પંથએકમાત્ર જ્યોતિર્લિંગ, જ્યાં શિવની સાથે બ્રહ્મા-વિષ્ણુ:દર્પણમાં દર્શન કરે છે ભક્ત, માન્યતા-કાળસર્પ યોગ થઈ જશે દૂર
હું મહારાષ્ટ્રના નાસિક શહેરથી લગભગ 30 કિલોમીટર દૂર ત્ર્યંબક ગામ તરફ જઈ રહી છું. ઝરમર ઝરમર વરસાદથી આસપાસના પહાડો ઘેરા અને ચળકતા લીલા દેખાઈ રહ્યા છે. થોડી ઠંડક લાગે છે. લગભગ 45 મિનિટની મુસાફરી કરીને હું ત્ર્યંબક ગામમાં પહોંચું છું.
મેં પહાડી બજારની એક હોટલમાં રૂમ લીધો.
જ્યારે હું હોટલ પર પહોંચી ત્યારે મને ખબર પડી કે મંદિરના દરવાજા રાત્રે 8.30 વાગ્યા પછી બંધ થઈ ગયા છે, તેથી જ્યોતિર્લિંગનાં દર્શન હવે સવારે થઈ શકશે. વાસ્તવમાં ત્ર્યંબકેશ્વર દેશનું 10મું જ્યોતિર્લિંગ છે. આ જ્યોતિર્લિંગમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ ત્રણેય વિરાજમાન છે, આ એની વિશેષતા છે.
કાળસર્પ યોગની પૂજા અહીં થતી જોવાની મને વધુ ઉત્સુકતા હતી.
સવારે વહેલા જાગીને હું મંદિર તરફ જવા નીકળી. ત્યાં પહોંચતાં જ લાંબી લાઈન જોવા મળી. એવું જાણમાં આવ્યું હતું કે સવારે ચાર વાગ્યાથી કતાર શરૂ થાય છે. વરસાદ પડી રહ્યો હતો. આવી સ્થિતિમાં મને કતારમાં ઊભા રહેવું યોગ્ય ન લાગ્યું, તેથી હું કાળસર્પ યોગની પૂજા જોવા ગઈ. સ્થાનિક પંડિત કમલાકર અકોલકરજીએ મને સવારથી ફોન કર્યો હતો. હું તેના ઘરે પહોંચી. તેમનું ઘર પરંપરાગત શૈલીમાં બનેલું છે. એને બનાવવામાં માટી અને લાકડાંનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. પંડિતોનાં ઘણાં પરંપરાગત ઘરો સાંકડા રસ્તા પર બનેલાં છે. મેં ઘરની બહાર મારા ચંપલ ઉતાર્યા અને સાંકડી સીડીઓ ચઢી. અકોલકરજીએ મને વધુ એક માળ ઉપર જવા કહ્યું. ત્યાં જઈને જોયું તો એકસાથે દસ જણની કાળસર્પ યોગની પૂજા ચાલી રહી હતી, પૂજા કરવામાં આવે છે ત્યારે તે બધા એક જ નવાં સફેદ રંગનાં કપડાં પહેરે છે.
મેં પૂછ્યું કે પૂજા નવાં કપડાંમાં જ થાય છે?
અકોલકરજી કહે, 'હા. આ જરૂરી છે. જે લોકો પોતાની સાથે કપડાં લાવી શકતા નથી તેઓ અહીંથી ખરીદી શકે છે. વાસ્તવમાં જે વસ્ત્રોમાં કાળસર્પ યોગની પૂજા કરવામાં આવે છે એ પૂજા પછી અહીં ઉતારવાં પડે છે. તમે એને તમારી સાથે લઈ જઈ શકતા નથી.'
મેં જોયું કે પૂજા સામગ્રીમાં અસંખ્ય ફળો, વિવિધ પ્રકારનાં અનાજ, હળદર, કુમકુમ, ચંદન, કાળાં તલ, સોપારી, ચોખા, ઘઉં, ધૂપ, પંચામૃત, ચાંદી અને સોનાના સાપનો સમાવેશ થાય છે. જેમણે પૂજા કરવાની હોય છે એમાં કેટલાક આંધ્રથી, કેટલાક મધ્યપ્રદેશથી, કેટલાક ગાઝીપુરથી અને કેટલાક મહારાષ્ટ્રના અન્ય વિસ્તારોમાંથી આવ્યા છે.
જ્યાં પૂજા થઈ રહી છે ત્યાંની દીવાલો અને છત સંપૂર્ણપણે કાળી થઈ ગઈ છે. હું પંડિત કમલાકર અકોલકરને આનું કારણ પૂછું છું. તેઓ કહે છે કે સદીઓથી અહીં દિવસભર માત્ર કાળસર્પ યોગની પૂજા કરવામાં આવે છે. હવનની અગ્નિથી આખી દીવાલ કાળી થઈ જાય છે. ઓછાવત્તા અંશે અહીંના દરેક પંડિતનું ઘર આવું છે. બધા પંડિતોએ પૂજા માટે ઘરના ઉપરના માળે એક હોલ છોડ્યો છે, જ્યાં ઘણા લોકો એકસાથે બેસીને પૂજા કરી શકે છે.
એ પછી હું અકોલકરજી સાથે મંદિર તરફ આગળ વધું છું. તેઓ અહીંના પૂજારી છે, તેથી તેઓ મને મંદિરની પાછળના રસ્તે લઈ ગયા. જ્યારે અમે અંદર ગયા ત્યારે અમે સૌથી પહેલા જે વસ્તુ પર પહોંચ્યા એ ભોગસ્થળ હતું, જ્યાં ભોલેનાથ માટે ભોગ તૈયાર કરવામાં આવે છે.
હું પાછલા દરવાજેથી પંડિતજી સાથે મંદિર પરિસરમાં પ્રવેશ કરું છું. સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળાની તળેટીમાં આવેલા મંદિરના પરિસરમાં લોકો આંખો બંધ કરીને ધ્યાન કરતા જોવા મળ્યા હતા. તેમને જોઈને એવું લાગતું હતું કે તેઓ ભગવાન શિવ સાથે વાત કરી રહ્યા છે. હું લાઈનમાં ઊભી ન હોવાથી મને વહેલી તકે દર્શન મળે એવી શક્યતા છે, નહિતર આજે દિવસ લાઈનમાં ઊભા રહીને વિતાવ્યો હોત. ગર્ભગૃહ પાસે પોલીસ સહિતની ભારે ભીડ છે. બહુ મુશ્કેલીથી એક પોલીસવાળાએ મને ભીડમાં ધકેલી દીધી અને કહ્યું- મેડમ, અરીસામાં દર્શન કરી લો. અરીસામાં જોવાનો અર્થ શું છે એ મને વિચિત્ર લાગ્યું. તેમણે સમજાવ્યું કે ચાર સીડી ઊતરીને ગર્ભગૃહ પહોંચે છે. એ જગ્યા બહુ નાની છે. ત્યાં ઘણા લોકો ભેગા થઈ શકતા નથી. આ કારણસર અંદર કોઈ જતું નથી.
મેં અરીસામાં જોયું અને સીડી નીચે પણ ડોકિયું કર્યું. નોંધ્યું કે આ એક શિવલિંગ છે, જેમાં શાલુંક (શિવલિંગનો ઉપરનો ભાગ) નથી. એમાં શાલુંકાને બદલે એક નાનો ખાડો છે.
કહેવાય છે કે આ ખાડામાં ભગવાન શંકર, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ એકસાથે વિરાજમાન છે. બાકીના જ્યોતિર્લિંગોમાં માત્ર ભગવાન શિવ જ વિરાજમાન છે. આ ખાડામાં પ્રાકૃતિક રીતે જૂની ગંગા એટલે કે ગોદાવરીના જળથી અભિષેક કરવામાં આવે છે. દર્શન કર્યાં પછી મેં મંદિર પરિસરમાં જોયું કે સામે ઘણા બધા અભિષેક થઈ રહ્યા હતા, ઘણા લોકો તેમની પૂજા કરાવી રહ્યા હતા. મને એમ પણ કહેવામાં આવ્યું કે આ મંદિરમાં ત્રિકાલ પૂજા કરવામાં આવે છે, જે બીજે ક્યાંય કરવામાં આવતી નથી. જ્યારે ત્રિકાલ પૂજાના મહત્ત્વ વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે પૂજારી અકોલકરજી એક વાર્તા કહે છે, 'સ્થાનિક માન્યતા અનુસાર, ગૌતમ આ પર્વત પર ઋષિ શિવની તપસ્યા કરતા હતા. તેઓ શિવના ચમત્કારિક ભક્ત હતા. તેમની પાસે એવી સિદ્ધિઓ હતી કે જો તેઓ સવારે ધાન વાવે તો એ બપોરે તૈયાર થઈ જાય. પછી સાંજે એ જ ધાન ખાતા.
ગૌતમ ઋષિની કીર્તિ ચારે દિશામાં ફેલાઈ ગઈ હતી. તેની વધતી જતી કીર્તિથી બાકીના બ્રાહ્મણો પરેશાન થવા લાગ્યા. બધાએ સાથે મળીને ભગવાન ગણેશની પૂજા કરી.
ગણેશે તેમને વર માગવા કહ્યું. આના પર તેઓ બધા એવા કેટલાક ઉપાયો સૂચવવા માટે કહેવા લાગ્યા, જેના દ્વારા ગૌતમ ઋષિની ખ્યાતિ ઓછી કરી શકાય. ગણેશ આ કરવા માગતા ન હતા. તેમણે બધાને ઘણું સમજાવ્યું. બ્રાહ્મણો અડગ રહ્યા. આ પછી ગણેશ સંમત થયા. તેમણે ગાયનું રૂપ ધારણ કર્યું અને ઋષિ ગૌતમના ખેતરમાં વાવેલા ધાન પર ચરાવવાનું શરૂ કર્યું. ઋષિએ કહ્યું- રાહ જુઓ.
આ ડાંગર સાંજે બાળકોને ખવડાવવાનું છે. જ્યારે ગાય રાજી ન થઈ, ત્યારે ગૌતમ ઋષિ વરઘોડો લઈને ગાયની પાછળ દોડ્યા. ગાયે મરવાનો ડોળ કર્યો. ગાયના મૃત્યુ પછી ગૌતમ ઋષિ દુઃખી થઈ ગયા, તેમના પર ગાયની હત્યાના પાપનો આરોપ લાગ્યો.
ધીરે ધીરે બીજા ઋષિઓ અને બ્રાહ્મણો ત્યાં આવ્યા. તેમની ટીકા કરવા લાગ્યા. ઋષિઓએ તેમને કહ્યું કે તેઓ બધાં પાપોમાંથી ત્યારે જ મુક્ત થશે જ્યારે તેઓ શિવના મસ્તક પર ગંગામાં સ્નાન કરશે.
ગૌતમ ઋષિએ ઘણી તપસ્યા કરી અને ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કર્યા. શિવ દેખાયા અને પૂછ્યું, મને કહો કે તમને શું જોઈએ છે? તેમણે કહ્યું કે હું તમારા મસ્તક પર શોભતી ગંગામાં સ્નાન કરવા માગું છું. ભગવાન શંકરે ગંગાને પૃથ્વી પર આવવાનો આદેશ આપ્યો. ગંગા સંમત ન થઈ.
ભગવાન શંકરે ઘણું કહ્યું, પણ તેમણે સાંભળ્યું નહીં. તેમનાથી ક્રોધિત થઈને ભગવાન શંકરે સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળાના બ્રહ્મગિરિ પર્વત પર પોતાની જટા પટકી, જેના કારણે ગંગા પણ નીચે પડી.
ગૌતમ ઋષિ ગંગામાં સ્નાન કરવા આગળ વધ્યા કે તરત જ ગંગા ક્રોધિત થઈ. તેમણે તેમનું વહોણ બદલી નાખ્યું અને ગુપ્ત થઈ ગયાં. ગંગાએ ગૌતમ ઋષિ પર એક છાંટો પણ પડવા દીધો નહિ. ગંગાએ ભગવાન શંકરને કહ્યું કે હું તેમને માત્ર એક જ શરતે સ્નાન કરવા આપીશ, જો તમે પણ અહીં મારી સાથે રહો.
આના પર બ્રહ્મા અને વિષ્ણુએ કહ્યું કે અમે શંકર વિના જીવીશું નહીં, તેમની સાથે પણ રહીશું. આ પછી ગૌતમ ઋષિએ ગંગામાં સ્નાન કર્યું અને તેઓ ગાયની હત્યાના દોષમાંથી મુક્ત થયા. આ રીતે બ્રહ્માંડનું સંચાલન કરનારા ત્રણ ભગવાન ત્ર્યંબકેશ્વરમાં રહ્યા. આ જ કારણ છે કે અહીં ત્રિકાલ પૂજા કરવામાં આવે છે.
ભક્તો માટે મંદિર સવારે કયા સમયે ખૂલે છે? મુખ્ય ટ્રસ્ટી સ્વપ્નિલ કહે છે, મંદિરમાં સેવા સવારે ચાર વાગ્યાથી શરૂ થાય છે. પાંચ વાગ્યે ભક્તો માટે દરવાજા ખૂલી જાય છે. સવારે 9 વાગ્યે પાંચ પકવાનોનો ભોગ ધરાવવામાં આવે છે. ભોગ ધરાવવા માટે દરવાજો 15 મિનિટ માટે બંધ રહે છે. આ પછી દર્શન ફરી શરૂ થાય છે. બપોરની આરતી પછી ભગવાન શિવને સ્નાન કરાવીને ફરીથી સૂકવવામાં આવે છે. એ પછી શ્રૃંગાર ફરી શરૂ થાય છે. એક ટ્રસ્ટ મંદિરની વ્યવસ્થાનું ધ્યાન રાખે છે. સ્વપ્નિલ આગળ જણાવે છે કે આ મંદિર 1755માં ત્રીજા પેશ્વા એટલે કે બાલાજી નાના સાહેબ પેશ્વા દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું, જેને બનાવવામાં કુલ 31 વર્ષ લાગ્યાં હતાં. મંદિર 1786માં પૂર્ણ થયું હતું. એને બનાવવા માટે કુલ 786 કારીગરોએ કામ કર્યું હતું. મંદિર માટેના પથ્થરો હાથી અને ઘોડા પર રાજસ્થાનથી લાવવામાં આવ્યા હતા.
નાસિક મહાકુંભ અન્ય કુંભોથી કેવી રીતે અલગ છે?
અન્ય સ્થળોએ શાહી સ્નાન પછી કુંભના દિવસોમાં જ સ્નાન કરવાની છૂટ છે, પરંતુ નાસિકના ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગમાં 12 મહિના સુધી સ્નાન કરવાની છૂટ છે. કહેવાય છે કે અહીં સ્નાન કરવાથી વ્યક્તિ પાપ અને દોષોથી મુક્ત થઈ જાય છે. અહીં પિતૃદોષ પૂજા પણ થાય છે. આ બે પ્રકારના હોય છે. એને ત્રિપિંડી શ્રાદ્ધ પણ કહેવામાં આવે છે. એક ત્રણ દિવસ માટે અને બીજો એક દિવસ માટે. જે પૂર્ણ કરવા માગે છે તે પૂર્ણ કરે છે. આ પૂજા અહીંના સ્મશાનમાં થાય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ગૌતમી ગોદાવરી એક નદી છે, જે પાપોને ધોઈ નાખે છે અને અહીં વહે છે.
અહીં અહિલ્યા ગોદાવરીનો સંગમ પણ છે. હું અહીં સ્મશાન ગઈ અને જોયું કે લોકો પૂજા કરી રહ્યા હતા. સ્મશાનમાં સતીનું મંદિર પણ છે. પૂજા કરનારાઓએ માથું મુંડાવવું પડે છે. તળાવમાં સ્નાન કર્યા બાદ ભક્તો ગંગા મંદિરમાં પણ દર્શન માટે જાય છે.
શ્રાવણ મહિનામાં અને દર સોમવારે ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગની સોનાની મુખવાળી મૂર્તિ અહીં કુશા કુંડમાં સ્નાન માટે લાવવામાં આવે છે ત્યારે ભક્તોના સ્નાન બંધ કરી દેવામાં આવે છે.
એકંદરે પૂજાની વસ્તુઓની નાની-નાની દુકાનો છે, દરેક જગ્યાએ રુદ્રાક્ષની પૂજા, આ બધું જોયા પછી કહી શકાય કે ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ સુંદર છે, કારણ કે એ કહેવાતા વિકાસથી દૂર છે અને બજારવાદના પવનની પણ અહીં કોઈ અસર નથી.
-----------------
શુક્રવાર, 29 સપ્ટેમ્બરના રોજ ‘પંથ’ શ્રેણીના આગામી એપિસોડમાં વાંચો ધર્મ, આસ્થા અને આસ્થાની બીજી અનોખી વાર્તા.
