પંથ- અહીં 107 દિવસના દશેરા:કાંટાળા ગાદલા પર ઝૂલો ઝૂલતી કન્યા; રાજા માળા પહેરાવીને પૂજાની મંજૂરી લે છે
સમગ્ર દેશમાં દશેરાનો તહેવાર પૂરો થઈ ગયો છે. છત્તીસગઢના બસ્તરમાં હજુ પણ દશેરાની વિધિ ચાલી રહી છે. દશેરાનો તહેવાર શ્રાવણ મહિનાની અમાસના દિવસે શરૂ થયો હતો, જે 31મી ઓક્ટોબરે પૂર્ણ થશે. વાસ્તવમાં બસ્તરમાં દર વર્ષે દશેરા 75 દિવસ સુધી ઊજવવામાં આવે છે. આ વર્ષે અધિક માસ કારણે અહીં દશેરા 107 દિવસ સુધી ઊજવવામાં આવશે.
આ એક અનોખા દશેરા છે, જેમાં ન તો રાવણ છે કે ન તો રામ-સીતા. અહીં માત્ર રાજા અને તેમની પ્રજા જ છે. દરેક વ્યક્તિના હાથમાં પોતાના દેવી-દેવતાઓ હોય છે. દૂર દૂરનાં ગામડાંમાંથી સેંકડો લોકો રાજાની એક ઝલક મેળવવા માટે શહેરમાં ચાલીને આવી રહ્યા છે. લોકો માટે મહેલના દરવાજા ખોલી દેવામાં આવ્યા છે. બસ્તરમાં રજવાડાના સમયથી આ પરંપરા ચાલી આવે છે.
કાંકેરના શાહી મહેલમાં સવારથી જ ગ્રામજનો આવવા લાગ્યાં છે. ગામડાના લોકો પોતપોતાના આંગાદેવ અને અન્ય દેવી-દેવતાઓના વિગ્રહ સાથે લઈને આવ્યા છે. દરેક વ્યક્તિએ આજે પોતાના રાજાને મળવાનું છે અને તેમને જોવાના છે.
દેવતાઓ મહેલમાં ગામવાસીઓ પણ આવી રહ્યા છે. આંગાદેવ હાથમાં લઈને લોકો હોશ ગુમાવીને ફક્ત તેમના માર્ગ પર આગળ વધી રહ્યા છે. આ લોકોના માર્ગમાં આવનારાઓ મુશ્કેલીમાં મુકાય છે. જે આવે છે તે પોતાનો જીવ પણ ગુમાવી શકે છે. પોલીસકર્મીઓ વારંવાર પ્રવાસીઓને પાછા રહેવાની સૂચના આપી રહ્યા છે. મને પણ ઘણી વખત દૂરથી ફોટો-વીડિયો બનાવવાની સૂચના પણ આપવામાં આવી હતી.
કાર્યક્રમ પૂરો થયા બાદ રાજા આંગાદેવને મહેલની અંદર લઈ જવામાં આવ્યા. મહેલની પ્રદક્ષિણા કર્યા પછી, રાજા તેમના દેવતાને વિદાય આપે છે. તેઓ પોતાની પ્રજાનો પણ આભાર માને છે.
દશેરા પર સમગ્ર બસ્તરમાં આંગાદેવની પૂજા કરવામાં આવે છે. બસ્તરના દરેક ગામમાં આંગાદેવ બિરાજમાન છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આંગાદેવની શક્તિની તુલનામાં બીજી કોઈ શક્તિ નથી. તેમની અંદર એટલી શક્તિ છે કે જેઓ તેમને ખભા પર લઈ જાય છે તેઓ તેમના હોશ ગુમાવી બેસે છે. ભગવાન તેમના પર સવારી કરે છે. જેઓ તેમની શક્તિ વિશે જાણે છે તેઓ સારી રીતે જાણે છે કે આંગાદેવ પાસે પણ ઊભા ન રહેવું જોઈએ.
સામાન્ય રીતે દેવી-દેવતાઓ મંદિરમાં જ રોકાય છે અથવા ક્યારેક-ક્યારેક તેમની શોભાયાત્રા મંદિરમાંથી નીકળે છે. જ્યારે આંગાદેવ એકમાત્ર દેવતા છે જે મંદિરની બહાર આવી-જઈ શકે છે. જો કોઈના ઘરમાં કોઈ આપત્તિ આવે તો આંગાદેવ તેના ઘરે જઈને સમસ્યાનું નિરાકરણ લાવે છે.
તેઓ એવા લોકોના ઘરની પણ મુલાકાત લે છે, જેમના પર જાદુ-ટોણા કરવામાં આવ્યા હોય, તેથી આંગાદેવને બસ્તરના સમાજમાં ખૂબ જ શક્તિશાળી દેવ માનવામાં આવે છે.
કાંકેર પછી હવે વાત કરીએ જગદલપુરના દશેરાની. અહીંના ઐતિહાસિક દશેરાને 'બસ્તરના દશેરા' કહેવામાં આવે છે. બસ્તર દશેરા કોઈ ખાનગી પ્રસંગ નથી. રાજ્ય સરકાર દ્વારા તેનું મોટા પાયે આયોજન કરવામાં આવે છે.
હું પહેલીવાર આ દશેરાનો ભાગ બની છું. જગદલપુરની શેરીઓમાં કાં તો પોલીસ છે કે પછી બસ્તર ગામના લાખો લોકો. અહીં એક આદિવાસી બજાર છે, જ્યાં બસ્તર કલા સામગ્રી ઉપલબ્ધ છે.
માછલીના બલિદાનથી તહેવારની શરૂઆત બસ્તર દશેરાની પ્રથમ વિધિ 'થુર્લુ ખોટલા' પૂજાવિધિ છે. આ વિધિ હરિયાળી અમાવસ્યાના દિવસે થાય છે, જેમાં દશેરાનો રથ બનાવવા માટે પ્રથમ લાકડું લાવવામાં આવે છે. આ લાકડાને 'થુરલુ ખોટલા' કહે છે.
કારીગરો આ લાકડામાંથી રથ બનાવવામાં વપરાતાં સાધનો બનાવે છે. હરિયાળી અમાવસ્યાના દિવસે વિધિ-વિધાન સાથે પૂજા કરવામાં આવે છે. એ પછી બકરા અને મોંગરી માછલીનો બલિ ચઢાવવામાં આવે છે.
માતા દંતેશ્વરી આ વિસ્તારના આરાધ્ય દેવી છે. કહેવાય છે કે આ દુર્ગાનું સ્વરૂપ છે. દશેરા દરમિયાન આખા 75 દિવસ અને આ વખતે 107 દિવસ સુધી અમુક ધાર્મિક વિધિઓ ચાલુ રહે છે. હું અહીં નવરાત્રિના નવમીના દિવસે પહોંચી હતી.
એ દિવસે 'માવલી પરઘાંવ પરંપરા' જોવા માટે એટલી મોટી ભીડ એકઠી થઈ છે કે તસુભાર કોઈ જગ્યા નથી. જ્યાં સુધી હું જોઈ શકું છું, ભીડ છે અથવા લોકોને નિયંત્રિત રાખવા માટે પોલીસ છે.
મા માવલી દંતેવાડામાં રહેતી મા દંતેશ્વરીની બહેન છે. મા દંતેશ્વરી શક્તિપીઠ પણ દંતેવાડામાં છે. ઘણા દિવસો પહેલાં જગદલપુર દશેરામાં ભાગ લેવા માટે મા દંતેશ્વરીનું છત્ર અને મા માવલીની ડોલી બંને સાથે આવે છે. તેઓ ગામડે ગામડે રોકાઈને આવે છે, તેથી આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ઘણા દિવસો લાગી જાય છે.
રાજાએ માતાને વાજતેગાજતે દશેરા માટે આમંત્રણ આપ્યું હતું, આમંત્રણ પત્ર સિંદૂરથી લખવામાં આવ્યો હતો. માર્ગમાં આવેલાં ગામડાંમાંથી મહાનુભાવો અને વહીવટીતંત્રના લોકો છત્રી અને ડોલી સાથે છે. આતશબાજી થઈ રહી છે. લોકો ભેગા થઈ રહ્યા છે.
રસ્તાની બરાબર વચ્ચોવચ એક પલંગ સજાવવામાં આવ્યો છે. રંગોળી, લાલ કાર્પેટ પર પીળા અને ગુલાબી સાટિનનાં કપડાં પર ફૂલ, ગલગોટાનાં ફૂલો છે. મા દંતેશ્વરીની છત્રછાયા અને મા માવલીની ડોલી સ્ટેજ પર આવી રહી છે ત્યારે જુદાં જુદાં ગામડાંમાંથી આવેલા ભક્તો આંગાદેવને ખભા પર લઈને, જેમના પર દેવતા આવ્યા છે ત્યાં નાચી રહ્યા છે, આમતેમ દોડી રહ્યા છે.
પોલીસ પ્રશાસને સ્ટેજની બંને બાજુ ચાર ભારે બેરિકેડ્સ બનાવ્યાં છે, તેમ છતાં આંગાદેવને ખભા પર લઈને આવેલા ભક્તો બેરિકેડ્સ પરથી કૂદી રહ્યા છે.
વાસ્તવમાં આંગાદેવ માવલી અને દંતેશ્વરીને મળવા માટે પહેલા બીજી બાજુ પહોંચવા માગે છે. કોઈને ઈજા થાય એની ચિંતા નથી. લોકો ઘાયલ થઈ રહ્યા છે. બેરિકેડ્સ સાથે વારંવાર અથડાતા. પોલીસ તેમને રોકવામાં નિષ્ફળ રહી છે. મારી આસપાસ ઊભેલા લોકો કહે છે કે આવું દર વર્ષે થાય છે, તમે જ કહો કે આંગાદેવને કોણ રોકી શકે?
આખરે એ સમય આવી ગયો, જ્યારે માતા માવલી અને દંતેશ્વરી તેમની બહેનના ઘરે પહોંચી ગયાં. રાજકુમાર કંવલચંદ ભંજદેવ કે જેઓ આજે માટી પૂજારી છે તેઓ બંનેની પૂજા કરી રહ્યા છે. તેઓ મા માવલીને દંતેશ્વરી મંદિર લઈ જઈ રહ્યા છે અને તેમનું સ્થાપન કરી રહ્યા છે. દશેરાની તમામ વિધિઓમાં તેઓ સામેલ થશે. મા માવલીની વિદાય પછી જ દશેરાની પૂર્ણાહુતિ થાય છે.
હું ફિલ્મ-નિર્માતા અવિનાશ પ્રસાદને દશેરા દરમિયાન મા દંતેશ્વરીની પૂજા કરવાનું કારણ પૂછું છું. તે જવાબમાં એક વાર્તા કહે છે, જે કંઈક આ પ્રકારે છે...
કાકટિયા એ આંધ્ર રાજવંશ છે. આ વંશના લોકો 1300માં બસ્તર ગયા. આ લોકો દંતેશ્વરી દેવીને પોતાની સાથે વારંગલ (તેલંગાણા)થી બસ્તર લાવ્યા હતા અને ત્યાં તેમની સ્થાપના કરી હતી.
રાજવી પરિવાર એટલો બિનસાંપ્રદાયિક અને પ્રજાપ્રેમી હતો કે તેમણે પોતાની પરંપરાઓ લોકો પર થોપી ન હતી, તેમણે ન તો અહીંની આદિવાસી પરંપરાઓ પર પ્રતિંબંધ લગાવ્યો કે ન તો પ્રતિબંધિત કર્યો, પરંતુ તેમની દેવીને આદિવાસીઓની પરંપરાઓ સાથે જોડી દીધી.
ખુશ થઈને લોકોએ પણ પોતાના રાજાની દેવીને પોતાની મૂર્તિ તરીકે સ્વીકારી લીધી. બસ્તરના લોકો તેમના રાજાને સૌથી વધુ માન આપતા હતા અને આજે પણ કરે છે, તેથી રાજાની દેવી પણ તેમના માટે આદરણીય બની.
આ દશેરાએ કોઈ અમીર નથી, કોઈ ગરીબ નથી
આ તહેવારમાં દરેક વર્ગ, દરેક જાતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, લાકડા કાપ્યા પછી જે દેવી પાસે દશેરા શરૂ કરવા માટે પરવાનગી માગવામાં આવે છે તેઓ કાછિન દેવી છે. આને ‘કચ્છિન ગાડી’ પરંપરા કહે છે. કાછિન દેવી કમર જાતિની દેવી છે, જેમને ધન, અનાજ અને યુદ્ધની દેવી માનવામાં આવે છે. કામાર જાતિ દલિત સમુદાયની છે.
કમર જાતિની કુંવારી કન્યાને કાછિન દેવીનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. તેને કાંટાના સિંહાસન પર ઝૂલવા માટે બનાવવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે કાંટાના ઝૂલા પર પડેલી છોકરીના રૂપમાં દેવી આ ઉત્સવ શરૂ કરવાની પરવાનગી આપે છે. રાજા મા કાછિન પાસે જાય છે અને માળા પહેરાવે છે. માળા ચઢાવ્યા પછી એવું માનવામાં આવે છે કે માતાએ તહેવાર શરૂ કરવા માટે રાજાને મંજૂરી આપી છે.
જોગી બેસાડવાની પરંપરા
નવરાત્રિ દરમિયાન જોગીને બેસાડવામાં આવ્યા હતા. આ એક પ્રકારની તપસ્યા છે. એનો ભાગ બનનાર યુવક આમાબલ ગામનો છે. કહેવાય છે કે આ ગામના લોકો હંમેશાં જોગી બને છે. બસ્તર દશેરા કોઈપણ અવરોધ વિના ઊજવવામાં આવે એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સો વર્ષ પહેલાં એક યુવાન આવી તપસ્યા કરતો હતો. જ્યારે રાજાને આ વાતની જાણ થઈ ત્યારે તેણે નવમા દિવસે જઈને તેનું સન્માન કર્યું. ત્યારથી એ એક પરંપરા બની ગઈ.
ફૂલરથ પરિક્રમા પંચમી સુધી થાય છે. લાકડાંનો બનેલો રથ આખા શહેરમાં ફરે છે. બેન્ડ તેમનું સ્વાગત કરે છે. સંગીતનાં સાધનો સાથે મા દંતેશ્વરીનું છત્ર પોતનાર ગામ, મુંડાબજાર થઈને માવલી મંદિરે જાય છે. અંતે, રામની મૂર્તિની બાજુમાં છત્ર સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. પનિહારિન સ્ત્રીઓ છત્રીની નજર દૂર કરે છે.
રથ પર સવાર પૂજારી રથમાંથી એક ફૂલ ટપકાવે છે. એક યુવક તેને પોતાના આલિંગનમાં લે છે. તે તેને લે છે અને રાજકુમારી ચમેલી બાબીના કલશ પર અર્પણ કરે છે.
કહેવાય છે કે 13મી સદીમાં અન્નમદેવે રાજા હરિશ્ચંદ્રને રાજકુમારી ચમેલી સાથે લગ્ન કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું, જેને રાજા હરિશ્ચંદ્રએ નકારી કાઢી હતી. એ પછી અન્નમદેવે હરિશ્ચંદ્રના રાજ્ય પર હુમલો કર્યો. રાજકુમારી ચમેલી બાબી રાજા હરિશ્ચંદ્રની પુત્રી હતી, જે ખૂબ જ સુંદર હતી. તે તેના લશ્કરી જૂથની કમાન્ડર પણ હતી.
અન્નમદેવે યુદ્ધમાં હરિશ્ચંદ્રનો વધ કર્યો હતો. આ કારણે ચમેલી બાબીને લાગ્યું કે હવે અન્નમદેવ તેની સાથે બળજબરીથી લગ્ન કરશે. આવું ન થાય એ માટે તેણે પોતાની જાતને આગ લગાવી દીધી.
જ્યારે અન્નમદેવને આ વાતની ખબર પડી ત્યારે તેઓ ખૂબ જ નિરાશ થયા. તેને પસ્તાવો પણ થયો. તેણે ચમેલી બાબીની યાદમાં એક આશ્રમ બનાવ્યો. ત્યારથી એવી પ્રથા છે કે ચમેલી બાબીના મઠમાં કલશ પર ફૂલ ચઢાવવામાં આવે છે.
માત્ર સંવરા જાતિના લોકો જ રથ બનાવી શકે છે
જગદલપુરમાં દશેરાની વિધિ એક મહિના અગાઉથી શરૂ થઈ જાય છે. પ્રથમ વિધિ પાત પૂજા - હરિયાળી પૂજા છે, જેમાં જંગલમાં જે લાકડામાંથી રથ બનાવવામાં આવે છે એની પૂજા કરવામાં આવે છે. પાટ પૂજા પછી લાકડા કાપવાનું કામ શરૂ થાય છે. પછી રાજાના મહેલની સામે રથ બનાવવાનું શરૂ થાય છે. આ રથ સંવરા જાતિના લોકો દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જેઓ માત્ર બે ગામ- ઝડાઉમર અને બેડૌમર ગામમાં રહે છે.
રથ નિર્માતા મોતીરામના જણાવ્યા અનુસાર, રથના મહત્ત્વના ભાગો બનાવતાં પહેલાં દરેક પગલા પર પૂજા કરવામાં આવે છે, જેમ કે રથનું નિર્માણ પારસી ઉતરાણ પૂજા પછી શરૂ થાય છે. ચક્ક પૂજા, નાર પૂજા, માગરમયી પૂજા વગેરે. નાર પૂજામાં બકરાનો પણ બલિ આપવામાં આવે છે.
દશમી પર રથની ચોરી કરવાનો અને છુપાવવાનો રિવાજ દશમીના દિવસે આઠ પૈડાંનો વિજય રથ ખેંચવામાં આવે છે. રથને મડિયા જાતિના લોકો જ ચલાવતા હતા. રેની પરંપરાની અંદર રથને મા દંતેશ્વરીના મંદિરે લઈ જવામાં આવે છે. એ પછી કોડેનાર પરગણાના લોકો મધ્યરાત્રિએ દંતેશ્વરી માના મંદિરમાંથી રથની ચોરી કરે છે અને એને કુમડાકોટના જંગલમાં લઈ જાય છે.
જ્યારે રાજાને ખબર પડી ત્યારે તેણે પૂછ્યું કે આ લોકોને શું જોઈએ છે? સારથિઓ કહે છે કે તેઓ રાજા સાથે મિજબાની કરવા માગે છે. જ્યારે રાજા ત્યાં ખીર ખાય છે ત્યારે તેઓ રથને મા દંતેશ્વરીના સ્થાને લઈ જાય છે.
