પંથ: પીતાંબર પહેરીને વસંતપંચમી મનાવતા મુસ્લિમો:દરગાહ પર ચઢાવે સરસવનાં ફૂલ; નિઝામુદ્દીન ઓલિયાને મનાવવા અમીર ખુસરોએ શરૂ કર્યો હતો તહેવાર
જો તમે વસંતપંચમી પર સરસ્વતી વંદનાથી કંઇક અલગ જોવા માગો છો, તો તમારે ચોક્કસપણે દિલ્હીની મુલાકાત લેવી જોઈએ. અહીં મુસ્લિમો પણ ચિશ્તિયા ઘરાનામાં વસંતપંચમીનો તહેવાર ઊજવે છે. હું ઘણા વર્ષોથી આ વાત સાંભળતી આવી રહી હતી. બસ પછી તો, આ વખતે હું આ બધું જોવા મુંબઈથી દિલ્હી હઝરત નિઝામુદ્દીન ઓલિયાની દરગાહ પર પહોંચી જ ગઈ.
દરગાહ તરફ જતો સાંકડો રસ્તો. હવામાં તરતી ગુલાબ અને અત્તરની સુગંધ. ધૂપનો ધુમાડો. કબાબની સુગંધ વચ્ચે ચાદર વેચનારાઓનો શોર. આ શેરીમાં આ રોજનું દ્રશ્ય છે.
વસંતપંચમીના દિવસે તમે આ શેરીમાં જેને પણ જુઓ છો તે પીળા રંગમાં રંગાયેલા જોવા મળે છે. ગળામાં પીળો દુપટ્ટો, માથા પર પીળી પાઘડી. શરીર પર માત્ર પીળા રંગના કપડાં. સાંજ પડી રહી છે. આ સમયે પહેલેથી જ ભીડ છે. તસુ ભાર જગ્યા બાકી ન હતી. શ્વાસ પણ લઈ શકાતો નથી એવી સ્થિતિ છે.
અહીં કવ્વાલ પીળાં વસ્ત્રોમાં સજ્જ થઈને દરગાહ પર પહોંચ્યા છે. સિલસિલાના ખાદિમ સુંદર પોશાકમાં તેમના પીરની આસપાસ છે. આ જ દિવસે કવ્વાલોએ કલામ ગાવાનું શરૂ કર્યું – આજ વસંત મના લે સુહાગિન આજ વસંત મના લે, અંજન મંજન કર પિયા બૌરી... શાહ એ અમીર તોહે દેખન કો નૈનોં સે નૈના મિલાએ સુહાગન.
નિઝામુદ્દીન ઓલિયાના મુરિદો દૂર-દૂરથી અહીં આ ઉત્સવની ઉજવણી કરવા આવ્યા છે. તેમની વચ્ચે હિન્દુ, મુસ્લિમ, શીખ અને ખ્રિસ્તી તમામ ધર્મના લોકો છે. અહીં કેટલાક વિદેશીઓ પણ જોવા મળે છે.
કેટલાક મુરિદો ફૂલોથી પાંદડાં અલગ કરી રહ્યા છે. ઘણાના હાથમાં સરસવનાં ફૂલ પણ છે. ફરતાં ફરતાં અઝાનનો સમય થઈ ગયો હતો. હવે નમાઝ થઈ રહી છે. આ પછી આખી દરગાહ રોશનીથી ઝગમગવા લાગે છે.
દરગાહની અંદર માત્ર ચિરાગોની રોશની જ રોશની છે. મહિલાઓને અંદર જવાની પરવાનગી નથી. હું ઈચ્છવા છતાં પણ મજારની અંદર જઈ શકતી નથી. હું બહારથી જોઈ શકું છું કે અંદર પીળા રંગના સિતારાઓવાળી ચાદર છે. બહાર, અહીં ખાદિમો સિતારાઓથી ભરેલી ચાદર પકડીને તેને ફેલાવી રહ્યા છે.
કવ્વાલ ઢોલકના તાલ પર હઝરત અમીર ખુસરોની કલામનું ગાન કરે છે. તેના શબ્દો છે- સકલ બન ફૂલ રહી સરસોં, બન બન ફૂલ રહી સરસોં, તરહ તરહ કે ફૂલ ખિલાએ, લે ગઢવા હાથન મેં આએ, નિઝામુદ્દીન કે દરવાજે પર, આવન કહ ગએ આશિક રંગ, ઔર બીત ગએ બરસોં, કલ બન ફૂલ રહી સરસોં.
વસંત પંચમીના દિવસે અમીર ખુસરોની દરગાહ પર પીળી ચાદર પણ ચઢાવવામાં આવે છે.
હઝરત નિઝામુદ્દીન ઓલિયાની દરગાહ ખાતે 700 વર્ષથી વધુ સમયથી વસંત પંચમી એક જ શૈલીમાં ઉજવવામાં આવે છે. તેને નિહાળવા લોકોની ભીડ વર્ષોવર્ષ વધી રહી છે.
હું મુખ્ય ખાદિમ કાશિફ સાહેબને મળવા પહોંચું છું. અમે મળ્યા કે તરત જ મારો પહેલો પ્રશ્ન હતો - મઝાર-એ-શરીફમાં હિન્દુઓનો આ તહેવાર ઉજવવાનું કારણ શું છે?
મુખ્ય ખાદિમ કાશિફ સાહેબ જણાવે છે કે વસંત પંચમીનો તહેવાર હઝરત નિઝામુદ્દીન ઔલિયાનો સૌથી પ્રિય તહેવાર હતો. ચિશ્તિયા ઘરાનામાં વસંત પંચમી ઉજવવાનો રિવાજ 12મી સદીથી શરૂ થયો હતો. આ પરંપરા ઔલિયાના નજીકના અનુયાયી અમીર ખુસરોએ શરૂ કરી હતી.
વાસ્તવમાં, ખુસરોએ દુઃખી નિઝામુદ્દીન ઔલિયાને ખુશ કરવા માટે પ્રથમ વખત આ તહેવારની ઉજવણી કરી હતી.
આખરે નિઝામુદ્દીન ઓલિયા દુ:ખી કેમ હતા?
ખાદિમ કાશિફ સાહેબ કહે છે, 'હઝરત નિઝામુદ્દીન ઓલિયાને પોતાનું કોઈ સંતાન નહોતું. તેઓ તેમના ભાણેજ એટલે કે બહેનના પુત્ર ખ્વાજા તકીઉદ્દીન નૂંહને ખૂબ પ્રેમ કરતા હતા. ભાણેજનું અચાનક અવસાન થયું.
આ જોઈને હઝરત નિઝામુદ્દીન ઓલિયાને આઘાત લાગ્યો. તેઓ ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગયા.
તેમણે લોકોને મળવાનું બંધ કરી દીધું. કોઈની સાથે વાત નહોતા કરતા. તેમણે પોતાને રૂમમાં કેદ કરી લીધા. આ બધું જોઈને અમીર ખુસરો પણ ખૂબ દુઃખી થઈ ગયા. તેમણે વિચાર્યું કે તેના પીરને, તેના ગુરુને કેવી રીતે ખુશ કરવા. એ દરમિયાન વસંતોત્સવ આવ્યો.
અમીર ખુસરો ઉદાસ બેઠા હતા. તેમની સામે પીળી સાડીમાં પીળા સરસવના ગુલદસ્તા સાથે કેટલીક મહિલાઓ નાચતી જઈ રહી હતી.
હઝરત અમીર ખુસરોએ તેમની ખુશીનું કારણ પૂછ્યું, તેણી કહેવા લાગી કે આજે વસંત છે. તે પોતાના ગામના મંદિરમાં ફૂલ ચઢાવવા જઈ રહી છે. અમીર ખુસરોએ તેમને પૂછ્યું કે શું આનાથી ભગવાન ખુશ થશે?
મહિલાઓએ જવાબ આપ્યો કે હા, તેનાથી ભગવાન ખુશ થશે. આનાથી અમીર ખુસરોને પણ લાગ્યું કે કદાચ તે આ રીતે પોતાના મુર્શિદને ખુશ કરી શકશે.
તેમણે પીળી સાડી પહેરી, હાથમાં પીળા સરસવનો ગુલદસ્તો લીધો અને હઝરત નિઝામુદ્દીન ઓલિયાની સામે વસંતની કલમો ગાવાનું શરૂ કર્યું- સગન બન ફૂલ રહી સરસોં, સગન બન ફૂલ રહી સરસોં, અંબના ફૂટે ટેસૂ ફૂલે, કોયલ બોલે ડાર ડાર ઔર ગોરી કરત સિંગાર મલનિયાં બિન ફૂલ રહી સરસોં, ચરહ ચરહ કે ફૂલ ખિલાએ લે ગેંદવા હાથન મેં આએ, નિઝામુદ્દીન કે દરવજ્જે પર આવન કહ ગએ આશિક રંગ, ઔર બીત ગએ બરસોં, સગલ બન ફૂલ રહી સરસોં.
આ પછી શું થયું?
ખાદિમ બિલાલ કહે છે, 'નિઝામુદ્દીન ઓલિયાએ કવ્વાલ સાંભળીને દરવાજો ખોલ્યો. અમીર ખુસરોના પોશાક અને તેમને આનંદથી નાચતા જોઈને તેમના હોઠ પર સ્મિત આવી ગયું. તેઓ ખુશ થઈ ગયા. આ દિવસ પછી, નિઝામુદ્દીન ઓલિયા, જેણે પોતાને રૂમમાં બંધ કરી દીધા હતા, તેઓ બહાર આવવા લાગ્યા.
ત્યારથી, જ્યાં સુધી અમીર ખુસરો જીવિત રહ્યા, ત્યારથી અહીં વસંત આ રીતે જ ઉજવવામાં આવે છે.
શીખ સમુદાયના લોકો ખાસ કરીને આ દરગાહ પર પ્રાર્થના કરતા જોવા મળે છે. પીળા વસ્ત્રોમાં શીખો પણ અહીં પહોંચ્યા છે. મેં નરેન્દ્ર સિંહ સાથે વાત કરી. તેઓ કહે છે કે બાબા ફરીદની કલામ ગુરબાનીમાં નોંધાયેલી છે. બાબા ફરીદના સૌથી પ્રિય અનુયાયીઓ નિઝામુદ્દીન ઓલિયા અને સૂફી અમીર ખુસરો હતા. આ કારણથી શીખ સમુદાયના લોકો પણ આ દિવસે નિઝામુદ્દીન ઓલિયાની દરગાહ પર આવે છે અને પીળા રંગની ચાદર ચઢાવે છે.
હું મોડી રાત સુધી અહીં રોકાઈ, કવ્વાલીઓ ચાલુ રહી. હવામાનમાં ગુલાબી ઠંડી છે, પરંતુ કોઈને તેની પરવા નથી. જેને જગ્યા મળી રહી છે તે ત્યાં બેસી જાય છે. તમે આજુબાજુ જૂઓ તો તમને કોઈ છાપરા પર બેઠેલું જોવા મળશે, કોઈ ઝાડ પર બેઠા હશે.
ચારેબાજુ હવામાં સંગીત છે, ગલગોટાના ફૂલોની સુગંધ, ચમકતા ચહેરા, ઈબાદત કરતા હાથ, દુઆ માગતા હાથ જોવા મળે છે. મુર્શિદના પ્રેમમાં બંધ આંખો જ દેખાય છે.
