આજનું એક્સપ્લેનર:અર્નબ ગયું અને મુરાસુ આવ્યું; એક અઠવાડિયામાં બે ચક્રવાત, આખરે સમુદ્રમાં એવું શું ચાલી રહ્યું છે, શિયાળા પર શું અસર પડશે?
છત્તીસગઢનું આકાશ લોહી જેવું લાલ થઈ ગયું. દેશના અનેક ભાગોમાં અચાનક ઠંડી શરૂ થઈ ગઈ. 9 રાજ્યોમાં વરસાદનું એલર્ટ છે. તેની પાછળ બે નામ છે- અર્નબ અને મુરાસુ.
28 ઓક્ટોબરે ચક્રવાતી તોફાન અર્નબ આંધ્રપ્રદેશમાં અથડાયું હતું અને માત્ર 5 દિવસ બાદ મુરાસુએ દસ્તક દીધી છે. એક અઠવાડિયામાં બે ચક્રવાત અને બંને બંગાળની ખાડીમાં પેદા થયા.
આ માત્ર સંયોગ છે કે પછી કોઈ મોટી દરિયાઈ હલચલનું પરિણામ? અને તેની શિયાળા પર શું અસર પડશે; આજના એક્સપ્લેનરમાં સમજીએ…
સવાલ-1: એક અઠવાડિયામાં બે ચક્રવાત આવ્યા, આખરે તેનું કારણ શું છે?
જવાબ: ઉત્તર હિંદ મહાસાગરમાં ચક્રવાતની બે ઋતુઓ હોય છે- પહેલી ચોમાસા પહેલાંની, એટલે કે એપ્રિલથી જૂનની શરૂઆત વચ્ચે. બીજી ચોમાસા પછીની, એટલે કે ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર વચ્ચે. સામાન્ય રીતે ભારતમાં દર વર્ષે 4થી 5 ચક્રવાત આવે છે. મુરાસુ આ વર્ષે આવેલું માત્ર બીજું ચક્રવાત છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે એક અઠવાડિયાની અંદર સતત બે ચક્રવાતોનું આવવું કોઈ અસામાન્ય ઘટના નથી. તેની પાછળ બંગાળની ખાડીનું વધેલું તાપમાન છે.
ચોમાસા દરમિયાન ગંગા, બ્રહ્મપુત્ર અને ગોદાવરી જેવી મોટી નદીઓનું ઘણું મીઠું પાણી સમુદ્રમાં જાય છે. તે હલકું હોવાથી સમુદ્રની ઉપરની સપાટી પર જ રહે છે અને નીચેના ઠંડા પાણીને ઉપર આવવા દેતું નથી. ગરમ પાણી ચક્રવાતી સિસ્ટમ માટે બળતણનું કામ કરે છે.
પ્રશ્ન-2: મોટાભાગના ચક્રવાતો બંગાળની ખાડીમાંથી જ કેમ ઉદ્ભવે છે?
જવાબ: સૌપ્રથમ સમજો કે ચક્રવાતો કેવી રીતે આવે છે...
ભારતમાં 80% ચક્રવાતો બંગાળની ખાડીમાંથી આવે છે, જ્યારે અરબી સમુદ્રમાંથી માત્ર 20% જ આવે છે. તેના 3 કારણો છે…
- ચક્રવાત બનવા માટે સમુદ્રનું તાપમાન 26.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધારે હોવું જરૂરી છે. બંગાળની ખાડી ત્રણ તરફથી જમીનથી ઘેરાયેલી છે. તેથી તેનું પાણી વધુ ગરમ રહે છે. હાલમાં તેનું તાપમાન 28 ડિગ્રી સેલ્સિયસ છે. અરબી સમુદ્ર ઓમાન, આફ્રિકા અને ભારત વચ્ચે વધુ ખુલ્લો સમુદ્ર છે. અહીં ઠંડા પવનો વધુ ફૂંકાય છે.
- પ્રશાંત મહાસાગર અને દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં ઉદ્ભવતા ટાઇફૂન જ્યારે પશ્ચિમ તરફ આગળ વધે છે, ત્યારે તેઓ વિયેતનામ અને થાઇલેન્ડને પાર કરીને બંગાળની ખાડીમાં પ્રવેશી જાય છે. બંગાળની ખાડીની ગરમી અને ભેજ તેમને ફરીથી જીવંત કરી દે છે, જેના કારણે તેઓ ચક્રવાતનું રૂપ ધારણ કરી લે છે.
- ભારતમાં ચોમાસા પછીના પવનો ચક્રવાતોને પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ધકેલે છે. તેના કારણે બંગાળની ખાડીમાં ઉદ્ભવતા ચક્રવાતો ભારત પર અસર કરે છે. જ્યારે અરબી સમુદ્રના ચક્રવાતો ભારતથી દૂર ઓમાન અથવા મધ્ય પૂર્વ તરફ જાય છે.
સવાલ-3: મુરાસુ ચક્રવાતની અસર ક્યાં-ક્યાં થશે?
જવાબ: મુરાસુ ચક્રવાતને કારણે 1 નવેમ્બરથી જ બંગાળની ખાડી સાથે જોડાયેલા દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ અને તોફાની પવનો ફૂંકાઈ રહ્યા છે. IMDએ દેશના તમામ વિસ્તારો માટે ચેતવણી જાહેર કરી છે…
દક્ષિણ ભારતનાં તમામ રાજ્યોમાં વરસાદ
આંધ્રપ્રદેશના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં 2-3 નવેમ્બરે ભારેથી અતિભારે વરસાદ પડી શકે છે. તમિલનાડુ, તેલંગાણા, દક્ષિણ ઓડિશા અને છત્તીસગઢમાં વરસાદની આગાહી છે. 7 નવેમ્બર સુધી દક્ષિણ ભારતનાં તમામ રાજ્યોમાં વરસાદની આગાહી છે. ક્યાંક છૂટોછવાયો તો ક્યાંક વ્યાપક વરસાદ પડી શકે છે.
મધ્ય ભારતમાં આંધી-તોફાન, તાપમાનમાં 8 ડિગ્રી સુધીનો ઘટાડો
ચક્રવાતને કારણે મધ્યપ્રદેશમાં છેલ્લા 4 દિવસમાં મહત્તમ તાપમાનમાં 7થી 8 ડિગ્રીનો ઘટાડો થયો છે. મધ્યપ્રદેશ અને છત્તીસગઢના કેટલાક વિસ્તારોમાં 5 નવેમ્બર સુધી વરસાદ પડશે. કેટલાક વિસ્તારોમાં આંધી-તોફાન, વીજળી પડવાની અને 40-50 કિમી/કલાકની ઝડપે પવન ફૂંકાવાની આગાહી છે.
પૂર્વ ભારતમાં વરસાદ અને તેજ પવનો
2-4 નવેમ્બર દરમિયાન ઓડિશાના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં વરસાદની આગાહી છે. આ દરમિયાન 50-60 કિમી/કલાકની ઝડપે પવનો ફૂંકાશે. પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર અને ઝારખંડના કેટલાક વિસ્તારોમાં પણ છૂટોછવાયો વરસાદ થવાની શક્યતા છે. બિહારમાં આગામી કેટલાક દિવસોમાં લઘુત્તમ તાપમાન 2 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ઘટશે.
ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં વરસાદ અને ધુમ્મસ
2 નવેમ્બરે જમ્મુ-કાશ્મીર, લદ્દાખ, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ અને પૂર્વી ઉત્તર પ્રદેશમાં વરસાદની આગાહી છે. અર્નબ વાવાઝોડાને કારણે ઉત્તર પ્રદેશમાં દિવસનું તાપમાન 8 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ઘટ્યું છે અને 10 શહેરોમાં ધુમ્મસ છવાયેલું છે. મુરાસુને કારણે આવી જ સ્થિતિ યથાવત્ રહેશે.
પશ્ચિમ ભારતમાં હળવો વરસાદ અને વાવાઝોડું
1થી 5 નવેમ્બર દરમિયાન ગોવા, કોંકણ, મરાઠવાડા અને મધ્ય મહારાષ્ટ્રના કેટલાક વિસ્તારોમાં હળવો વરસાદ, વાવાઝોડું અને તેજ પવનની આગાહી છે. 1થી 3 નવેમ્બર દરમિયાન ગુજરાતમાં પણ વરસાદની આગાહી છે.
પૂર્વોત્તર ભારતમાં હળવો વરસાદ
1થી 5 નવેમ્બર દરમિયાન અરુણાચલ પ્રદેશમાં અને 1થી 7 નવેમ્બર દરમિયાન આસામ, મેઘાલય, નાગાલેન્ડ, મણિપુર, મિઝોરમ અને ત્રિપુરાના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદની આગાહી છે.
સવાલ-4: શું આ ચક્રવાતોનો અલ-નીનો સાથે કોઈ સંબંધ છે?
જવાબ: હા, બંગાળની ખાડીમાં ઊઠતા આ ચક્રવાતોનો અલ-નીનો સાથે સંબંધ છે, પરંતુ તે થોડો ગૂંચવણભર્યો છે...
અચાનક વધુ આક્રમક બનવું: અલ-નીનોના કારણે હિંદ મહાસાગર અને બંગાળની ખાડીની ઉપરની સપાટીનું પાણી 28થી 30 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ગરમ થઈ જાય છે. આ ચક્રવાત માટે ઈંધણની જેમ કામ કરે છે. સમુદ્રમાં રહેલી આ ગરમી અને ભેજને શોષીને હવાનું સામાન્ય દબાણ માત્ર 24થી 36 કલાકમાં ભયાનક ચક્રવાતી તોફાનમાં ફેરવાઈ જાય છે.
ઓછી આવર્તન, પરંતુ વધુ અસર: ઇન્ડિયન નેશનલ સેન્ટર ફોર ઓશન ઇન્ફોર્મેશન સર્વિસિસ અને આંધ્ર યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોએ 1995થી 2019 દરમિયાન આવેલા ચક્રવાતો પર સંશોધન કર્યું. તેમના મુજબ, 9 અલ-નીનો વર્ષોમાં 15 અને 11 લા-નીના વર્ષોમાં 33 ચક્રવાત આવ્યા. અલ-નીનો વર્ષમાં ચક્રવાતોની સંખ્યા ભલે ઓછી રહી, પરંતુ તેમની ઝડપ અને અસર ઘણી વધારે હતી.
ચક્રવાત બનવાના સ્થળમાં ફેરફાર: ડૉ.મૃત્યુજય મહાપાત્રા જણાવે છે કે અલ-નીનોવાળા વર્ષમાં બંગાળની ખાડીમાં ચક્રવાતી સિસ્ટમો ભૂમધ્યરેખાની વધુ નજીક બને છે, જેના કારણે ચક્રવાતોને સમુદ્ર ઉપર લાંબી મુસાફરી કરવાની તક મળે છે. તેના કારણે તેઓ ઓડિશા અને પશ્ચિમ બંગાળને બદલે આંધ્રપ્રદેશ અને તમિલનાડુ તરફ આગળ વધે તેવી શક્યતા વધુ રહે છે.
સવાલ-5: તેની ભારતની ઠંડી પર શું અસર પડશે?
જવાબ: રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, દિલ્હી, પંજાબ, હરિયાણા જેવા ઉત્તર ભારતીય રાજ્યોમાં ઠંડીની શરૂઆત હિમાલય તરફથી આવતી સૂકી અને ઠંડી હવાઓથી થાય છે. પરંતુ જ્યારે બંગાળની ખાડીમાં ચક્રવાતો બને છે, ત્યારે તેઓ મોટા 'મોઈશ્ચર પંપ'ની જેમ કામ કરે છે અને ભારત ઉપરથી હવા અને ભેજને પોતાની તરફ ખેંચે છે. પરિણામે હિમાલયથી આવતી ઠંડી હવાઓનું મેદાની અને મધ્ય ભારત તરફ વહેવું ધીમું પડી જાય છે.
IMDનું માનવું છે કે જ્યાં સુધી બંગાળની ખાડીમાં ચક્રવાતી પ્રવૃત્તિઓ સંપૂર્ણપણે શાંત નહીં થાય, ત્યાં સુધી ઉત્તર ભારતથી દક્ષિણ તરફ વહેતી ઠંડી હવાઓ મજબૂતી પકડી શકશે નહીં. આવું ડિસેમ્બરના બીજા અથવા ત્રીજા અઠવાડિયા સુધી થઈ શકે છે. ચક્રવાતી ભેજ દૂર થયા પછી જ શીતલહેર પણ ફૂંકાઈ શકે છે.
IMD અને પુણે સ્થિત ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટ્રોપિકલ મિટિયોરોલોજીની સંશોધન મુજબ, અલ-નીનો વર્ષોમાં શિયાળા દરમિયાન તાપમાન સામાન્ય કરતાં 0.5થી 1.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી વધુ રહ્યું. મેદાની વિસ્તારોમાં શીતલહેરના દિવસો પણ અડધા થઈ ગયા, એટલે કે ઠંડી ઓછી પડી.
