શિક્ષણ દિવસ / ફૂટપાથથી લઈને ઈન્ટરનેટના માધ્યમથી પાંચ શિક્ષિકોએ હજારો બાળકોનું જીવન બદલી નાખ્યું

From the sidewalk to the Internet, five teachers changed the lives of thousands of children

શિક્ષણ દિવસ પર એવા પાંચ ગુરુની કહાણી જેને વાંચીને બાળકો હવે તેમના અભિયાનને આગળ વધારી રહ્યા છે
  • ભારતના બાળકોના અભ્યાસ માટે આ પાંચ શિક્ષકોનો ત્યાગ અને સમર્પણની ગાથા યાદ રહેશે

Divyabhaskar.com

Sep 05, 2019, 02:02 PM IST

યૂથ ઝોન ડેસ્ક. ગુરુ બાળકોને શિક્ષિત કરવાની સાથે એક સારી વ્યક્તિ પણ બનાવે છે પરંતુ જ્યારે બાળકો તમેના સપનાની તરફ આગળ વધે છે તો તે ગુરુ દક્ષિણાથી કમ નથી. આજે શિક્ષક દિવસ છે. ઘણા એવા શિક્ષિકો છે જેમને ફૂટપાથથી લઈને ઈન્ટરનેટ સુધી શિક્ષણ ફેલાયું છે. વેસ્ટ મટિરિયલથી સાયન્સના ફંડા સમજાવવા, ઈનોવેશનનો રસ્તો બતાવવો. તેમના અભિયાનને આગળ વધારવવા માટે તેમના વિદ્યાર્થીઓ મદદ કરી રહ્યા છે.

કચરાથી સાયન્સ સમજાવીને આવિષ્કાર કરવા માટે પ્રેરિત કરનાર પ્રોફેસર અરવિંદ ગુપ્તા

પુણેના પ્રોફેસર અરવિંદ ગુપ્તાએ કચરાથી સાયન્સ સમજાવીને આવિષ્કાર માટે વિદ્યાર્થીઓને પ્રેરિત કર્યા હતા. અરવિંદ ગુપ્તાએ જણાવ્યું કે, તેમને 1978માં એક વર્ષ ટાટા મોટર્સમાંથી રજા લઈને હોશંગાબાદમાં આયોજિત વિજ્ઞાન કાર્યક્રમ માટે ડો. અનિલ સદ્દગોપાલની સાથે કામ કર્યું હતું. તેમાં બાળકોને સસ્તી, સ્થાનિક વસ્તુથી વિજ્ઞાન શીખવા પર વધારે ભાર આપ્યો હતો જેનાથી બાળકો ઉત્સાહિત થઈને શીખી શકે. તેમને બીજો ધ્યેય, ફેંકેલી વસ્તુનો ઉપયોગ કરીને વિજ્ઞાન પ્રયોગ અને રમકડવા બનાવવનો હતો. તેમને જુની ફેંકેલી પ્લાસ્ટિકની બોટલોથી 100થી વધારે વસ્તપ બનાવી છે. જુના ન્યૂઝપેપરથી 20 પ્રકારની ટોપીઓ બનાવે છે, જેને બાળકો બનાવીને પહેરી શકે છે. તેનાથી બાળકોમાં આવિષ્કાર કરવાની આદત વિકસિત હશે.

છેલ્લા 40 વર્ષથી આ કામ કરી રહ્યા છે

અરવિંદ ગુપ્તા કહે છે કે, તેઓ છેલ્લા 40 વર્ષથી આ કાર્ય સાથે જોડાયેલા છે. તેમનું લક્ષ્ય વિજ્ઞાનના વિષયને પ્રયોગ અને રમકડા દ્વારા બાળકો માટે રોચક અને સરળ બનાવવાનો છે.

મિશનમાં મળી સફળતા

આ પ્રયોગથી સારી એવી સફળતા મળી છે. અરવિંદ ગુપ્તાને જણાવ્યું કે, ઘણા ફેરફાર આવ્યા છે. હવે સ્કૂલોમાં વિજ્ઞાન સરળ રીતે અને પ્રોજેક્ટ દ્વારા શીખવાડવામાં આવે છે. જો કે અમુક સ્કૂલો સુધી મર્યાદિત છે જેને આગળ લઈ જવાનો પ્રયત્ન ચાલું છે. પરંતુ જ્યા સુધી બાળકો પોતાના હાથેથી મોડલ નહીં બનાવે ત્યા સુધી દેશના ઉત્પાદનમાં ક્યારે ક્રાંતિ નહીં આવે. સરકારે કેટલાક વર્ષ પહેલા અટલ ટિંકરિંક લેબ્સ શરૂ કરી હતી, જેનાથી બાળકોની સર્જનાત્મકતાને વધે. યૂટ્યૂબ પર અમાપા નાના નાના વીડિયો સમગ્ર વિશ્વના કરોડો બાળકો જોઈ રહ્યા છે.

જો કે, અરવિંદ ગુપ્તાની પત્ની પણ કોલેજમાં ભણાવતી હતી તેનાથી અમારા ઘરનું ગુજારન ચાલતું હતું. તેથી એક કારણ એ પણ હતું કે, આજે હું જે કઈ છું તેનાથી છું. હું જીવન એક વસ્તુ શીખ્યો છું કે, જે તમને યોગ્ય લાગે તે કરો, પૈસા અને મોજશોખની પાછળ ન ભાગો. તેમને 3000થી વધારે સ્કૂલોમા વર્કશોપ, ડેમોસ્ટ્રેશન આપવાની તક મળી છે. પ, ડેમોસ્ટ્રેશન આપવાની તક મળી છે.

.2.બાબર અલી, પશ્ચિમ બંગાળ: 17 વર્ષમાં 6 હજાર વિદ્યાર્થીઓને મફત શિક્ષા આપી, લોકોની મદદથી સ્કૂલ બનાવી

5 વર્ષની ઉંમરે બાળકોને ભણાવતો હતો
બાબરે કહ્યું કે, મેં વર્ષ 2002માં ભાલકોને ભણાવવાની શરૂઆત કરી હતી, તે સમયે હું ધોરણ-5માં અભ્યાસ કરતો હતો. મારું ઘર સ્કૂલથી 10 કિલોમીટર દૂર હતું. હું તે ઉંમરમાં ખેતરમાં કામ કરતા બાળકોને ભણાવતો હતો. મારા પ્રથમ 8 વિદ્યાર્થીઓમાં સૌથી પ્રથમ સ્ટુડન્ટ મારી બહેન હતી. ત્યારબાદ ધીમે-ધીમે લોકોની મદદથી સ્કૂલ બનાવી. ભણતર એક યોગ્ય વ્યક્તિનું નિર્માણ કરે છે, તેથી તે અવશ્ય છે તેવું મારું માનવું છે.

ભણી ગયેલા વિધાર્થીઓ બીજા બાળકોને ભણાવે છે

વધુમાં તેણે કહ્યું કે, મારું સપનું હતું કે હું જે બાળકો સ્કૂલે નથી જઈ શકતા તેમને સારી શિક્ષા આપું .છેલ્લા 17 વર્ષમાં મારી સ્કૂલમાં 6 હજાર વિદ્યાર્થીઓ ભણ્યા છે. આ બધા બાળકોના જીવનમાં અજવાળું આવ્યું તે મારા માટે કોઈ સફળતાથી ઓછું નથી. આ જ સ્કૂલમાં ભણેલા 6 વિદ્યાર્થીઓ આજે બીજા બાળકોને ભણાવી રહ્યા છે. આ 6 છોકરીઓમાં મારી બહેન પણ સામેલ છે.

'સરકારે કોઈ મદદ કરી નથી'

વર્ષ 2015 સુધી બાબરની સ્કૂલમાં માત્ર દીવાલ અને છાપરું જ હતા. લોકોને જ્યારે બાબરના સારા કામની ખબર પડી ત્યારે તે બધાએ મદદ માટે હાથ લંબાવ્યો. ઘણા લોકો આ બાળકોએન ભણવાની વસ્તુઓ ડોનેટ કરે છે. આ મદદમાં સરકારની મદદ ક્યાંય સામેલ નથી.

'સર્વિસ ટુ મેન અને સર્વિસ ટુ ગોડ'

બાબરના નાનપણથી રોલ મોડલ સ્વામી વિવેકાનંદ રહ્યા છે. તેણે કહ્યું કે મેં મારા રોલ મોડલની એક વાત શીખી છે કે, સર્વિસ ટુ મેન અને સર્વિસ ટુ ગોડ. આ વાતને ધ્યાનમાં રાખીને હું મારી પર્સનલ લાઈફ અને સ્કૂલના બાળકોને ભણાવવા માટેનો સમય કાઢી લઉં છું.

3.રાજેશ કુમાર, દિલ્હીઃ પુલ નીચે શરૂ કરી પાઠશાળા, 300 બાળકોનાં જીવનમાં શિક્ષાનો પ્રકાશ ફેલાવી રહ્યા છે

13 વર્ષથી ફ્લાયઓવર સ્કૂલ ચાલી રહી છે

ફ્લાયઓવર સ્કૂલની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ એ વિશે વાત કરતા રાજેશ જણાવે છે કે, ‘વર્ષ 2006માં બે બાળકો સાથે શાળા શરૂ કરી હતી. આજે તેને 13 વર્ષ થયા છે. અહીં જે બાળકો ભણીને ગયા હતા તેઓ અત્યારે કોલેજમાં અઙ્યાસ કરે છે, કેટલાક IITમાં પણ ભણી રહ્યા છે. તેમનું જીવન બદલાઈ ગયું છે. પહેલાં આ બાળકોના ઘરે કોઈ ભણેલું નહોતું, હવે તેઓ જાતે અન્ય બાળકોને અહીં ભણવા માટે મોકલે છે. અહીં અમે ભણવા આવતાં બાળકો પાસેથી કોઈ ફી વસૂલતા નથી અને ન તો અહીં ભણાવવા આવતાં શિક્ષકોને કોઈ ફી ચૂકવવામાં આવે છે. હું લોકો બસ એટલું જ કહેવા માગું છું કે, અહીં પૈસા ન ખર્ચો, અહીં માત્ર તમારો સમય વિતાવો.’

ગરીબ બાળકોને શિક્ષિત કરવાનું એકમાત્ર લક્ષ્ય

પોતાનાં લક્ષ્ય વિશે જણાવતાં રાજેશ કહે છે કે, ‘હું મારી જાતને સફળ માનું છું કારણ કે મેં 2 બાળકો સાથે શરૂઆત કરી હતી, આજે 300 બાળકોને ભણાવી રહ્યો છું. શાળા બે પાળીમાં ચાલે છે, છોકરાઓ સવારે 9 વાગ્યાથી અને છોકરીઓ બપોરે 2 વાગ્યાથી આવે છે. છોકરીઓની સંખ્યા છોકરાઓ કરતા વધારે છે. પહેલાં માતા-પિતા બાળકોને સ્કૂલમાં મોકલવામાં ડરતા હતા. પરંતુ આજે સ્કૂલમાં 4થી 15 વર્ષની વય જૂથમાં છોકરાઓ અને છોકરીઓ ભણે છે. ગરીબ બાળકોને શિક્ષિત કરવાનું મારું એકમાત્ર લક્ષ્ય છે. જો અહીંના બાળકો ડોકટરો, એન્જિનિયર્સ અને પોલીસમાં જશે તો મને લાગશે કે મારું સ્વપ્ન પૂર્ણ થયું છે.’

પર્સનલ લાઇફ અને કોચિંગ સાથે મેનેજ થઈ જાય છે

હું એક દુકાન ચલાવું છું, જેનાથી મારો અને મારા પરિવારનો ખર્ચ નીકળી જાય છે. મારા આ સ્કૂલ ખોલવાના નિર્ણયથી પરિવાર સંતુષ્ટ તો નથી. પરંતુ મારા માટે આ એક અભિયાન છે, જેને ક્યારેય અટકાવી નહીં શકાય.

શાળાને એનજીઓ નથી બનાવવા માગતા

આર્થિક મદદ મળે છે કે નહીં એ વિશે રાજેશ કહે છે કે, ‘કોઈપણ પ્રકારની આર્થિક મદદ નથી મળતી. મદદ કરનારાઓને હું પૈસા નહીં પણ સ્ટુડન્ટ્સ માટે કોપી, પુસ્તકો, પેન અને પેપર આપવાની ભલામણ કરું છું. સરકાર પાસેથી પણ કોઈ મદદ નથી મળતી. અમે સ્કૂલને એનજીઓ જેમ નથી રાખી કે કોઈ અમને કંઈ આપે તો અમે તેનો હિસાબ રાખીશું. આ અમારી નાની પહેલ છે, આનાથી અમે એનજીઓ બનાવવા નથી માગતા.’

4. રોશની મુખર્જીએ મુશ્કેલ વિષયોના ડરને દૂર કરવા ExamFear અભિયાન શરૂ કર્યું, દરેક બાળક શિક્ષિત હોવો જોઈએ

ExamFear બનાવવાનો આઈડિયા કેવી રીતે આવ્યો

રોશની કહે છે કે, તેને પહેલાથી ટીચિંગનો શોખ હતો. કોલેજ પૂરી કર્યા બાદ આઈટી સેક્ટરનાં નોકરી કરી. તે દરમિયાન વિચાર આવ્યો કે, સમગ્ર વિશ્વમાં લાખો વિદ્યાર્થીઓને અભ્યાસ માટે ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે. ઘરે કામ કરનારી નોકરાનીએ મને જણાવ્યું કે, તેના બાળકો એક નાની સ્કૂલમાં અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા, અભ્યાસમાં હોંશિયાર ન હોવાથી તેઓ પરીક્ષા પાસ ન કરી શક્યા. આ ઘટનાએ મારા વિચારો બદલી નાખ્યા અને એવો વિચાર આવ્યો કે, એવા ઘણા લોકો હશે જેમના માટે સારું શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરવું સરળ વાત નથી. જુલાઈ 2011માં ExamFear નામથી કેમ્પેઈન શરૂ કર્યું. યૂટ્યૂબ પર વીડિયો શેર કર્યો. મુશ્કેલથી મુશ્કેલ વિષયોને સરળ ભાષામાં સમજવવાની શરૂ કરી. જો કે, લોકોનો સારો રિસ્પોન્સ મળ્યો તો વેબસાઈટ www.examfear.com લોન્ચ કરી અને ફ્રી માં શિક્ષા આપવાનો નિર્ણય કર્યો.

'મને ઈમેલ આવ્યો જેનાથી મને ખબર પડી કે નાના શહેરો અને ગામડાના ગબીર બાળકોને કેવી રીતે લાભ મળી રહ્યો છે. 2014માં નોકરી છોડીને રોશનીએ સમગ્ર ધ્યાન ExamFear.com આપ્યું'.

રોશનીનું લક્ષ્યાંક

રોશની સમગ્ર દેશના દરેક બાળકોને શિક્ષિત કરવાનું લક્ષ્યાંક રાખે છે. શિક્ષણ સમાજનાં જાગૃતા લાવે છે એટલા માટે તેનાથી કોઈ બાળક વંચિત ન રહેવું જોઈએ. રોશની પોતાની પર્સનલ લાઈફ અને કોચિંગ લાઈફ વિશે જણાવે છે કે, તે પોતાનું કામ અને પર્સનલ લાઈફને સારી રીતે મેનેજ કરે છે. તે દરરોજ એક રૂટિન ફોલો કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. જો કે ઘણી વખત હું હેક્ટિક થઈ જવ છું પરંતુ અનુશાસન, ટાઈમ મેનેજમેન્ટ અને ડેડિકેશન સમયનો ઉપયોગ કરીને મદદ કરું છું.

5. આદિત્ય કુમાર લખનઉ: ઘર છોડીને ગરીબ બાળકોને શિક્ષિત કરનારા 'સાઈકલ ગુરુ'

વિચાર

આદિત્ય એક ગરીબ પરિવારમાંથી આવે છે તેમના પિતા શ્રમજીવી છે. આદિત્યએ વર્ષ 1995માં વ્યવસાય કરવાનું વિચાર્યું તેવામાં તેમને વિચાર આવ્યો કે, જે ગરીબી તેમણે સહન કરી છે તે અન્ય બાળકોને નહીં સહન કરવા દે. તેથી તેમને ગરીબ બાળકોને મફત શિક્ષણ આપવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.

આદિત્યના આ નિર્ણયથી તેમનો પરિવાર નાખુશ હતો, જેથી તેઓ ઘર છોડીને લખનઉ જતા રહ્યા હતા. લખનઉ સ્ટેશન પર જ રહીને આદિત્ય સ્ટેશન પર ભીખ માગતા બાળકોને શિક્ષણ આપતા હતા. આ બાળકોને તેમને 2 વર્ષ સુધી ભણાવ્યા હતા. તે દરમિયાન આદિત્યના કેટલાક મિત્ર બની ગયા હતા અને તેમણે મળીને આદિત્યને સાઇકલ ભેંટ કરી હતી. આર્થિક મદદ માટે આદિત્ય ઇંગ્લિશ મીડિયમના કલાસીસ ચલાવતા હતા. ગરીબ બાળકોને ભણાવવાની ઈચ્છા તેમની મુહિમ બની ગઈ અને આદિત્ય સાઇકલ પર ફરી ફરીને ગરીબ બાળકોને શિક્ષણ આપવાનું શરૂ કર્યું હતું.

લક્ષ્ય

આદિત્ય જણાવે છે કે, 'હું છેલ્લા 20થી વધારે વર્ષોથી સાઇકલ પર ફરીને ગરીબ બાળકોને શિક્ષા આપું છું. વર્ષ 2015ના જાન્યુઆરી માં હું લખનઉથી ભારત ભ્રમણ માટે રવાના થયો હતો. આ દરમિયાન મેં 20 હજાર જગ્યાઓના બાળકોને શિક્ષિત કર્યા હતા. હું બાળકોને ભેગા કરીને તેમને પ્રાથમિક શિક્ષા આપવા માટે તૈયાર કરું છું. હું કોઈ એક જગ્યાએ 1થી 1.5 વર્ષ સુધી રોકાઈને કલાસ ચલાવુ છુ. હું બાળકોને સ્કૂલ જવા માટે પ્રેરણા આપું છુ. મારા લક્ષ્ય સાથે કેટલાક લોકો જોડાઈને મારી મુહિમને વેગ આપવા માટે મને આર્થિક મદદ પણ કરે છે.'

સફર

આદિત્યને ઘર છોડે 12થી વધારે વર્ષ થઈ ગયા છે. આદિત્ય લાંબા સમયગાળે ઘર પરત ફર્યા ત્યારે તેમનો પરિવાર તેમના કાર્યથી ખુશ હતો. ગરીબ બાળકોને શિક્ષિત કરવા એજ આદિત્યની જિંદગી બની ગઈ છે. આદિત્યએ લગ્ન નથી કર્યા અને તેમનું કોઈ ઘર પણ નથી. આદિત્ય જે જગ્યાએ બાળકોને ભણાવવા જાય છે ત્યાં જ તેમને લોકોની મદદ મળી રહે છે અને તેમનું ગુજરાન ચાલે છે.

આર્થિક મદદ

આદિત્ય જણાવે છે કે, 'મને સામેથી કેટલીક જગ્યાએ બાળકોને શિક્ષા આપવા માટે બોલાવવામાં આવે છે. મારા કાર્યને જોઈને લોકો સન્માનમાં યાથશક્તિ આર્થિક મદદ કરતા હોય છે. ઘણા સમય પહેલાં હું મુંબઈ ગયો હતો ત્યારે મને અમિતાભ બચ્ચને 10 હજાર રૂપિયા, જેકી શ્રોફે 5 હજાર રૂપિયા આપ્યા હતા. સિંગર અનૂપ જલોટાએ 5 હજાર રૂપિયા સાથે બાળકો માટે ચોપડાઓ પણ આપ્યા હતા '

સફર

આદિત્ય લખનઉથી નીકળીને સૌ પ્રથમ દિલ્હી ગયા હતા ત્યારબાદ ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ, ચંદીગઢ, જમ્મુ કાશ્મીર, પંજાબ, હરિયાણા, રાજસ્થાન, ગુજરાત સુધી સાઈકલ ચલાવીને મુસાફરી કરી છે. તમામ રાજ્યોમાં તેઓ સાઇકલથી જ પ્રવાસ કરતા હતા અને તેજ તેમની ઓળખ અને એકમાત્ર સાધન છે. અત્યારસુધીમાં આદિત્યએ 35,000 કલાસ ચલાવ્યા છે અને 1 લાખ 17 હજાર કિલોમીટરની સાઇકલ યાત્રા કરી છે.

X
From the sidewalk to the Internet, five teachers changed the lives of thousands of children
COMMENT

Next Stories

    ની  સંપૂર્ણ વાંચનસામગ્રી