ખુદ્દાર કહાનીનાનો હતો ત્યારે નક્સલીઓએ પિતાની હત્યા કરી:ભૂખ્યા રહીને રાત વિતાવી; આજે ઢાબા ચલાવું છું; સ્ટાફનો પગાર જ 3 લાખ
ખુદ્દાર કહાનીની શોધ મને છત્તીસગઢ લઈ આવી. સવારના 9 વાગ્યા હશે. રાજધાની રાયપુરથી જગદલપુર જિલ્લો લગભગ 300 કિલોમીટર દૂર છે.
હું જગદલપુર-દંતેવાડા NH-63 હાઈવે તરફ આગળ વધ્યો, બસ્તરનાં લીલાછમ જંગલ અને 200-300 ફૂટ નીચેની કોતરોને જોઈ રહ્યો છું. લગભગ 45 કિલોમીટર આગળ ગયા પછી એક ઢાબા દેખાય છે. બસ્તર ફૂડ અને લોકલ કલ્ચર જોવા માટે મારી કાર અહીં ઊભી રહી.
ઢાબા હાઈ-ફાઈ દેખાતા નથી, પરંતુ અહીં ઘણા વીવીઆઈપી વાહનો રોકાયાં છે.
પોલીસ પણ ઢાબાની બહાર કાર પાસે ઊભી છે. કદાચ કોઈ મોટા અધિકારી જમવા આવ્યા હશે. અંદર પ્રવેશતાં જ એક 25-26 વર્ષનો છોકરો અડધી બાંયનો સફેદ શર્ટ પહેરેલો દેખાય છે.
જ્યારે મેં પૂછ્યું કે મારે આ ઢાબાના માલિક રાજેશ યાલમને મળવાની જરૂર છે, ત્યારે તેમણે સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો, 'હું જ છું સર.'
મને આશ્ચર્ય થયું કે આટલો યુવાન એક મોટા ઢાબાનો માલિક છે...
આ પછી હું મારી જાતને તેની ઉંમર પૂછવાથી રોકી શક્યો નહીં. પૂછ્યું, તમારી ઉંમર કેટલી છે? જવાબ આપ્યો- 25 વર્ષ.
હકીકતમાં જગદલપુર પહોંચતી વખતે એક સ્થાનિક પત્રકારે મને રાજેશ વિશે જણાવ્યું હતું. જ્યારે હું એ સ્થાનિક પત્રકાર સાથે ખુદ્દાર વાર્તા વિશે ચર્ચા કરી રહ્યો હતો, ત્યારે તેણે રાજેશ વિશે જે કહ્યું તેનાથી મારી ઉત્સુકતા વધી ગઈ.
તેણે કહ્યું- 'એક છોકરો જે 7 વર્ષનો હતો જ્યારે તેના પિતાની નક્સલવાદીઓએ હત્યા કરી હતી.
તેની નજર સમક્ષ ડઝનબંધ પોલીસકર્મીઓ માર્યા ગયા.
આ હોવા છતાં, તેણે ખોટો રસ્તો અપનાવ્યો નહીં અને પોતાને સાબિત કરવા માટે સંઘર્ષ કરતો રહ્યો.
રાજેશે આખી જિંદગી ગરીબીમાં વિતાવી છે. આખા પરિવારને ઘણા દિવસો સુધી ખાવાનું મળ્યું ન હતું. જેથી ભૂખ થોડી ઓછી થાય અને રાત્રે ઊંઘ આવે, તેથી ચોખાને ઓગાળીને પી લેતા હતા.
થોડા પૈસા કમાવા માટે તેણે ઈંટના ભઠ્ઠામાં પણ કામ કર્યું છે.
આજે રાજેશના ઢાબા પર 35 લોકો કામ કરે છે. દર મહિને તે પોતાના સ્ટાફને 3 લાખ રૂપિયા પગાર આપે છે.
જ્યારે હું રાજેશને મારી સામે જોઉં છું ત્યારે મને એક પછી એક આ બધી વાતો યાદ આવવા લાગે છે. હું રાજેશને કહું છું- 'હું તમને મળવા જ આવ્યો છું.'
ઔપચારિક મુલાકાત પછી રાજેશની આખી વાત જાણવા એક ખૂણામાં બેસી ગયા. તે શરૂઆતના દિવસોની વાત કહેવાનું શરૂ કરે છે.
ઢાબાની વિશેષતા શું છે?
રાજેશ કહે છે- 'બસ્તર ફૂડ. હું આ ઢાબાથી જ તેનો પ્રચાર કરી રહ્યો છું. સારી વાત એ છે કે લોકોને ખાવાનું પસંદ આવી રહ્યું છે. મારા ઢાબા પર કલેક્ટર, એસપી, ધારાસભ્ય, સાંસદ અને વિદેશી મહેમાનો પણ જમવા આવે છે.
શું તમે બસ્તરના છો?
રાજેશે જવાબ આપ્યો, 'ના. હું બીજાપુર જિલ્લાનો છું. અહીં હું ઢાબા ચલાવું છું.
હું તેમને કહું છું કે નાની ઉંમરે પરિપક્વતા બહુ ઓછા લોકોમાં જ જોવા મળે છે, તમને જોઈને એવું લાગે છે કે તમને જીવનનો ઘણો અનુભવ મળ્યો છે?
રાજેશ હસ્યો. તે કહે છે, 'મારી 25 વર્ષની ઉંમર કોણ જાણે કેટલાં વર્ષ જેટલી છે.
2004-05ની વાત છે. પિતા પોલીસમાં હતા. તે સમયે નક્સલ પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં સરકારી અભિયાન ચલાવવામાં આવી રહ્યું હતું. નામ હતું 'સલવા જુડુમ'. આ શબ્દનો અર્થ ગોંડ ભાષામાં 'શાંતિ યાત્રા' થાય છે.
તેનાથી આદિવાસી લોકોને પોલીસમાં સામેલ કરવામાં આવી રહ્યા હતા, જેથી તેઓ નક્સલવાદીઓના જૂથમાં ન જોડાય અને હથિયાર ન ઉઠાવે.
તે સમયે મારી ઉંમર 7 વર્ષની આસપાસ હશે. નાના ભાઈ અને બહેન માતાની પાસે હતાં.
એક દિવસ નક્સલીઓએ પિતાને ગામની ચોકડી પર ઘેરી લીધા અને ગોળી મારીને હત્યા કરી દીધી. તેમનું ઘટનાસ્થળે જ મોત થયું હતું. પળવારમાં માતા વિધવા થઈ ગઈ. અમારું બધું લૂંટાઈ ગયું.
પળવારમાં મેં પિતાનો પડછાયો ગુમાવી દીધો. આ બધી વાતો મને આજે પણ અમુક અંશે જ યાદ છે. હું એ વખતે બહુ નાનો હતો, મને બધું કેવી રીતે યાદ આવે?
હકીકતમાં, નક્સલવાદીઓને ડર હતો કે જો પિતા ગામના અન્ય યુવાનોને પોલીસમાં જોડાવા માટે પ્રેરિત કરી રહ્યા છે, તો નક્સલ જૂથમાં કોણ જોડાશે.
રાજેશના ગળે ડૂમો ભરાઇ જાય છે અને તેના ચહેરા પરનું સ્મિત ઓસરી જાય છે. આંખો આંસુઓથી ભરાઈ આવે છે, પણ જાણે રડી શકતો નથી. હું તેને સતત સાંભળી રહ્યો છું.
રાજેશ ધીમા અવાજે કહે છે, 'મારે એક વાર ખૂબ રડવું છે, પણ આંખોમાંથી આંસુ નથી નીકળતા.
હવે મને રડવાનું મન થતું નથી. એ દિવસોને યાદ કરીને હું ડરી જાઉં છું. જો અત્યારે મારા પપ્પા હોત તો આ બધું જોઈને બહુ ખુશ થયા હોત.
શું તમારી પાસે બાળપણના કોઈ ફોટા છે?
રાજેશ ત્રાંસી આંખોથી મારી સામે જુએ છે. થોડીવાર થોભ્યા પછી કહે છે, 'એ વખતે ફોટા, સ્ટુડિયો, મોબાઈલ ક્યાં હતા. ઘરમાં ખાવાનું નહોતું અને તમે ફોટો-મોબાઈલની વાત કરો છો. જ્યારે પિતાની નક્સલવાદીઓએ હત્યા કરી પછી કમાણીના તમામ દરવાજા બંધ થઈ ગયા હતા. પછીનો ફોટો ચોક્કસપણે અમારાં ભાઈ અને બહેનનો છે. હું તમને શોધીશ અને તમને વોટ્સએપ મેસેજ મોકલીશ.
પિતાના ગયા પછી તમે કેવી રીતે ચલાવ્યું?
રાજેશ કહે છે, 'આવકનો કોઈ સ્ત્રોત બચ્યો ન હતો. અમારી પાસે આખું વર્ષ ટકી શકે એટલી ખેતી પણ નહોતી. પિતાની ગેરહાજરીમાં સરકારે લગભગ એક લાખ રૂપિયા આપ્યા હતા, જેના કારણે થોડાં વર્ષો સુધી ઘર ચાલ્યું, પરંતુ પછી ફરી એ જ સમસ્યા ઊભી થઈ હતી.
હવે શું ખાવું, શું કરવું? ચિંતા ચાલુ રહી. આજે પણ તમે મારા ગામમાં જશો તો તમને અમુક કિલોમીટરનું અંતર કાપવામાં કલાકો લાગી જશે.
શક્ય છે કે વાહન સ્લીપ થઈને ખાડામાં પડી જાય. તે સમયે સ્થિતિ વધુ ભયાનક હતી. ન ઘર, ન રસ્તા, ન વીજળી, ન પાણી.
પિતાના અવસાન પછી માતાએ અન્ય લોકોનાં ખેતરોમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. આમાંથી મળતા બે-ચાર રૂપિયાની રોજની મજૂરીથી અમારું પેટ ભરાઈ જતું. જ્યારે હું થોડો મોટો થયો, ત્યારે મેં મારી માતા સાથે ખેતરોમાં કામ કરવા જવાનું શરૂ કર્યું.
આટલી નાની ઉંમરે પાવડો વાપરવાથી મારા હાથ પર ફોલ્લા અને ઘા થઈ જતા. પણ હું મનમાં વિચારતો રહ્યો કે જો આજે હું પાવડાનો ઉપયોગ નહીં કરું, તો મારે રાત્રે ભૂખ્યા સૂવું પડશે. ઘરમાં ચૂલો નહીં સળગે.
થોડા વધુ પૈસા મળવાનું વિચારીને મેં ઈંટો વહન કરવાનું શરૂ કર્યું. જ્યાં પણ નવાં મકાનો બંધાતાં હતાં ત્યાં ત્યાં જઈને ઈંટો લઈ જતો હતો. ટ્રેક્ટરમાં ઇંટો ભરવાના માત્ર 20 રૂપિયા ચૂકવવામાં આવતા હતા.
હાથ એવા થઈ જતા જાણે લોહી નીકળતું હોય.
…તો તમે ભણ્યા નથી?
રાજેશના ચહેરા પર સ્મિત દેખાય છે. તે કહે છે, 'આ જ ભૂલ જે મેં કરી નથી. મેં મારો અભ્યાસ છોડ્યો નથી. હાલમાં B.Sc કરી રહ્યો છું.
ચાલો હું તમને મારા ગામ વિશે કહું. તમને 5થી 6 ધોરણથી આગળ ભણેલ કોઈ મળશે નહીં.
તમે શોધશો તો મારી ઉંમરનો એક પણ છોકરો નહીં મળે જે બીજાપુરમાંથી બહાર નીકળ્યો હોય. હું ગામડામાં હતો ત્યારે અભ્યાસની સાથે સાથે ખેતરમાં ગાયો ચરાવવા પણ જતો.
જો તમે મારા ગામની આસપાસ ફરશો તો તમને એક પણ પાક્કું ઘર નહીં મળે, પરંતુ આજે હું ખુશ છું કે હું ગામનું પહેલું પાક્કું એટલે કે ઈંટોનું ઘર બનાવી રહ્યો છું.
જ્યારે મેં ઘર બનાવવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે માતાની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યાં.
તેમણે કહ્યું કે- આજ સુધી મેં કોંક્રિટ (ઈંટના મકાન)નો ચહેરો જોયો નથી, મારા પુત્રએ તે બતાવ્યું. એ દિવસ મારા જીવનનો સૌથી સુખી દિવસ હતો.
રાજેશે જણાવ્યું કે દર મહિને બે-ચાર દિવસ એવા હશે જ્યારે દાળ-રોટલી પણ ઉપલબ્ધ ન હોય. પરિવાર ચોખાનું પાણી (જેને બસ્તરમાં પેજ કહેવાય છે) તૈયાર કરતો અને સૂતા પહેલાં પીતો.
ઘણા મહિનાઓ સુધી સૂકા ભાત અને મીઠું ખાઈને જીવ્યો છે. પહેરવા માટે કપડાં પણ નહોતાં. માતાને કોઈ ભેટ આપતું અથવા બજારમાંથી જૂનાં ફાટેલાં કપડાં ખરીદતી, જે અમે પહેરતાં.
દરમિયાન, રાજેશે મને નક્સલી હુમલાની બીજી વાર્તા સંભળાવી જે તેની નજર સમક્ષ બની હતી. તે કહે છે, 'મારા કાકાના ઘરે લગ્ન હતાં. અમારે અમુક વસ્તુઓ લેવા માટે ક્યાંક જવું પડ્યું. હું થોડે દૂર રસ્તાના કિનારે ઊભો હતો, ત્યારે ત્યાંથી એક બસ ખૂબ જ ઝડપે આવી.
અમે વિચાર્યું કે દરરોજની જેમ આજે પણ બસ ઊભી રહેશે, પણ એવું ન થયું. થોડે દૂર પોલીસ ચોકી હતી. બસ ત્યાં જ ઊભી રહી અને પોલીસ સ્ટેશન પર ઝડપી ગોળીબાર શરૂ થયો. નક્સલવાદીઓ બસની છતની આસપાસ કોઈ ફિલ્મના દૃશ્યની જેમ ઊભા હતા. તમે કલ્પના કરી શકો છો કે મારું બાળપણ કેવા વાતાવરણમાં વીત્યું હતું. પૈસા નથી, સુરક્ષા નથી, છતાં કંઈક કરવાની ઇચ્છા.
આટલું કહીને રાજેશ જોરથી હસી પડ્યો
હું કહું છું- તમે અભ્યાસને લગતી તમારી વાર્તા કહેતા હતા.
તે કહે છે, 'ગામમાં એક શિક્ષક હતા જેણે મને કહ્યું કે સરકારે નક્સલ પીડિત પરિવારોનાં બાળકોને ભણાવવા માટે દંતેવાડામાં એક રેસિડેન્શિયલ સ્કૂલ બનાવી છે. જો ત્યાં પ્રવેશ થાય, તો સંજોગો બદલાઈ શકે છે.
મને યાદ છે, જ્યારે હું બસમાં દંતેવાડા આવ્યો ત્યારે પહેલી વાર મેં શહેર જોયું હતું. બે-ત્રણ માળનાં મકાનો જોઈ રહ્યો હતો. બસની બારીમાંથી ડોકિયું કરી રહ્યો હતો. એડમિશન મળ્યા પછી મેં દંતેવાડામાં ભણવાનું શરૂ કર્યું.
મારા બધા મિત્રોનાં માતા-પિતા તેમને મળવા આવતાં હતાં, પણ મને મળવા કોઈ આવતું ન હતું. તે સમયે મને લાગતું હતું કે પિતાજી હોત તો ચોક્કસ મને મળવા આવ્યા હોત.
માતા પાસે એટલા પૈસા નહોતા કે મને મળવા આવી શકે, પણ હું જાણતો હતો કે જો મારે ગરીબીમાંથી બહાર આવવું હોય તો મારે ભણવું પડશે.
હું કહી શકું છું કે જો હું દંતેવાડા ન આવ્યો હોત તો કદાચ આજે ન તો તમે મારી વાર્તા સાંભળી હોત અને ન તો હું મારા ગામનું પહેલું ઈંટનું ઘર બનાવી રહ્યો હોત.
બીજાની જેમ હું પણ ગામમાં રહેતો હોત, ઢોર ચરાવતો હોત, જુગાર રમતો અને દારૂ પીતો હોત. મારી પાસે ક્યારેય સવારી કરવા માટે સાઇકલ નહોતી, આજે મારી પાસે મારી પોતાની કાર છે.
ધીમે ધીમે સાંજ પડી રહી છે. રાજેશના ઢાબા પર ગ્રાહકોની ભીડ વધી રહી છે.
મેં પૂછ્યું કે ઢાબા ખોલવાનો વિચાર કેવી રીતે આવ્યો?
હવે તે ઢાબા ખોલવાની રસપ્રદ વાર્તા કહે છે. તે કહે છે, 'મેં દંતેવાડામાંથી 12મુ પાસ કર્યું હતું, પણ મારી પાસે કોઈ કામ નહોતું. મેં મારા એક મિત્રને કહ્યું કે મારે નોકરીની જરૂર છે.
તેણે મને નજીકના પેટ્રોલ પંપ પર નોકરી અપાવી. પ્રથમ દિવસે હું કામ પર ગયો, મને ન તો કારની નોઝલ કેવી રીતે ખોલવી અને પેટ્રોલ કેવી રીતે રેડવું તે ખબર નહોતી.
એક વ્યક્તિ તેની કારમાં પેટ્રોલ ભરવા માટે પેટ્રોલ પંપ લઈને આવ્યો, પરંતુ હું કારની નોઝલ ખોલી શક્યો નહીં.
વ્યક્તિએ કહ્યું- શું તમે નવા છો?
મેં કહ્યું- હા, હું નવો છું.
પછી મેં તેની સાથે વાત કરવાનું શરૂ કર્યું. જ્યારે મેં તેને મારી બધી સમસ્યાઓ જણાવી તો તે વ્યક્તિએ કહ્યું- મારી સાથે ચાલ, હું તને કામ આપીશ.
આ મારી એનજીઓ છે, તેમાં કામ કરો. આજે પણ હું તેમને મારા ગુરુ માનું છું.
હું શરૂઆતથી જ વિવિધ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેતો હતો. આ જોઈને બાદમાં જિલ્લા કલેક્ટરે મને અભ્યાસ માટે પૂણે મોકલ્યો.
તે કૃષિ યુનિવર્સિટી હતી. જ્યારે મને મધ વિશે ખબર પડી. મારો રસ મધ તરફ વળ્યો.
નાનપણથી જ હું ગામના લોકોને મધ કાઢતા જોતો હતો. બાદમાં મધનો ધંધો શરૂ કર્યો. તે ગુજરાત, બેંગલુરુ સહિત વિવિધ શહેરોમાં જઈને મધ વેચતો હતો અને ત્યાં પોતાના પ્રોજેક્ટ સ્થાપતો હતો. તેનાથી સારી આવક પણ થઈ.
તે 2020ની આસપાસ છે. કોરોનાને કારણે બધું જ અટકી ગયું. હવે શું કરવું તેની ફરી ચિંતા થઈ… છત્તીસગઢમાં નીલગિરીનાં વૃક્ષની મોટાપાયે ખેતી થાય છે. તે સમયે, હું નીલગિરીનાં ઝાડ કાપીને દેશનાં અન્ય રાજ્યોમાં સપ્લાય કરતો હતો.
આ સમય દરમિયાન, મેં જોયું કે આ હાઇવે પર ક્યાંય પણ સારી ખાવાની દુકાનો નથી. અહીં આવનારા વિદેશીઓ કે અન્ય રાજ્યોના લોકો ખરા અર્થમાં બસ્તરને જાણી શકતા નથી. તેનો અર્થ એ છે કે તેઓ અહીં સ્થાનિક ફૂડ મેળવી શકતા નથી. આ થીમને ધ્યાનમાં રાખીને મેં આ ઢાબા શરૂ કર્યો છે.
આ ઢાબા નીલગિરીના ઝાડના કચરામાંથી 3 મહિનામાં બનાવવામાં આવ્યો હતો. સ્થાનિક ફૂડને પ્રોત્સાહન આપવાનું શરૂ કર્યું. બસ્તરનાં ઘણાં ફૂડ છે જે ફક્ત મારા ઢાબા પર જ ઉપલબ્ધ છે, જેમ કે ચપડા ચટણી એટલે કે લાલ કીડીની ચટણી.
મારી પાસે 6 લોકોની ટીમ છે, જેઓ દેશભરમાં યોજાયેલા ફૂડ એક્ઝિબિશનમાં બસ્તર ફૂડ રજૂ કરે છે.
ચાલતાં-ચાલતાં તે કહે છે કે- તાજેતરમાં હું એક્ઝિબિશનના સંદર્ભમાં દિલ્હી ગયો હતો. જ્યારે હું પહેલીવાર ફ્લાઈટમાં ચડ્યો ત્યારે હું રડવા લાગ્યો હતો. આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યાં. જે છોકરાએ ક્યારેય પોતાના રાજ્યની રાજધાની જોઈ નહોતી, તે દેશની રાજધાની જઈ રહ્યો હતો.
હવે મારું એક જ સપનું છે કે હું જલદીથી જલદી મારી માતા સાથે ઉડાન ભરીશ.
