ખુદ્દાર કહાની- પપ્પા મજૂર છે, તેમનું પોતાનું ઘર પણ નથી:હવે દેશ માટે મેડલ જીત્યો; મનરેગામાં કામ કર્યું, વેઈટર તરીકે પણ કામ કર્યું
રસ્તો એટલો સાંકડો છે કે સાઇકલ માટે પણ પસાર થવું મુશ્કેલ છે. મુખ્ય ધોરીમાર્ગથી લગભગ 3-4 કિલોમીટર દૂર એક ગામ તરફ આગળ વધીએ ત્યારે રસ્તાની બંને બાજુએ ડાંગરનાં લીલાછમ ખેતરો દેખાય છે.
દૂર-દૂર સુધી જુઓ તો ખેતરો વચ્ચે કેટલાંક ઘરો છે. અહીં એક કાચું ઝૂંપડા જેવું ઘર દેખાય છે. માટીની બનેલી દીવાલો. છત વળીઓ અને નળિયાથી બનેલી છે. નજીકમાં ઘાસચારો કાપવાના મશીનનો અવાજ આવી રહ્યો છે.
હું અત્યારે બનારસથી લગભગ 100 કિલોમીટર દૂર સોનભદ્ર જિલ્લાના બહુઆરા તિંતલી મોડ વિસ્તારમાં છું. હું જે ઘરની વાત કરી રહ્યો છું તે 24 વર્ષના એથ્લેટ રામ બાબુનું છે. રામ બાબુ તેના પિતા સાથે ઘાસચારો કાપી રહ્યો છે. હું રામ બાબુને જ મળવા આવ્યો છું. હાલમાં જ રામ બાબુએ ચીનમાં આયોજિત એશિયન ગેમ્સમાં 35 કિલોમીટર રેસ વોકમાં બ્રોન્ઝ મેડલ જીત્યો છે.
હું પહોંચતાની સાથે જ રામ બાબુની માતા મીના દેવી પાણી અને ગોળના ગ્લાસથી મારું સ્વાગત કરે છે. આ આપતાં તેઓ કહે છે- અમે આદિવાસી કોલ સમુદાયના છીએ. ગામના ઉચ્ચ જ્ઞાતિના લોકો અમને અસ્પૃશ્ય માને છે. તમને કોઈ તકલીફ નથી... મહેમાન આવે ત્યારે ગોળ ખવડાવવાની અમારી પરંપરા છે. પહેલા આ ખાઓ.
ગોળ ખાતાં અને પાણી પીતાં પીતાં મારી નજર સામે ઊભેલા રામ બાબુના નળિયાવાળા ઘર પર પડી.
એક રૂમનું ઘર. નળિયાવાળી છત. જો ભારે વરસાદ કે જોરદાર વાવાઝોડું આવે તો ઘર તૂટી શકે છે. માટીની દીવાલોમાં ઘણી જગ્યાએ તિરાડ પડી છે. વરંડાના પ્રવેશદ્વાર પર મૂકવામાં આવેલો ખાટલો અને તેના પર દોરડાથી લટકતું સાડીનું કપડું. ખાટલા અને માટીની દીવાલને અડીને રસોઈનાં કેટલાંક વાસણો અને ખાટલા નીચે માટીનો ચૂલો હતો.
રામ બાબુની માતા ઘર તરફ ઈશારો કરતા કહે છે. આ અમારું ઘર છે. રામ બાબુ આમાં મોટા થયો. હવે જ્યારે રામ બાબુએ દેશને ગૌરવ અપાવ્યું છે, ત્યારે સરકારે ગયા વર્ષે અહીંથી થોડા કિલોમીટર દૂર જમીન આપી છે, જ્યાં ઘર બની રહ્યું છે.
આટલું બોલીને રામ બાબુની માતા ડોલ લઈને સામેના હેન્ડપંપ પરથી પાણી ભરવા જાય છે. જતી વખતે તેઓ કહે છે, 'સરકારે ગયા વર્ષે આ હેન્ડપંપ પણ આપ્યો હતો, પરંતુ આજે પણ તેમાંથી માત્ર ગંદું પાણી જ નીકળે છે. અગાઉ 2 કિલોમીટર દૂરથી પાણી લાવવું પડતું હતું.
મેં જે તમને આપેલું પાણી ગઈ કાલે ભરેલું હતું. તેને એક દિવસ રાખવાથી, ગંદકી દૂર કરીને પછી અમે તેને ફિલ્ટર કરીએ છીએ અને તેનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. હવે અમે મજબૂરીમાં શું કરી શકીએ?
અહીં, રામ બાબુ, વરંડાની છત પરથી માથું બચાવતા, લાકડાનો દરવાજો ખોલે છે અને એક રૂમમાં પ્રવેશ કરે છે. થોડીવાર પછી તે હાથમાં બ્રોન્ઝ મેડલ લઈને પાછો આવે છે. કહે છે, 'આ એશિયન ગેમ્સમાં મળેલું સન્માન છે. મેં 35 કિલોમીટરની રેસ 2 કલાક 42 મિનિટ 11 સેકન્ડમાં પૂરી કરી હતી.
એવી અપેક્ષા હતી કે હું ગોલ્ડ મેડલ જીતીશ, પણ….
રામ બાબુના ગામ તરફ જતી વખતે રસ્તાના કિનારે વીજળીના નવા થાંભલા જોવા મળ્યા. જ્યારે મેં તેને આ પૂછ્યું, ત્યારે રામ બાબુ હસતાં હસતાં કહે, 'બે વર્ષ પહેલાં શરૂ થયું, સાહેબ. નહીં તો એ પહેલાં વીજળી-પાણી ક્યાં હતાં?
રામ બાબુના પિતા છોટે લાલ ચારો કાપીને અમારી પાસે આવીને બેસે છે.
રામ બાબુ શરૂઆતના દિવસો વિશે કહે છે. તે કહે છે કે, 'લગભગ 35 વર્ષ પહેલાં મારાં માતા-પિતા બીજા ગામમાંથી આવીને અહીં સ્થાયી થયાં હતાં. અમારી પાસે થોડી પણ જમીન નહોતી. તે તો આજે પણ નથી. અત્યારે જે જમીન પર બેસીને આપણે વાત કરીએ છીએ તે જમીન પણ શાહુકારની છે. ઘર તો પોતાની જમીન પર પણ નથી.
હકીકતમાં, પિતા ભણેલા નથી. જ્યારે તેઓ આ ગામમાં આવ્યા ત્યારે તેમણે રોજીરોટી મજૂરી કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવવાનું શરૂ કર્યું. એક જમીનમાલિકે અમને વસવાટ કરવા માટે ઉજ્જડ જમીન આપી. જેના પર ઘાસ પણ ઊગ્યું ન હતું. પપ્પાએ આ જમીન પર ઝૂંપડું બનાવ્યું અને અમે ત્યાં રહેવા લાગ્યા.
પિતાએ તે મકાનમાલિકના ઘરે મજૂરી તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ દિવસ-રાત કામ કરતા. મજૂરીના નામે થોડાક કિલો અનાજ અને બે પૈસા મળતાં. આ રીતે અમે મોટાં થયાં. મારે ચાર ભાઈ-બહેનો છે.
અમે ચાર ભાઈ-બહેનોનો ઉછેર આમાં થયો છે. વરસાદી અને ઠંડીના દિવસોમાં સૌથી વધુ સમસ્યાઓ થઈ છે. ઠંડા વાતાવરણમાં અમને રજાઈ કે ધાબળા મળતાં નથી. માતા એક સાદડી બનાવતી અને અમે તેનાથી પોતાને ઢાંકતાં. પિતાની મજૂરીથી ઘર ચલાવવું મુશ્કેલ હતું.
માતા પણ પિતા સાથે મકાનમાલિકો માટે કામ કરવા જવા લાગી. અમારે ગામમાં હંમેશાં અસ્પૃશ્યતાનો સામનો કરવો પડતો. લોકો તેની નજીક આવતા શરમાતા, તેને તેની સાથે ઊભા રહેવા કે બેસવા પણ દેતા. આજે એ જ લોકો હાર પહેરાવવા આવી રહ્યા છે. એકસાથે ફોટો પડાવી રહ્યા છે.
પાપા એટલા સરળ હતા કે તેઓ રોજીરોટી માટે મજૂર તરીકે કામ કરતા હતા અને માતા જમીનદારો પાસેથી પૈસા લેવા જતાં હતાં, કારણ કે લોકો પાપાને મૂર્ખ બનાવતા હતા. ઘણી વખત કમાયેલા પૈસા પણ મળતા નથી અથવા મકાનમાલિકો આ દિવસોમાં પાછા આપતા નથી.
...તો તમે ભણ્યા?
મારે ભણવું હતું. જે જીવન હું મારાં માતા-પિતાને જોઈને મોટો થયો છું. હંમેશાં વિચારતા કે અમારા દિવસો ક્યારે પાછા આવશે. મારાં માતા-પિતાને ઓછું અપમાન સહન કરવું પડ્યું નથી.
પૈસાના અભાવે મારી બહેનો ભણી શકતી ન હતી, પરંતુ મારી માતા ઈચ્છતી હતી કે હું વધુમાં વધુ ભણું, જેથી ઘરની પરિસ્થિતિ બદલાઈ શકે. મને ગામની જ સરકારી શાળામાં પ્રવેશ મળી ગયો. બાળપણમાં અભ્યાસની સાથે સાથે માતા-પિતા સાથે મજૂરી કરવા પણ ગયો હતો.
હું પાંચમા ધોરણમાં હતો, ત્યારે એક દિવસ માતા અહીંથી 5 કિલોમીટર દૂર બજારમાં પગપાળા જતી હતી. સાંજ પડી ગઈ હતી. ત્યાં એક છોકરીને કોચિંગથી પાછી આવતી જોઈ. પૂછપરછ કરતાં ખબર પડી કે તે નવોદય વિદ્યાલયમાંથી આવી રહી છે, જ્યાં શિક્ષણ મફત છે.
તમે માનશો નહીં. નવોદય વિદ્યાલયની પ્રવેશ પ્રક્રિયા વિશે જાણવા માટે માતા શહેરથી 14 કિલોમીટર ચાલીને આવ્યાં હતાં. પછી ઘરે આવીને તેમણે મને સમજાવ્યું કે નવોદય વિદ્યાલયમાં મને એડમિશન મળશે તો અભ્યાસ, ભણતર, રહેવા-જમવાનું બધું જ ફ્રીમાં મળશે. જીવન બદલાઈ જશે.
હું અભ્યાસમાં સારો હતો. તૈયારી કરવા માંડ્યો. મમ્મી મને સવારે 3 વાગે જગાડીને ભણાવતી. હું ફાનસના પ્રકાશમાં વાંચતો. મા પણ મારી બાજુમાં જાગી રહેતી, જેથી મને ઊંઘ ન આવે. આખરે નવોદય વિદ્યાલયમાં એડમિશન લેવામાં સફળતા મળી.
ક્યારેક વિચારું છું કે નવોદય ન ગયો હોત તો હું આ ગામમાં જ સીમિત રહી ગયો હોત. જેમ મારી સાથે અન્ય બાળકો રોજીરોટી મજૂરી કરે છે તેમ હું પણ કરું છું.
આ દિવસોમાં આસપાસના વિસ્તારોમાંથી બાળકો રામ બાબુને મળવા આવતા રહે છે. કેટલાંક બાળકો હજુ પણ અહીં છે. રામ બાબુ કહે છે, 'મને નવોદય વિદ્યાલયમાં ગયા પછી જ રમતગમત વિશે જાણ થઈ. નહીં તો કોઈને કઈ રીતે પહેલાં કંઈ ખબર પડે?
મેં સાતમા-આઠમા ધોરણથી રમતગમતમાં ભાગ લેવાનું શરૂ કર્યું. એક કોચે મને કહ્યું કે હું સારો દોડવીર છું. મારે રેસ વોકની પ્રેક્ટિસ કરવી જોઈએ. જો હું રમતગમતમાં કંઈક કરીશ તો મને સારી નોકરી મળશે. મારે માત્ર યોગ્ય નોકરી જોઈતી હતી.
મને ખબર નહોતી કે એક દિવસ હું દેશ માટે મેડલ લાવીશ. તમે સમજી શકો છો કે જ્યારે ગરીબ પરિવારનો છોકરો રમતવીર બને છે, ત્યારે તેને ભોજનથી લઈને રહેવાની દરેક બાબતમાં સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે. અહીંથી હું કેટલાય કિલોમીટર દૂર સ્ટેડિયમ સુધી ચાલીને જતો હતો.
જ્યારે મેં પ્રેક્ટિસ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે મારી પાસે સારા રનિંગ શૂઝ પણ નહોતા. હું ખેતરોમાં ખુલ્લા પગે દોડતો. નાણાંનું સંચાલન કરવા માટે, માતા ગામમાંથી દૂધ ખરીદતી અને પછી તેમાંથી માવો બનાવે અને તેને વેચવા બજારમાં જતી. આ પૈસાથી મારો થોડા મહિનાનો ખર્ચ કવર થયો.
કોઈએ મદદ કરી નથી?
'ના, જ્યારે મેં રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે દોડવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે હું સોશિયલ મીડિયાની મદદથી લોકો પાસેથી મદદ માગતો હતો. આ સમય દરમિયાન એક કર્નલે મને સૌથી વધુ મદદ કરી. તેમણે મને માર્ગદર્શન આપ્યું. જે પછી મારા માટે રસ્તો સરળ બની ગયો.
રામ બાબુ 2017-18 પછીની ઘટના કહે છે. તે કહે છે, 'મારી નાદુરસ્ત તબિયતને કારણે ઘણી વખત મને લાગ્યું કે મારે ફરી ઘરે પરત ફરવું પડશે. પ્રેક્ટિસ અને સાથે કામ કરવું મુશ્કેલ લાગતું હતું. ગામલોકો પણ કહેતા- અરે! તે આ રીતે દોડી રહ્યો છે. આ તો ટાઈમપાસ કરી રહ્યો છે. આના જેવા અનેક દોડવીરોને જોયા છે. તે થોડાં વર્ષો સુધી ચાલશે, પછી તેના પિતાની જેમ રોજીરોટી માટે મજૂર તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કરશે.
મેં બનારસની એક હોટલમાં પણ થોડાં વર્ષો કામ કર્યું. અહીં હું વેઈટર તરીકે કામ કરતો હતો. લોકો ગંદી વાતો કરતા. ક્યારેક તે અપશબ્દો પણ બોલતા.
જ્યારે આ બધું મને પરેશાન કરવા લાગ્યું, ત્યારે મેં કામ છોડી દીધું અને ફરીથી રમતગમત પર ધ્યાન આપવાનું શરૂ કર્યું. ઘણી રમતોમાં હાર્યો પણ, હિંમત હાર્યો નહીં. આ દરમિયાન લોકડાઉન લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું. તે 2020ની આસપાસ છે. હું ગામમાં પરત ફર્યો અને રોજીરોટી કમાવવા માટે મજૂર તરીકે કામ કરવા લાગ્યો.
મનરેગામાં કામ કરતો હતો. તે એક ટોપલીમાં માટી અને રેતી રાખતા અને માથા પર લઈ જતા. મેં ઘણા મહિનાઓ સુધી આ કામ કર્યું, પણ દરરોજ મને લાગ્યું કે રામુ, તું પણ તારાં માતા-પિતાની જેમ સખત મજૂરી કરીને મરી જઈશ. તું કંઈપણ કરી શકશે નહીં.
જ્યારે પરિસ્થિતિ થોડી સામાન્ય થઈ, ત્યારે મેં ફરીથી રમતગમતની તૈયારી શરૂ કરી. પોતાના કોચની મદદથી મેં અલગ-અલગ ચેમ્પિયનશિપની તૈયારી શરૂ કરી. આ વખતે પ્રસંગ એશિયન ગેમ્સનો હતો. અહીં, અગ્નિવીર યોજના હેઠળ, હું નવેમ્બર 2022માં પહેલેથી જ આર્મીમાં પસંદ થઈ ગયો હતો. આ પહેલાં મને ઓછી ઊંચાઈ અને ઉંમરના કારણે એકવાર રિજેક્ટ કરવામાં આવ્યો હતો.
આજે જ્યારે હું પાછું વળીને જોઉં છું ત્યારે આ બધી બાબતો ફરી મારી સામે આવે છે. એક દિવસ એવો પણ હતો જ્યારે પૈસાના કારણે મકાનમાલિકો મારા ઘરને તોડી પાડવા ઉતાવળ કરતા હતા. જાતિના કારણે અમારે ઘણું અપમાન સહન કરવું પડ્યું છે.
વાત કરતાં કરતાં સાંજ પડી ગઈ. હવે મારે દિલ્હી જવાનું હતું. રામ બાબુ ચંદ્રકને લઈને ફરી તે જ ઘરના એક ખૂણામાં રાખી આવે છે.
------------------------------------------
આગામી બુધવારે, 1 નવેમ્બરે ખુદ્દાર કહાનીમાં વાંચો.... 13 વર્ષની ઉંમરમાં પપ્પાનું મોત, મીણબત્તી-સાબુ વેચવા પડ્યાં
'પપ્પા રેલવેમાં ક્લાર્ક હતા. જ્યારે તેમનું બનારસમાં પોસ્ટિંગ થયું ત્યારે અમે બધાં અહીં આવ્યાં હતાં. તે સમયે સરકારી નોકરીઓમાં પગાર ઘણો ઓછો હતો. હું 13 વર્ષનો હતો ત્યારે પિતાનું હૃદયરોગના હુમલાથી અવસાન થયું હતું. અમે ચાર ભાઈઓ છીએ, હું સૌથી નાનો છું, મારા ભાઈઓએ મને શીખવ્યું છે. ઘર ચલાવવા માટે અમે મીણબત્તીઓ બનાવતા. મારું બાળપણ નહોતું જીવ્યું, પરંતુ આજે 41 હજાર બાળકોના ચહેરા પર સ્મિત પાછું લાવી દીધું છે. આ એવાં બાળકો છે જે જન્મજાત ફાટેલા હોઠ અને તાળવાંની બીમારીથી પીડાય છે. હું તેમના પર કામ કરું છું.
ખુદ્દાર કહાનીના આગામી એપિસોડમાં વાંચો કે કેવી રીતે બનારસના રહેવાસી ડૉ. સુબોધ કુમાર સિંહ બાળકોના ચહેરાનું સ્મિત બની ગયા...
