સેકન્ડ સ્ટાન્ડર્ડમાં નિયમિત શિક્ષણ આપવામાં આવે છે. આ અભ્યાસ સાતમા ધોરણ સુધી ચાલે છે.
અમારો ધાર્મિક પાયો છે- પ્રામાણિકતા, સખત પરિશ્રમ, પોતાના કામકાજમાં ધ્યાન રાખવું, સમય બગાડવો નહીં, કંઈપણ અનૈતિક કાર્ય ન કરવું અને ભાઈચારો.
વ્યર્થ ખર્ચ કરવા પર સખત પ્રતિબંધ છે. આજે પણ સામાન્ય રીતે જમાતખાનામાં લગ્નો થાય છે. નિકાહ પછી કોઈ મોટા કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવતું નથી. અમીર હોય કે ગરીબ, નિકાહ પછી દરેકને એક-એક ચોકલેટ આપવામાં આવે છે.
જમાતખાનાના વડા આ કામો માટે જવાબદાર છે. જેઓ જમાતખાનું ચલાવે છે તેમને મુખી અને તેમના મદદનીશોને કામડિયા કહેવામાં આવે છે.
મુસ્લિમ વિદ્વાન ઈરફાન એન્જિનિયર કહે છે કે અસગર અલી એન્જિનિયરના ગુજરાતના મુસ્લિમો પરના પુસ્તક 'ધ મુસ્લિમ કોમ્યુનિટીઝ ઑફ ગુજરાત' મુજબ ઈસ્માઈલી મુસ્લિમોનો ઈતિહાસ રસપ્રદ છે. ઈમામતના સમયથી વફાદારીની નિયમિત કસોટી થતી રહી છે. આ ખૂબ જ અઘરી કસોટી છે. તે ઈમામ પ્રત્યે વફાદારીથી ભરપૂર છે. ઈમામના ઈશારા પર તે પોતાનું જીવન બદલી નાખે છે.
ઈમામનો સંદેશ તેમના માટે અલ્લાહનો સંદેશ છે. તેઓ ઈમામને વિષ્ણુનો અવતાર માને છે. તેમના ઘણા રિવાજો અને પરંપરાઓ હિંદુઓ સાથે મળતી આવે છે. તેમની દુઆમાં બોલાયેલા શબ્દોમાં પણ હિંદુ સંસ્કૃતિ અને સંસ્કૃતથી પ્રેરિત શબ્દો છે. આ સમુદાય હજુ પણ પોતાને બાકીના મુસ્લિમો કરતાં હિન્દુઓની વધુ નજીક માને છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે કોઈ પણ ઈસ્માઈલી મુસ્લિમ તેના વિવાદોને લઈને ક્યારેય કોર્ટમાં જતો નથી. કાયદાકીય પ્રશ્નોના નિરાકરણ માટે તેમની પાસે એક અલગ વિભાગ પણ છે, તેઓ આ વિભાગમાં તેમના વિવાદોનું નિરાકરણ કરે છે. છૂટાછેડા અથવા લેવડદેવડના પ્રશ્નો અહીં ઉકેલાય છે. વિશ્વભરમાં તેની બ્રાન્ચ છે.
