Mon, Nov 16, 2026Updated 02:31 PM IST
Google Preferred Source CTA

આજનું એક્સપ્લેનર:-45 ડિગ્રીમાં ચીની સૈનિકો સામે ઊભા 'શૌર્ય કમાન્ડો' કોણ છે, ITBP સંખ્યા વધારી રહ્યું છે; શું ચીન અરુણાચલને ઘેરી રહ્યું છે?

22 દિવસ પેહલાલેખક: શિવેન્દ્ર ગૌરવ
Loading advertisement...
દિવ્ય ભાસ્કર વાંચવા માટે...
બ્રાઉઝરમાં જ

ચીની સરહદ પર નજર રાખતી ITBPના ચીફ શત્રુજીત કપૂરે 22 ઑક્ટોબરે કહ્યું- ‘તાજેતરમાં અરુણાચલ પ્રદેશમાં અનેક સ્થળોએ ચીની સૈના સાથે ફેસ-ઑફ થયો, જે હજુ પણ ચાલી રહ્યો છે. ત્યાં અમારી નવી શૌર્ય કમાન્ડો ટીમોએ શ્રેષ્ઠ કામગીરી કરી.’

.

આખરે ચીની સૈનિકો સાથે ટક્કર લેતા શૌર્ય કમાન્ડો કોણ છે, શું અરુણાચલ પ્રદેશમાં ચીન કોઈ નવી મુશ્કેલી ઊભી કરી રહ્યું છે અને ભારત તેનો સામનો કેવી રીતે કરશે; જાણીશું આજના એક્સપ્લેનરમાં…

સવાલ-1: શૌર્ય કમાન્ડો કોણ છે? જવાબ: 'શૌર્ય કમાન્ડો' ચીની સરહદની સુરક્ષા સંભાળતી ઇન્ડો-તિબેટ બોર્ડર પોલીસ, એટલે કે ITBPની સ્પેશિયલ કોમ્બેટ યુનિટ છે.

હકીકતમાં, 1962માં 20 ઑક્ટોબરે ભારત-ચીન યુદ્ધ શરૂ થયાના 4 દિવસ બાદ ITBPની રચના કરવામાં આવી હતી. તેનું કામ ઊંચાઈવાળા બરફીલા વિસ્તારોમાં ગુપ્ત માહિતી એકત્રિત કરવાનું અને જરૂર પડે ત્યારે ગેરિલા વૉરફેર, એટલે કે દુશ્મનની ટુકડી પર છાપામાર પદ્ધતિથી હુમલો કરવાનું હતું.

2004થી ભારત-ચીન વચ્ચેની કુલ 3,488 કિલોમીટર લાંબી સરહદ, એટલે કે LACની સુરક્ષાની જવાબદારી ITBPને સોંપવામાં આવી છે. અરુણાચલ પ્રદેશ અને સિક્કિમમાં પણ ITBP જ સરહદની દેખરેખ રાખે છે. હાલમાં ITBPમાં આશરે એક લાખ જવાનો છે.

જૂન 2020માં ભારત-ચીનની સેનાઓ વચ્ચે ગલવાન ઘાટીમાં અથડામણ થઈ હતી. 20 ભારતીય જવાનો શહીદ થયા હતા. ત્યાર બાદ ચીનની સરહદ પર સામસામેની અથડામણનું જોખમ યથાવત રહ્યું.

ITBPને લાગ્યું કે સરહદ પર નિયમિત પેટ્રોલિંગ કરતી બટાલિયન પૂરતી નહીં રહે. વધુ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં ચીની સેનાનો સામનો કરવા માટે એક ખાસ રીતે પ્રશિક્ષિત દળની જરૂર હતી. ITBPએ બરફીલા વિસ્તારોની કડકડતી ઠંડીમાં કામ કરી શકે તેવા સક્ષમ અને તંદુરસ્ત જવાનોને પસંદ કરીને તેમને વિશેષ તાલીમ આપી. આ જવાનોની યુનિટને નામ મળ્યું- શૌર્ય કમાન્ડો.

હાલમાં ITBPની દરેક બટાલિયનમાં એક શૌર્ય ટીમ તૈનાત છે. વધુ બે ટીમો બનાવવામાં આવી રહી છે. ITBPના મહાનિર્દેશક શત્રુજીત કપૂરના જણાવ્યા અનુસાર, ‘ટૂંક સમયમાં અમારી પાસે શૌર્ય કમાન્ડોની એક સંપૂર્ણ બટાલિયન હશે. ઓપરેશન વિંગ આ અંગે કામ કરી રહી છે. આ યુનિટ વધુ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં મોરચો સંભાળશે.’

ઊંચા બરફીલા વિસ્તારમાં પેટ્રોલિંગ કરતા ITBPના જવાનો.

સવાલ-2: ITBPના શૌર્ય કમાન્ડો આર્મીની ‘ઘાતક પ્લાટૂન’થી કેવી રીતે અલગ છે? જવાબઃ ભારતીય સેનામાં 'ઘાતક પ્લાટૂન' નામનું એક એલીટ ફોર્સ યુનિટ હોય છે. આ જ તર્જ પર ITBPમાં શૌર્ય કમાન્ડો તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે.

ઘાતક પ્લાટૂનની એક ટુકડીમાં આશરે 20 જવાનો હોય છે. તેમને લગભગ દોઢ મહિના સુધી કર્ણાટકના બેલગાવીમાં આવેલી કમાન્ડો ટ્રેનિંગ સ્કૂલમાં મોકલવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં યુદ્ધ માટે જમ્મુ-કાશ્મીરની હાઈ-એલ્ટિટ્યૂડ વોરફેર સ્કૂલ, HAWS અને આતંકવાદી વિસ્તારો અથવા જંગલોમાં સૈન્ય અભિયાન ચલાવવા માટે સિક્કિમની કાઉન્ટર ઇન્સર્જન્સી એન્ડ જંગલ વોરફેર સ્કૂલ, CIJWS ખાતે તાલીમ આપવામાં આવે છે.

‘ઘાતક પ્લાટૂન’નું કામ મેદાની અથવા બરફીલા, કોઈપણ પ્રકારના વિસ્તારમાં સૈન્ય મોરચે સૌથી આગળ રહેવાનું અને દુશ્મનની ટહેલ લઈને તેના પર હુમલો કરવાનું છે. જ્યારે શૌર્ય કમાન્ડોનું કામ ખાસ કરીને અત્યંત ઠંડા વિસ્તારોમાં સૈન્ય અભિયાન દરમિયાન આગળનો મોરચો સંભાળવાનું અને રક્ષણાત્મક રીતે જવાબ આપવાનું છે.

શૌર્ય કમાન્ડોને 3 ખાસ પ્રકારનાં કામો માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે…

1. બરફીલા વિસ્તારોમાં તહેનાતી, મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં સૈન્ય મોરચો સંભાળવો

  • ચીનની સરહદ પર લગભગ 9,000થી 19,000 ફૂટની ઊંચાઈએ ITBPની ચોકીઓ આવેલી છે. શિયાળામાં અહીં તાપમાન -45 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ઘટી જાય છે.
  • ઓક્સિજનની અછત, બરફીલા તોફાનો અને હિમસ્ખલન અહીં સામાન્ય બાબત છે. શૌર્ય કમાન્ડો આવી પરિસ્થિતિઓમાં અગ્રમોરચે મોરચો સંભાળે છે.

2. સામસામેની અથડામણ અથવા હાથાપાઈ જેવી પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો

  • ચીની સૈનિકો સાથે સામનો થાય ત્યારે ગોળી ચલાવ્યા વિના પરિસ્થિતિને સંભાળવાની તાલીમ પણ શૌર્ય કમાન્ડોને આપવામાં આવે છે.
  • આ માટે સેનાની તાલીમ વિંગે ‘સ્ટ્રાઇક’ નામનો એક સંપૂર્ણ કોર્સ તૈયાર કર્યો છે, જેમાં માર્શલ આર્ટ્સ સહિત અનેક પ્રકારની લડાઈની તકનીકો અને નવી પ્રકારની વ્યૂહરચનાઓ શીખવવામાં આવે છે, જેથી ગલવાન જેવી ઘટના ફરી ન બને.

3. ડ્રોન જેવા આધુનિક હથિયારોનો ઉપયોગ

  • શૌર્ય કમાન્ડોને દેખરેખ માટે ડ્રોન ઓપરેશનની તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે. સરહદ પર તૈનાત બટાલિયનોમાં ડ્રોન પ્લાટૂન પણ બનાવવામાં આવી છે.
  • ITBPને 400 કરોડ રૂપિયાનું આધુનિકીકરણ ભંડોળ મળ્યું છે, જેમાંથી 70% હિસ્સો ડ્રોન જેવા હથિયારો માટે વપરાશે.
માર્ચ 2026માં શૌર્ય કમાન્ડોએ સેનાના ફાયર એન્ડ ફ્યુરી કોર્પ્સ સાથે સંયુક્ત તાલીમ લીધી હતી. આ યુનિટ લદ્દાખના ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં સૈન્ય અભિયાનોની જવાબદારી સંભાળે છે.

સવાલ-3: તો શું ખરેખર ચીન અરુણાચલ પ્રદેશને ઘેરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે? જવાબ: ચીન અરુણાચલ પ્રદેશના વિસ્તાર પર પોતાનો દાવો કરે છે અને તેને દક્ષિણ તિબેટ અથવા ઝાંગનાન કહે છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં આ વિસ્તારમાં 3 પ્રકારની ગતિવિધિઓ નોંધાઈ છે…

1. ભારતીય વિસ્તારમાં તંબુ લગાવ્યા, ચોકીઓ પર કબજો કરવાનો પ્રયાસ

  • અંગ્રેજી અખબાર ‘ધ હિંદુ’એ સરકારી સૂત્રોને ટાંકીને જણાવ્યું છે કે જુલાઈ 2026ના અંતથી અરુણાચલ પ્રદેશના અપર સુબનસિરી જિલ્લામાં સ્થિતિ તણાવપૂર્ણ છે. તાકસિંગ વિસ્તારમાં ભારતીય સેના અને ચીની પીપલ્સ લિબરેશન આર્મી (PLA)ના જવાનો સામસામે છે.
  • અખબાર મુજબ, ‘જુલાઈમાં બંને સેનાઓ વચ્ચે હળવી અથડામણ થઈ હતી. ત્યારબાદ જવાનો પાછા ફર્યા, પરંતુ થોડા દિવસો પછી ચીની સૈનિકો ફરી મોટી સંખ્યામાં પરત ફર્યા અને LACથી 6થી 7 કિલોમીટર અંદર ભારતીય વિસ્તારમાં પોતાના તંબુ લગાવી દીધા. ભારતે પણ પોતાની તૈનાતી વધારી દીધી છે.’
  • 6 સપ્ટેમ્બરે બંને સેનાઓ વચ્ચે કોર કમાન્ડર સ્તરની બેઠક પણ થઈ હતી, પરંતુ હાલ સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થઈ નથી.

2. સરહદી વિસ્તારોમાં લશ્કરી માળખાકીય સુવિધાઓ, હેલિપેડ બનાવી રહ્યું છે

  • 12 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ બ્રિટિશ અખબાર ‘ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ’એ સેટેલાઇટ તસવીરોના આધારે જણાવ્યું કે ચીન અરુણાચલ પ્રદેશની આસપાસ ઝડપથી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવી રહ્યું છે. તેમાં નવા રસ્તાઓ, ઇમારતો અને હેલીપેડ્સનો પણ સમાવેશ થાય છે.
  • ઓપન-સોર્સ ગુપ્તચર કંપની જેન્સના જણાવ્યા મુજબ, ‘તિબેટના લ્હુન્ઝે કાઉન્ટીના ઉત્તર તરફ આવેલા અનેક વિવાદિત વિસ્તારોમાં નવું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવામાં આવ્યું છે.’ તેના ઠીક દક્ષિણમાં ભારતનો અપર સુબનસિરી જિલ્લો આવેલો છે.
  • અહીં 2019ની શરૂઆતમાં પણ નવી ઇમારતો જોવા મળી હતી. હવે અહીં સમતળ જમીન, નવું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, એન્જિનિયરિંગના કામ સાથે જોડાયેલાં વાહનો અને સિમેન્ટ પ્લાન્ટની હાજરી જોવા મળી રહી છે.
  • એક રસ્તો પહોળો કરવામાં આવ્યો છે. ફેબ્રુઆરી અને મે 2026 વચ્ચે એક નવો રસ્તો પણ બનાવવામાં આવ્યો. લ્હુન્ઝેની દક્ષિણે બે નવા હેલીપેડ્સ પણ જોવા મળી રહ્યા છે.
  • ઑગસ્ટ 2026માં અમેરિકન સેટેલાઇટ કંપની વેન્ટોરની કેટલીક નવી તસવીરોથી જાણવા મળ્યું કે બાંધકામનું કામ હજુ પણ ચાલુ છે. જાણકારોના જણાવ્યા અનુસાર, આ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સૈન્ય મથક જેવું લાગી રહ્યું છે.
LAC નજીક તિબેટના એક ગામની નવેમ્બર 2022 અને જાન્યુઆરી 2026ની સેટેલાઇટ તસવીરો. (સંદર્ભ- ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ)

3. ભારતીય વિસ્તારોનાં નામ બદલાયા, લોકો માટે જવું મુશ્કેલ બની રહ્યું

  • ચીન અરુણાચલ પ્રદેશના અનેક વિસ્તારોનાં નામ એકતરફી રીતે બદલતું રહે છે. ચીને 2017માં 6, 2021માં 15 અને 2023માં 11 સ્થળોનાં નવા નામોની યાદી જાહેર કરી હતી. ભારતે દર વખતે સખત વિરોધ નોંધાવ્યો અને જવાબમાં ઑગસ્ટ 2026માં 27 સ્થળોનાં નામ અને તેમની વિશેષતાઓને સત્તાવાર નકશા પર દર્શાવ્યાં છે.
  • અપર સુબનસિરીના તકસિંગ-ગેલેમો વિસ્તારમાં રહેતા સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે ચીની સૈનિકોની હાજરીને કારણે તેઓ પોતાના પરંપરાગત ચરિયાણ વિસ્તારો અને શિકારના સ્થળો સુધી પહોંચી શકતા નથી.
  • અરુણાચલ પ્રદેશના તાગિન સમુદાયના વિદ્યાર્થી સંગઠન- ‘ઑલ તાગિન સ્ટુડન્ટ્સ યુનિયન’ના અધ્યક્ષ તડક પાકબાના જણાવ્યા અનુસાર, ‘આવી ચીની ઘૂસણખોરી અગાઉ ક્યારેય જોવા મળી નથી. સરહદી ગામોમાં ભયનો માહોલ છે. ભારતીય સેના પાછળ હટી રહી છે અને ચીની સેના આગળ વધી રહી છે.’
  • અપર સુબાનસિરીનું ગાલેમો ગામ ભારત-ચીન સરહદથી લગભગ 20 કિમી અંદર છે. અહીંના રહેવાસી તાકોક મરા કહે છે, ‘ચીનીઓ અમારી પૈતૃક જમીન પર અતિક્રમણ કરી રહ્યા છે. હું ચોક્કસ કહી શકતો નથી કે કેટલા કિમી, પરંતુ હકીકતમાં તેઓ ભારતીય વિસ્તારમાં ઘણાં અંદર સુધી ઘૂસી ચૂક્યા છે.’
ITBPના મહાનિદેશક શત્રુજીત કપૂરે ચીનનું નામ લીધા વિના કહ્યું છે કે અરુણાચલ પ્રદેશમાં અનેક સ્થળોએ હજુ પણ સામનો ચાલુ છે.

જોકે ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસવાલે 23 ઑક્ટોબરે કહ્યું, ‘LAC પર સમયાંતરે પરિસ્થિતિ ત્યારે બગડે છે, જ્યારે ચીની સેના પેટ્રોલિંગની નિર્ધારિત પદ્ધતિઓથી હટીને કામ કરે છે. બંને પક્ષો સરહદ વ્યવસ્થાપનને વધુ સારું બનાવવા માટે LAC અંગેની સમજ વધારવા માટે વાતચીત કરવા સંમત છે.’

સવાલ-4: ચીનનો સામનો કરવા માટે ભારતને કઈ તૈયારીઓની જરૂર છે? જવાબ: ITBPના DG શત્રુજીત કપૂરે મુખ્યત્વે 4 જરૂરિયાતો જણાવી છે…

સ્પેશિયલ ફોર્સ: આજના સમયમાં આપણને ગેરિલા યુદ્ધની જરૂર નથી. એક વિશિષ્ટ હાઈ-એલ્ટિટ્યુડ માઉન્ટેન ફાઇટિંગ ફોર્સ તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે, જે સેનાથી અલગ હશે.

મોડર્ન હથિયારો: 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના ITBP જવાનો જાણે છે કે તેઓ આજે પણ એવા જ હથિયારોનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે, જે તેમના દળમાં સામેલ થયા ત્યારે ઉપયોગમાં લેવાતા હતા. હથિયારોમાં કેટલાક ફેરફારો જરૂર થયા છે, પરંતુ મોટા ભાગે તે લગભગ એકસરખા જ છે. આધુનિકીકરણ જરૂરી છે અને તેના માટે અમે મોટા જોગવાઈઓ કરી છે.

ભૂગર્ભ શેલ્ટર: નવા પ્રકારના યુદ્ધમાં જમીન પર રહેલા કોઈપણ વ્યક્તિને સરળતાથી નિશાન બનાવી શકાય છે. ઝડપથી બદલાતી યુદ્ધની પરિસ્થિતિમાં મોટા પાયે ભૂગર્ભ શેલ્ટર બનાવવાની જરૂર છે. પાયલટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ ITBPની કંપનીઓએ પોતાની સરહદી ચોકીઓ પર ભૂગર્ભ માળખાં બનાવવાનું શરૂ કરી દીધું છે.

ડ્રોન યુદ્ધ: યુક્રેને રશિયા જેવી મહાસત્તાને પડકાર આપ્યો. 10-15 હજાર રશિયન સૈનિકો માર્યા જઈ રહ્યા છે. ઈરાને પણ ડ્રોન દ્વારા અમેરિકાને પડકાર આપ્યો. આપણે ડ્રોન અને એન્ટી-ડ્રોન સિસ્ટમની દિશામાં આગળ વધવું પડશે. આપણે 4 હજાર કરોડ રૂપિયાની યોજનામાં 1 હજાર કરોડ રૂપિયા ડ્રોન માટે રાખ્યા છે.

LockIcon

સમાચાર વાંચવા માટે પ્લીઝ લૉગિન કરો

લૉગિન કર્યા પછી તમે વિના રુકાવટ સમાચાર વાંચી શકશો
લૉગિન કરો