Mon, Nov 16, 2026Updated 02:41 PM IST
Google Preferred Source CTA

પંથ: ખુદનું પિંડદાન, 108 વખત ડૂબકી:મહિલા અખાડાના સાધ્વી બનતાં પહેલાં પરિવારને કહે છે- તમારા માટે મરી ગઈ છું

3 વર્ષ પેહલાલેખક: મનીષા ભલ્લા
Loading advertisement...

પ્રયાગરાજ શહેરથી દૂર ગંગા કિનારે માઘ સ્નાન ચાલી રહ્યું છે. તટ પર તમામ અખાડાઓના ટેન્ટ લાગેલા છે. રાતની રોશનીમાં દૂરથી જોતા ચોતરફ નાના-નાના ચમકતા બલ્બ આ ટેન્ટ્સમાં જોવા મળી રહ્યા છે.

Loading advertisement...

આ ખાસ મહિનાના કારણે સમગ્ર પ્રયાગરાજમાં પગ મૂકવાની જગ્યા નથી.

જે કિનારે હું છું, ત્યાં માત્ર એક ટેન્ટ લાગેલો છે. આ ટેન્ટ છે ગાયત્રી ત્રિવેણી પ્રયાગપીઠ પીઠાધીશ્વર જગદગુરુ શંકરાચાર્ય ત્રિકાલ ભવંતા સરસ્વતીજી મહારાજનો. આ અખાડો બાકીના અખાડાથી અલગ છે.

અખાડાનું સંચાલન અને તમામ ગતિવિધિઓ જોવા માટે હું પહુંચી ચૂકી છું ‘અરેલ સેલ્ફી પોઈન્ટ’ પાસે લાગેલા આ અખાડામાં. બહાર એક મહિલા સાધ્વી મને લેવા આવ્યા. તેમણે જણાવ્યું કે થોડી જ વારમાં અહીં એક કાર્યક્રમ શરૂ થવાનો છે, જેમાં શહેરની કેટલીક મહિલાઓને સન્માનિત કરવામાં આવશે. તેના પછી તમે તમારા સવાલો પૂછી શકો છો.

Loading advertisement...
જ્યારે ભવંતા સરસ્વતીજી મહારાજે પોતાને પહેલીવાર શંકરાચાર્ય જાહેર કર્યા ત્યારે આ અખાડો વિવાદમાં આવ્યો હતો. આ અખાડામાં માત્ર મહિલા સાધ્વીઓ રહે છે. પ્રતિનિધિઓથી માંડીને સંચાલન કરનાર સુધી તમામ મહિલાઓ છે.

ભવંતા સરસ્વતીજી મહારાજ તંબુની પાછળ બીજા તંબુમાં બિરાજમાન છે. અહીં આવતા-જતા લોકોનો સતત પ્રવાહ છે. નજીકમાં લિટ્ટી-ચોખા તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે. થોડા સમય પછી હું તેને તેના ટેન્ટમાં મળવા પહોંચું છું. ભવંતા સરસ્વતી પોતાને અર્ધનારીશ્વરનું સ્વરૂપ ગણાવે છે. તે કહે છે, ‘આ અખાડાનો પાયો નવ-દસ વર્ષ પહેલાં નાખવામાં આવ્યો હતો.’

મેં તેમને પૂછ્યું કે આ અખાડાનો પાયો નાખવાનું કારણ?

તેમણે કહ્યું, '52 શક્તિપીઠમાં દેવીની પૂજા થાય છે, પરંતુ મહિલાઓને ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશવાની મંજૂરી નથી. દેવીને સ્નાન કરાવવાથી લઈને તેમના શ્રૃંગાર સુધીની જવાબદારી પુરૂષની છે. અમારી એક જ માંગ હતી કે આ અધિકાર મહિલાઓને મળવો જોઈએ. આ કારણોસર આ અખાડાનો પાયો નાખવામાં આવ્યો હતો.’

થોડી સેકન્ડો મૌન રહ્યા પછી ભવંતા સરસ્વતીજી મહારાજે કહ્યું, 'આદિ શંકરાચાર્યએ તો માત્ર ચાર અખાડા બનાવ્યા હતા, પરંતુ પરસ્પર મતભેદો અને વિચારોના મતભેદને કારણે આજે દેશમાં 13 અખાડાઓ બન્યા છે. જ્યારે 4 થી 13 અખાડા બની શકે તો 14મો અખાડા બનાવવામાં શું વાંધો છે.

ભવંતા સરસ્વતીજી મહારાજ આયુર્વેદિક દવાઓમાં પીએચડી છે. તેઓ અગાઉ પ્રયાગરાજમાં જ મુસ્લિમ મહિલાઓ માટે 'ભારતીય રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદ' નામની એનજીઓ ચલાવતા હતા. તેમણે ચૂંટણી પણ લડી હતી, પરંતુ તેઓ નિષ્ફળ રહ્યા હતા.

શું અખાડાને અલગ કરવાનો આ હેતુ હતો?

ભવંતા સરસ્વતીજી મહારાજ કહે છે, 'મારો હેતુ મહિલાઓને આધ્યાત્મિક અભ્યાસ સાથે જોડવાનો પણ હતો. તમે જ જુઓ, ઘણી સ્ત્રીઓ સાધનામાં આવવા માંગે છે. તેણી આ કરી શકતી નથી કારણ કે તેણી સુરક્ષિત અનુભવતી નથી. એવું પણ જોવા મળ્યું છે કે આશ્રમોમાં મહિલાઓ સાથે યોગ્ય વ્યવહાર કરવામાં આવતો નથી. તે તેમની સાધના માટે સલામત સ્થળ નથી.

તેમના માટે અલગથી કોઈ સુવિધા નથી. તેમના યૌન શોષણની વાતો પણ સાંભળવા મળે છે. મહિલા અખાડામાં આવું કંઈ નહીં થાય, તેઓ નિર્ભયતાથી અને સુરક્ષિત રીતે સાધના કરી શકે છે.’

તમે આ રસ્તો કેમ પસંદ કર્યો? ભવંતા સરસ્વતીજી મહારાજ કહે છે, 'નાનપણથી જ મેં મારા ઘરમાં છોકરીઓ સાથે ભેદભાવ જોયો હતો. ધીરે ધીરે મેં સાધનાનો માર્ગ અપનાવ્યો. હું માનતી હતી કે આધ્યાત્મિક સાધના અને ધર્મના માર્ગમાં કોઈ ભેદભાવ ન હોઈ શકે.

ભવંતા સરસ્વતી મહારાજ જીના મહિલા અખાડામાં કોઈપણ જાતિની મહિલાઓ દીક્ષા લઈ શકે છે. દીક્ષા લેવા માટે સ્ત્રીએ સંકલ્પ લેવો પડે છે. આ પછી અખાડાના નિયમોનું પાલન કરવાનું હોય છે.

અખાડામાં સાધ્વી બનવાના નિયમો શું છે?

એકવાર તમે સાધ્વી બન્યા પછી તમારે આખી જિંદગી ભગવા વસ્ત્રો પહેરવા પડશે. દારૂ અને માંસથી દૂર રહેવાનું છે. સાધના કરવી પડશે, તમે ફક્ત ભગવો પહેરીને ભગવાન પ્રત્યેની તમારી ફરજ પૂરી કરી શકતા નથી. ભોજનમાં પણ, તમે ફક્ત સાદું, બાફેલું ભોજન લઈ શકો છો.

વાસ્તવમાં સન્યાસી બનતા પહેલા સ્ત્રીનું ઘર, પરિવાર અને તેના પૂર્વ જન્મની કુંડળીની પણ તપાસ કરવામાં આવે છે. એક મહિલા સાધુ જે સન્યાસીન બને છે તેણે સાબિત કરવું પડશે કે તેણીને હવે તેના પરિવાર અને સમાજ સાથે કોઈ સંબંધ નથી. તેણે તેના પરિવારને કહેવું પડશે કે હવે હું તમારા બધા માટે મરી ગઈ છું. તમારી સાથે મારો કોઈ સંબંધ નથી. આ પછી જ તેને દીક્ષા આપવામાં આવે છે.

તેણે દુન્યવી વસ્ત્રો ઉતારીને સાધ્વીના વસ્ત્રો પહેરવાના છે. વાળ ઉતારે છે અને ખુદનું પિંડ દાન કરે છે. આ પછી, તે 108 વાર ગંગામાં ડૂબકી લગાવીને શુદ્ધ થાય છે. આ પછી જ સ્ત્રી સાધુઓની સાધના શરૂ થાય છે.

આ મહામંડલેશ્વર પૂજા છે. તેમણે ગાયત્રી ત્રિવેણી પ્રયાગપીઠ પીઠાધીશ્વર જગતગુરુ શંકરાચાર્ય ત્રિકાલ ભવંતા સરસ્વતીજી મહારાજ પાસેથી દીક્ષા લીધી છે.

હું મહામંડલેશ્વર પૂજાને મળું છું. હું તેમના કામને સમજવાનો પ્રયત્ન કરું છું.

મેં તેમને પૂછ્યું કે સાધના સિવાય તમારી ભૂમિકા શું છે?

મહામંડલેશ્વર પૂજા કહે છે, 'મારું કામ મહિલાઓને મારી સાથે જોડવાનું છે. તમે જોઈ શકો છો કે આ સમયે શહેરના પ્રખ્યાત વકીલો, સામાજિક કાર્યકરો અને ગૃહિણીઓ મારી સાથે છે. દરેક વ્યક્તિ ગંગામાં સ્નાન કરી રહી છે અને પૂજા પણ કરી રહી છે. જો કે, અમારા અખાડાને હજુ સુધી શાહી સ્નાન કરવાનો અધિકાર મળ્યો નથી.’

ભલે 13 અખાડા મહિલાઓને સન્માન અને સ્થાન આપે છે, પરંતુ તેમાં પણ સમાજની અન્ય સંસ્થાઓની જેમ મહિલાઓનું શોષણ થાય છે, તેમને જે સ્થાન મળવું જોઈએ તે મળતું નથી, તેથી અલગ અખાડા બનાવવાની જરૂર હતી.

મહિલા અખાડામાં સુરક્ષાકર્મીઓ છે. પોલીસકર્મીઓ પણ વારંવાર આવીને ગાયત્રી ત્રિવેણી પ્રયાગપીઠ પીઠાધીશ્વર જગતગુરુ શંકરાચાર્ય ત્રિકાલ ભવંતા સરસ્વતીજી મહારાજને પૂછે છે કે શું કોઈ સમસ્યા તો નથીને. પુરુષો પણ આવીને માથું નમાવી રહ્યા છે. ભવંતા સરસ્વતીજી મહારાજ આને પોતાની જીત માને છે.

તેણી કહે છે, 'પ્રયાગરાજના માઘ સ્નાનમાં, અમને સંતોની સમાન તંબુ મૂકવા માટે જગ્યા આપવામાં આવી છે. આ અમારા માટે મોટી જીત છે. અલબત્ત, 13 અખાડાઓ મહિલા અખાડાથી નારાજ છે, પરંતુ જનતાએ અમને આવકાર આપ્યો છે. આશા છે કે એક દિવસ અમને પણ શાહી સ્નાન કરવાનો અધિકાર મળશે.

ગાયત્રી ત્રિવેણી પ્રયાગપીઠ પીઠાધીશ્વર જગતગુરુ શંકરાચાર્ય ત્રિકાલ ભવંતા સરસ્વતીજી મહારાજનો પ્રયાસ અને માંગ છે કે 52 શક્તિપીઠોમાં મહિલા પૂજારીઓ હોવી જોઈએ. આ માટે તેઓ અભિયાન શરૂ કરવા જઈ રહ્યા છે. આ અંતર્ગત તેઓ ભારત અને નેપાળની પણ મુલાકાત લેશે.

કુલ 13 અખાડા

પરંપરા અનુસાર, શૈવ, વૈષ્ણવ અને ઉદાસીન સંપ્રદાયોના સંન્યાસીઓના કુલ 13 માન્ય અખાડા છે.

આ અખાડાઓના નામ છે નિરંજની અખાડા, જુના અખાડા, મહાનિર્વાણ અખાડા, અટલ અખાડા, આહ્વાન અખાડા, આનંદ અખાડા, પંચાગ્નિ અખાડા, નાગપંથી ગોરખનાથ અખાડા, વૈષ્ણવ અખાડા, ઉદાસીન પંચાયતી મોટા અખાડા, ઉદાસીન નવા અખાડા, નિર્મળ પંચાયતી અખાડા અને નિર્મોહી અખાડા.

આ અખાડાઓના વડાઓએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તેમના અનુયાયીઓ ભારતીય સંસ્કૃતિ અને દર્શનના પરંપરાગત મૂલ્યોનો અભ્યાસ કરીને અને તેનું પાલન કરીને શાંત જીવન જીવવું જોઈએ. દરેક અખાડામાં ટોચ પર મહંત બિરાજે છે.

આ રીતે નામ પડ્યું

અખાડા એ આમ તો કુસ્તી સાથે સંબંધિત શબ્દ હોવા છતાં, જ્યાં દાવપેચ રમવાનો અવકાશ હોય ત્યાં તેનો ઉપયોગ થાય છે. પહેલા આશ્રમોના અખાડાઓને બેડા એટલે કે સાધુઓનો સમૂહ કહેવામાં આવતો હતો. અખાડા શબ્દનો ઉપયોગ નહોતો. સાધુઓના સમૂહમાં પીર હતા.

અખાડા શબ્દનો ઉપયોગ મુઘલ કાળથી શરૂ થયો હતો. જો કે, કેટલાક ગ્રંથો અનુસાર, 'અખારા' શબ્દની ઉત્પત્તિ અલખ શબ્દ પરથી થઈ છે. જ્યારે કેટલાક ધાર્મિક નિષ્ણાતોના મતે સાધુઓના અક્કડ સ્વભાવને કારણે તેનું નામ અખાડા રાખવામાં આવ્યું છે.

1 માર્ચ, શુક્રવારના રોજ 'પંથ' સિરિઝમાં ધર્મ, આસ્થા અને વિશ્વાસની વધુ એક અનોખી કહાની વાંચો.

.

LockIcon

અધૂરું નહીં! વાંચો પૂરું! વાંચો પૂરા સમાચાર દિવ્ય ભાસ્કર એપ પર

પૂરા સમાચાર વાંચો એપ પરપ્રીમિયમ મેમ્બરશિપ હોય, તો લોગિન કરો