પંથ: કુદરતી કુંડના ગરમ પાણીથી બનતો પ્રસાદ:ગુરુ નાનક દેવજીએ અહીં રોટલી બનાવેલી, માન્યતા-શેષનાગના હુંકારથી ઊકળી રહ્યું છે પાણી
આ વખતે પંથ શ્રેણીમાં હું તમને મણિકર્ણ ગુરુદ્વારા સાહિબ લઈ જઈ રહી છું. ચંદીગઢથી કુલુ જતી વખતે લગભગ 45 કિલોમીટર પહેલાં ભુંતરથી મણિકર્ણ સુધીનો એક સાંકડો રસ્તો છે.
મારે પાર્વતી નદીના કિનારે ઊબડખાબડ રસ્તા પરથી મણિકર્ણ પહોંચવાનું છે. આ એ જ જગ્યા છે, જ્યાં શીખોના પ્રથમ ગુરુ નાનક દેવજીએ ગરમ પાણીના સ્ત્રોતની શોધ કરી હતી.
મણિકર્ણ એ પાર્વતી ખીણની ગોદમાં અને પાર્વતી નદીના કિનારે આવેલો નાનો વિસ્તાર છે. પહાડી બજારમાંથી પસાર થતી વખતે મને રસ્તામાં ઘણી જગ્યાએ ધુમાડો દેખાય છે. દૂરથી જોવામાં આવે તો લાગે છે કે કોઈએ કંઈક સળગાવ્યું હશે અને પછી ધુમાડો નીકળી રહ્યો છે. નજીક જઈને ખબર પડી કે એ ગરમ પાણીનો કુદરતી કુંડ હતો, જ્યાંથી ધુમાડો નીકળતો હતો.
મેં મારો હાથ તળાવના પાણીની અંદર નાખ્યો. થોડીક સેકન્ડમાં હાથ બહાર કાઢવો પડ્યો. મને કહેવામાં આવ્યું કે એવી માન્યતા છે કે જે પણ અહીં હાજર ગરમ ગંધકના પાણીમાં સ્નાન કરે છે, તેના ઘણા રોગો, ખાસ કરીને સાંધાના દુખાવા મટી જાય છે.
સમગ્ર મણિકર્ણમાં તમને પુરુષો અને સ્ત્રીઓ માટે અલગ-અલગ સ્નાનઘર મળશે. તમે શિવ મંદિર અથવા રામ મંદિર અને વિષ્ણુ કુંડ અથવા મણિકર્ણ સાહિબ ગુરુદ્વારા જેવા અહીં હાજર મંદિરોમાંથી એકમાં પણ સ્નાન કરી શકો છો.
આ પછી હું મણિકર્ણ સાહિબ ગુરુદ્વારા તરફ જઉં છું. આ સ્થળ હિન્દુ અને શીખ બંને માટે તીર્થસ્થાન છે. ગુરુદ્વારાની આગળ એક શિવ મંદિર છે. બલકે, કહો કે મંદિર અને ગુરુદ્વારાની એક જ દીવાલ છે. આ શિવ મંદિરનો ઈતિહાસ પોતાનામાં મહત્ત્વનો છે.
શિવ મંદિરના પૂજારી દેવેન્દ્ર ભારદ્વાજ જણાવે છે કે સતયુગમાં શિવ અને માતા પાર્વતીએ અહીં 11 હજાર વર્ષ સુધી તપસ્યા કરી હતી. એકવાર માતા પાર્વતી સ્નાન કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમના કાનની બુટ્ટીમાંથી એક રત્ન પાણીમાં પડી ગયું. ભગવાન શિવે તેમના અનુયાયીઓને એ રત્ન શોધવા કહ્યું. લાંબા સમય સુધી શોધખોળ કરવા છતાં પણ મણિ મળ્યો નહિ. આવી સ્થિતિમાં ભગવાન શિવ ક્રોધિત થઈ ગયા અને તેમનું ત્રીજું નેત્ર ખોલ્યું. તેમાંથી નૈના દેવીનો જન્મ થયો હતો.
નૈના દેવીએ ભગવાન શિવને કહ્યું કે મણિ શેષનાગ પાસે છે. દેવતાઓની વિનંતી પર શેષનાગે મણ્રિ પરત કર્યો, પરંતુ એણે એટલા જોરથી ગર્જના કરી કે અહીંનું પાણી ગરમ થઈ ગયું, જેના કારણે આ જગ્યાનું નામ મણિકર્ણ પડ્યું.
પૂજારીની વાર્તા પરથી સમજાયું કે શેષનાગના ક્રોધને કારણે પાણી ઊકળી રહ્યું છે.
શિવ મંદિર અને મણિકર્ણ વિસ્તારનું નામ કેવી રીતે પડ્યું એ જાણ્યા પછી હું ગુરુદ્વારા તરફ ગઈ. મણિકર્ણ સાહિબ ગુરુદ્વારા સુધી પહોંચવા માટે ચાર સીડીઓ ઊતર્યા પછી અંદર એક સાંકડી ગલી છે. આ ગલીમાં પ્રવેશતાંની સાથે જ એવું લાગે છે કે આપણે સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ હીટરવાળા બિલ્ડિંગમાં પ્રવેશ્યા છીએ. એ એટલું ગરમ હતું કે મેં તરત જ મારું સ્વેટર કાઢી નાખ્યું. સ્વેટર ઉતાર્યા પછી પણ ગરમી લાગે છે. સૌથી પહેલા મેં અહીં લંગર હોલ જોયો. લંગરમાં કઢી, કાળા ચણા, ભાત અને રોટલી પીરસવામાં આવે છે. સાંભળ્યું કે આ બધો લંગર આગ પર નહીં, પણ પાણી પર રાંધવામાં આવે છે.
લંગર તો હંમેશાં સ્વાદિષ્ટ હોય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ લંગર કંઈક અલગ જ હોય છે. આ મીઠા પાણીમાં બનતા લંગરનો સ્વાદ પણ મીઠો હોય છે.
લંગરનો સ્વાદ માણ્યા પછી મેં ચા પીધી અને પછી ગુરુદ્વારા તરફ પ્રયાણ કર્યું. ગુરુદ્વારામાં વાણી યોજાઈ રહી છે. પાઠ થઈ રહ્યો છે. આ ગુરુદ્વારાની દીવાલો પર હિન્દુ દેવી-દેવતાઓનાં ચિત્રો છે. મેં અન્ય કોઈ ગુરુદ્વારામાં આ જોયું નથી.
આ સાત માળના ગુરુદ્વારામાં લગભગ 3,000 શ્રદ્ધાળુ માટે રહેવાની વ્યવસ્થા છે. અહીં લગભગ 200 સેવાદાર કાયમી રહે છે.
હું સેવાદાર સિમરન કૌરને મળું છું, તે પોતાનો અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી ગુરુદ્વારા સાહિબમાં રહે છે અને સેવા આપે છે.
ગુરુદ્વારાનું પ્રતિનિધિત્વ બાબા શ્રી રામજી કરી રહ્યા છે. તેમના સસરા નારાયણ હરિએ 1940માં આ જગ્યા શોધી કાઢી હતી અને અહીં ગુરુદ્વારા બનાવ્યું હતું.
તેઓ કહે છે, 'અહીંનું ખાસ આકર્ષણ 94.4 ડીગ્રી પર ઊકળતું પાણી છે, જે કુદરતી રીતે ગરમ છે. આ પાણી મીઠુ છે, તેથી એમાં બનતું ભોજન ખૂબ જ સ્વાદિષ્ટ હોય છે. દુનિયાભરના અનેક વૈજ્ઞાનિકોની ટીમોએ આ પાણી પર સંશોધન કર્યું છે. જાપાનની ટીમે દાવો કર્યો હતો કે આ ઊકળતા પાણીમાં રેડિયમ હોય છે, જેના કારણે આ પાણી ઊકળે છે. આ પાણી રેડિયમને કારણે જ મીઠું પણ છે.
ગુરુદ્વારાની નીચે જ એક ગુફા છે. આ ગુફામાં પ્રવેશવા માટે એક અંધારી, સાંકડો રસ્તો છે, જ્યાં નીચે નમવું પડે છે. આ ગુફા પણ એટલી ગરમ છે કે તમારા પગ બળવા લાગે છે. એવું લાગે છે કે તમે સળગતી ભઠ્ઠીના ખોળામાં બેઠા છો. બહારની ઠંડીથી બચવા અને શાંતિ મેળવવા લોકો આ ગુફામાં આવીને બેસી જાય છે.
જ્યારે મર્દાનાને ભૂખ લાગી ત્યારે ગુરુ નાનક દેવજીએ તળાવની શોધ કરી
ગુરુ નાનક દેવ, પ્રથમ શીખ, તેમના સેવકો બાલા અને મર્દાના સાથે તેમના પ્રવાસ દરમિયાન અહીં આવ્યા હતા. જ્યારે મર્દાનાને ભૂખ લાગી ત્યારે તેણે ગુરુ નાનક દેવજીને કહ્યું કે અહીં ન તો આગ છે કે ન તો વાસણો. ગુરુ નાનક દેવજીએ કહ્યું કે તમે રોટલી બનાવો અને આ પથ્થરને અહીંથી હટાવો. પથ્થર હટાવતા મર્દાનાએ જોયું કે ત્યાંથી ગરમ પાણી નીકળી રહ્યું છે.
ગુરુ નાનક દેવજીએ કહ્યું કે આ રોટલી આ પાણીમાં છોડી દો. રોટલીને પાણીમાં છોડ્યા પછી મર્દાનાએ જોયું કે રોટલી ડૂબી ગઈ છે. મર્દાનાએ પૂછ્યું હવે શું કરવું. પછી ગુરુ નાનક દેવજીએ કહ્યું કે ભગવાનનું નામ લો અને પાણીમાં બીજી રોટલી મૂકો. મર્દાનાએ એવું જ કર્યું ત્યારે એ રોટલી બની ગઈ.
આ સાથે ગુરુ નાનક દેવ એ સંદેશ આપવા માગતા હતા કે જો કોઈ ભગવાનના નામ પર કંઈક આપે છે તો ડૂબેલી વ્યક્તિ પણ બચી જાય છે. આ પાણીમાં પૂરી અને સમોસાં પણ બનાવવામાં આવે છે. અહીં આ સમોસાને સિડ્ડુ કહેવામાં આવે છે. આને ઘી સાથે ખાવામાં આવે છે. ગુરુ નાનક દેવજીએ અહીં સિડ્ડુ તૈયાર કરીને ખાધું હતું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ગુરુ નાનક દેવજીએ આ મીઠા પાણીની શોધ કરી હતી અને એમાં ભોજન બનાવ્યું હતું, તેથી જ અહીં બનતું ભોજન સ્વાદિષ્ટ અને મીઠું હોય છે.
