ખુદ્દાર કહાની: વીજશોક લાગ્યો, બંને હાથ કાપવા પડ્યા:પરિવારજનોએ કહ્યું- આના કરતાં તો મરી જાત તો સારું; બહેનના તિલકમાં પણ ન લઈ ગયા
'પપ્પાનો પરિવાર બહુ મોટો હતો. તેઓ સાત ભાઈ-બહેન હતાં. બધાં એક જ ઘરમાં સાથે રહેતાં હતાં. એ સમયે મારી ઉંમર 12 વર્ષની આસપાસ હશે. ઘરમાં કાકાની દીકરીનાં લગ્ન હતાં. લગ્નનો માહોલ હતો. ઘરની નજીક એક ટ્યૂબવેલ હતો, જેના દ્વારા ખેતરોમાં સિંચાઈ માટે પાણીનો ઉપયોગ થતો હતો. હું એ ટ્યૂબવેલ પર નાહવા ગયો. પંપનો વાયર તૂટેલો હતો. હું ખુરસી પર ચડીને ઇલેક્ટ્રિક વાયર ઠીક કરવા લાગ્યો. પછી મને જોરદાર ઝટકો લાગ્યો અને હું ખુરસી પરથી ધડામથી નીચે પડી ગયો.
દરમિયાન ઝાડ પાસે ચાલતો 11 હજાર વોલ્ટનો વાયર પણ તૂટીને પડી ગયો. મારા આખા શરીરમાં વીજપ્રવાહ વહી રહ્યો હતો. લોકો કહે છે કે હું લગભગ મૃત્યુની સ્થિતિમાં પહોંચી ગયો હતો. જ્યારે નજીકના એક છોકરાને ખબર પડી કે મને વીજકરંટ લાગ્યો છે, ત્યારે તે દોડીને આવ્યો. તેણે લાકડાના ફટકા મારીને વાયરમાંથી મુક્ત કરાવ્યો.'
45 વર્ષીય નારાયણ યાદવ પોતાની કહાની સંભળાવી રહ્યા છે. તેમણે ખભા પર સફેદ રંગની શાલ ઓઢી રાખી છે. તેને હટાવીને બંને હાથ બહાર કાઢે છે. બંને હાથ માત્ર કોણી સુધી છે. કોણી પણ જાણે બળી ગઈ હોય એમ સુકાઈ ગઈ છે.
નારાયણ યાદવ ઉત્તરપ્રદેશ સરકારમાં શિક્ષક છે. તેઓ એવાં બાળકોને પણ ભણાવે છે જેઓ જોઈ શકતા નથી.
ફરી શાલ ઢાંકીને નારાયણ કહે છે, 'લોકો વિચારતા હશે કે હું બાળકોને કેવી રીતે ભણાવું છું. હું મારું બધું કામ કેવી રીતે કરું છું, પરંતુ તમે વિશ્વાસ કરશો નહીં - તમે જે બધાં કામ કરો છો એ હું કરું છું. હું 2011થી બાળકોને ભણાવી રહ્યો છું.
હું દિલ્હીના મૂળચંદ વિસ્તારમાં નારાયણને મળ્યો. નારાયણ પ્રયાગરાજ (પહેલાં અલ્હાબાદ)થી દિલ્હીમાં એક શાળાના કાર્યક્રમમાં હાજરી આપવા આવ્યા છે.
નારાયણ કહે છે, ‘હું તમને દિલ્હીની આ સ્કૂલના ક્લાસમાં પણ લઈ જઈશ. તમે જાતે જ જોશો કે આ પરિસ્થિતિમાં પણ હું બાળકોને કેવી રીતે ભણાવું છું.'
પ્રોગ્રામ શરૂ થયાના થોડીવાર પછી અમે બંને એક ક્લાસ તરફ જઈ રહ્યા છે. આ સાથે નારાયણ પોતાની કહાની કહી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે, 'ગરીબ પરિવાર. પપ્પા મધ્યપ્રદેશના છિંદવાડામાં કોલસાની ખાણમાંથી કોલસો કાઢવાનું કામ કરતા હતા.
ખાણમાંથી કોલસો કાઢવો એ પોતાના જીવને જોખમમાં નાખવા બરાબર છે. એક-એક દિવસ ગણીને પસાર કરવો પડતો હતો. મોત ક્યારે આવે એ પણ કોઈને ખબર નથી. પરિવારનું ભરણપોષણ કરવા માટે પપ્પા પોતાના જીવની પરવા કરતા નહોતા. છેવટે અમારા ખર્ચાઓ તેમના પૈસા પર આધારિત હતા.
જ્યારે મને વીજશોક લાગ્યો ત્યારે આખા ઘરમાં શોક છવાઈ ગયો. લગ્નની ખુશીનું વાતાવરણ ઉદાસીમાં ફેરવાઈ ગયું. સૌથી પહેલા હું મારા શહેર મઉ, પછી બનારસ, છિંદવાડા, ભોપાલ, નાગપુર… આ રીતે, મેં એક વર્ષ સુધી વિવિધ હોસ્પિટલોમાં અને જુદા જુદા ડોક્ટરો સાથે સારવાર ચાલતી રહી.
જ્યારે સ્થિતિ ગંભીર બની ગઈ. મારા બંને હાથ સુકાઈ રહ્યા હતા, જાણે કોઈએ તડકામાં સૂકવવા માટે કાચું શાક રાખ્યું હોય. અંતે, ડૉક્ટરે કહ્યું કે મારા બંને હાથ કાપવા પડશે, નહીં તો આખા શરીરને નુકસાન થશે અને જીવ જોખમાશે.'
શું તમારી પાસે બાળપણનો જૂનો ફોટો છે?
નારાયણ હસવા લાગે છે. તેઓ કહે છે, 'જો કોઈ તસવીર હોત તો હું ચોક્કસ બતાવતો. 1990ની આસપાસની વાત છે. ઘરની આર્થિક સ્થિતિ એટલી હદે ખરાબ હતી કે ખાવા-પીવા અને રહેવાનું યોગ્ય રીતે થાય એ મોટી વાત હતી.
હવે મારાં માતા-પિતા અને પરિવારના સભ્યોએ ક્યારેય કલ્પના પણ કરી નહોતી કે વ્યક્તિ હાથ-પગ વગરની હોઈ શકે છે. તેમણે વિચાર્યું કે તેના બંને હાથ ન હોય તો કોઈ કેવી રીતે જીવી શકે? કોઈપણ રીતે, ગામમાં જેમનાં બાળકો વિકલાંગ હતાં, તેમને બહાર નીકળવા દેતાં નહોતાં.
મારા વિશે પણ વિવિધ પ્રકારની વાતો થવા લાગી. લોકો તો એમ પણ કહેતા કે જ્યારે હાથ જ નથી, તો તે જીવીને શું કરીશ? મમ્મી-પપ્પા પણ વિચારતાં કે અપંગ થવા કરતાં હું મરી ગયો હોત તો સારું.
મને હજુ પણ આ બધી વાતો યાદ છે. એક બાળક વિશે વિચારો... જેનો હાથ કપાઈ ગયો છે અને પરિવાર તેના વિશે શું વિચારે છે.
હું નિરંતર નારાયણને સાંભળી રહ્યો છું. પોતાની કહાનીમાં આગળ કહે છે, 'થોડાં વર્ષો માટે શાળા પણ છૂટી ગઈ. વાંચન-લેખન બધું બંધ થઈ ગયું. જ્યારે હું મારાં સાથી બાળકોને શાળાએ જતાં જોતો ત્યારે હું મારી માતાને કહેતો કે મારે પણ શાળાએ જવું છે. મા અને હું બંને રડવા લાગતાં.
માતાનો વિચાર પણ સાચો હતો. તેઓ વિચારતા કે હું શાળામાં મારું કામ કેવી રીતે કરીશ. ગામના લોકો મારા વિશે શું વિચારશે, એનો પણ ડર હતો.
જ્યારે મને લાગ્યું કે હું ગામમાં ભણી શકીશ નહીં, ત્યારે એક દિવસ હું એકલો જ દિલ્હી જવા નીકળી ગયો. આ સમય દરમિયાન હું એવા કેટલાક લોકોને મળ્યો, જેઓ અમારાં જેવાં વિકલાંગ બાળકો માટે કામ કરતા હતા. એ દિવસે મને લાગ્યું કે દુનિયામાં કેટલાક એવા લોકો છે, જે અમારાં બાળકો વિશે સારું વિચારે છે, નહિતર પહેલાં એવું લાગતું હતું કે આ દુનિયા અપંગો માટે નથી.
તે વ્યક્તિની મદદથી એક ખાસ શાળામાં અભ્યાસ શરૂ કર્યો. બધાં કામ જાતે જ કરતો. કચરા-પોતાં, રસોઈ, લેખન અને વાંચન… બધું.
બધાં કામ શીખતાં એક-બે વર્ષ લાગ્યાં. આ સમય દરમિયાન મને એક એવી આદત પડી ગઈ, જે આજે પણ છૂટતી નથી.'
હું નારાયણની વાત સમજી શકતો નથી.
હું આશ્ચર્ય સાથે પુનરાવર્તન કરું છું - 'વ્યસન'
પૂછવા પર તેઓ કહે છે, 'હવે મારી પાસે પૈસા તો નહોતા. પરિવાર પાસે પણ માગી નહોતો શકતો. તેમની પાસે જેટલા પણ પૈસા હતા એ મારી સારવાર પાછળ ખર્ચી નાખ્યા.
પૈસાની અછતને કારણે મેં એક સમયે જ ખાવાનું શરૂ કર્યું, એટલું કે હું રોજ ચા પણ પીતો નહોતો. જો કોઈ મને ચા ઓફર કરે તો હું સ્પષ્ટ ના પાડી દેતો.
હું માનતો હતો કે આજે હું કોઈની ચા પીશ તો કાલે મારે પણ પીવડાવી પડશે. નહિતર તે ઠપકો આપશે. તમે સમજી શકો છો કે 14 વર્ષનો છોકરો 24 કલાકમાં એક જ વાર ખાતો હતો, પરંતુ આજે હું 24 કલાકમાં માત્ર એક જ વાર ખૂબ આનંદથી ખાઉં છું.
થોડીવાર અટક્યા પછી નારાયણ કહે છે, 'મને એક ઘટના યાદ છે. તમે જાણો છો, મને મારી સગી બહેનના લગ્નમાં લઈ જવામાં આવ્યો નહોતો, કારણ કે મારા હાથ કપાયેલા હતા.'
'આવું શા માટે?'
નારાયણ કહે છે, 'એ સમયે હું બેચલરનો અભ્યાસ કરવા દિલ્હીથી અલાહાબાદ શિફ્ટ થયો હતો. મારી સગી બહેનના લગ્ન હતા. તિલકના દિવસે મને કહેવામાં આવ્યું કે લગ્ન છે. ઘરે આવી જજો. હું ગયો. બધા તિલક કરવા જવા માટે તૈયાર થઈ રહ્યા હતા, પરંતુ હું કોઈપણ બહાને ન જાઉં, તમામ લોકો આ માટે આયોજન કરી રહ્યા હતા.
અંતે, હું સમજી ગયો કે આ બધા લોકો એવાં બહાનાં કરી રહ્યા છે કે મારે કોઈપણ રીતે તિલકમાં ન જાઉં. મેં મારી માતાને પૂછ્યું તો તે રડવા લાગી. કહ્યું - બધાને ડર છે કે તમારા બંને હાથ જોયા પછી છોકરાવાળા સંબંધ રાખવાની ના પાડી શકે છે.
હું સ્તબ્ધ થઈ ગયો. એ દિવસે હું ખૂબ રડ્યો.
પછી માતાને કહ્યું - જ્યારે તમે મને તિલક કે લગ્નમાં લઈ જવાના નહોતા, તો પછી તમે મને શા માટે બોલાવ્યો? હું બેગ ઉપાડી અને એ જ ક્ષણે યુનિવર્સિટી જવા રવાના થઈ ગયો.'
તમે ક્યાં સુધી અભ્યાસ કર્યો છે?
નારાયણને ભલે આંગળીઓ ન હોય, પણ તેઓ ડિગ્રીઓ ગણી રહ્યા છે, જાણે કે તે મને આંગળીઓથી ગણવાનું કહેતા હોય. તેઓ કહે છે, 'હું સારી રીતે ભણેલો છું. બેચલર, માસ્ટર, ડબલ બીએડ, એલએલબી… મેં આ બધું કર્યું છે.
મને લાગ્યું કે જ્યારે મારાં માતા-પિતા મારા વિશે આટલું વિચારી શકે છે. જો હું મરી ગયો હોત તો તેમના માટે સારું થાત, પરંતુ જો તમે તમારી જાતે કંઈક કરવા માગતા હોય તો તમારે એના માટે અભ્યાસ કરવો પડશે.
2011માં મારી ઉત્તરપ્રદેશ સરકાર દ્વારા સંચાલિત 16 વિશેષ શાળામાંની એકમાં મારી શિક્ષક તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી હતી. ભણાવવાની સાથે હું વિકલાંગ બાળકોના અધિકારો માટે પણ કામ કરું છું.
તમે લગ્ન નથી કર્યા?
'ના, એ પણ લવમેરેજ. હું અપંગ છું, પણ મારી પત્ની સામાન્ય છે. ખરેખર, અમે બંને એકબીજાને 1999થી ઓળખીએ છીએ. અમે 2004ની આસપાસ લગ્ન કર્યાં. આ અંગે પરિવારજનોને પણ વાંધો હતો. લોકોએ કહ્યું- અરે, વિકલાંગ હોવા છતાં બંને હાથ વિના તે હજી પણ લગ્ન કરી રહ્યો છે.
તે પોતે કેવી રીતે ખાશે એ ખબર નથી. પત્ની અને બાળકોનું ભરણપોષણ કેવી રીતે થશે? આજે આખો પરિવાર હસે છે અને રમે છે.
હું વિકલાંગ બાળકોના લગ્નને લગતા કાર્યક્રમોનું પણ આયોજન કરું છું. વાસ્તવમાં મેં આવા ઘણા કિસ્સાઓ જોયા છે, જેમાં કોઈ ઘરમાં વિકલાંગ બાળકનો જન્મ થાય તો તેને બહારની દુનિયાને બતાવવામાં આવતી નથી. શિક્ષિત લોકો પણ આવું કરે છે.
હું રેલવે સ્ટેશન જવા માટે નારાયણ પાસેથી પરવાનગી લઉં છું. મારે ભોપાલ માટે ટ્રેન પકડવાની છે. ચાલતી વખતે તેઓ એક ઘટના કહે છે.
કહેવાય છે કે ‘એક વકીલના ઘરે વિકલાંગ બાળકનો જન્મ થયો હતો. ઘણાં વર્ષો સુધી કોઈને ખબર પણ નહોતી કે તેના ઘરમાં બાળક છે. એકવાર મને માહિતી મળી કે તેમના ઘરમાં એક બાળક કેદ છે.
જ્યારે હું ત્યાં ગયો ત્યારે તેમણે મને જે કહ્યું એ ચોંકાવનારું હતું. વકીલે કહ્યું- હું વકીલ છું. આવા બાળકના કારણે મારી છબિ ખરાબ થશે, તેથી મેં તેને કેદ કરી રાખ્યો હતો. હવે તમે સમજી શકો છો કે સમાજ દિવ્યાંગ વિશે શું વિચારે છે. આવા જ એક બાળકને મેં દત્તક લીધું છે.'
