Back કથા સરિતા
મહેબૂબ દેસાઈ

મહેબૂબ દેસાઈ

ધર્મ (પ્રકરણ - 18)
લેખક ઈસ્લામ ધર્મના મર્મજ્ઞ છે.

ખુશીની હેલી ઇદ-ઉલ-ફિત્ર

  • પ્રકાશન તારીખ06 Jun 2019
  •  

હિજરી સન બીજી એટલે ઇ.સ. 623ના રમજાન માસથી ખુદાએ રોજાને ફર્જ (ફરજિયાત) કર્યા. આ જ રમજાન માસ પૂરો થવાના બે દિવસની વાર હતી, ત્યારે હજરત મહંમદ પયગંબર (સ.અ.વ.)ને ખુદાએ ઇદ-ઉલ-ફિત્રની નમાજ અને સદકા-એ-ફિત્ર માટે એક આયાત દ્વારા આદેશ આપ્યો. એ આયાત (શ્લોક)માં ખુદાએ મહંમદ સાહેબ(સ.અ.વ.)ને ફરમાવ્યું હતું: ‘બેશક એ વ્યક્તિ સફળ થઈ, જેણે બુરાઈઓથી પોતાની જાતને પાકસાફ કરી, ખુદાનું નામ લઈ નમાજ અદા કરી.’
હજરત અબુલ આલિયહ અને હજરત ઉમર બિન અબ્દુલ અઝીઝ આ આયાતનું અર્થઘટન કરતાં કહ્યું, ‘સફળ થઈ એ વ્યક્તિ કે જેણે સદકા-એ-ફિત્ર અદા કરી અને ઇદની નમાજ પઢી.’ આમ, ઇસ્લામમાં ‘ઇદ’નો પ્રારંભ થયો. ‘ઈદ’ શબ્દ મૂળ ‘અબદ’ પરથી આવ્યો છે. ‘અબદ’ એટલે પુનરાવર્તન. અર્થાત્ પાછી ફરતી ખુશી એટલે ઈદ. ઇદનું મહત્ત્વ માત્ર બાહ્ય ખુશી પૂરતું સીમિત નથી. ઈદની ખુશી સાથે એકતા, શાંતિ, સચ્ચાઈ, સમાનતા, ઇબાદત અને ખુદાની નેમતો(મહેરબાનીઓ)નો શુક્ર અદા કરવાની ભાવના પણ સંકળાયેલી છે. ઈદ એ વેરઝેર, રાગદ્વેષ, મતભેદ અને મનભેદને ભૂલી જઈ એકબીજા સાથે નિખાલસતાથી ગળે મળવાનો દિવસ છે અને ત્યારે પણ સગો ભાઈ પોતાના ભાઈને કીનો અર્થાત્ રાગદ્વેષ રાખી ન મળે તો તેની ઈબાદત, ઝકાત-ખેરાત ખુદાને માન્ય નથી.
સમગ્ર રમજાન માસ દરમિયાન રોજા (ઉપવાસ), ઇબાદત (ભક્તિ) અને ઝકાત (દાન) દ્વારા સમાજમાં એખલાસ અને માનવીય સિદ્ધાંતોને અનુસરવાના સંનિષ્ઠ પ્રયાસોની ખુશી એટલે ઇદ. ઈદનો દિવસ દરેક મુસ્લિમ માટે અત્યંત મહત્ત્વનો અને ખુશીનો છે. મહત્ત્વનો એ દૃષ્ટિએ કે એ દિવસે વ્યક્તિગત કે સામૂહિક રીતે દરેક મુસ્લિમ પ્રેમનો સાગર પ્રસરાવવાની જવાબદારી નિભાવે છે. એ દિવસે દરેક મુસ્લિમને ત્યાં અવશ્ય ખીર બને છે. ખીર એ પવિત્ર ભોજન છે. દૂધ, ખાંડ, સેવ અને સૂકો મેવો નાખી બનાવવામાં આવતી આ ઈદની વાનગી જીવનમાં પુન: મીઠાશ પ્રસરાવવાનો સંદેશ આપે છે. ઇદની નમાજ સમાનતાના સંદેશ સમી છે. સૌ એક સફ(કતાર)માં ઊભા રહી નમાજ અદા કરે છે. એ સમયે નાના-મોટા, અમીર-ગરીબ, નામી-અનામી સહુ સરખા છે.
"એક હી સફ મેં ખડે હૈ મહેમૂદો અયાઝ,
ન કોઈ બંદા રહા, ન કોઈ બંદા નવાઝ’
નમાજ પછી મુસાફો (હસ્તધૂનન) કે એકબીજાને ભેટીને, ગળે મળીને વીતેલા વર્ષમાં સંબંધોમાં વ્યાપેલ કડવાશ ભૂલી જઈ, મનને સ્વચ્છ કરી, પુન: પ્રેમ, મહોબ્બત અને લાગણીના સંબંધોનો આરંભ કરવામાં આવે છે. કોઈ પણ મુસ્લિમ કે ગેરમુસ્લિમ મન, હૃદય સ્વચ્છ કરી મુસ્લિમ બિરાદરને ત્યાં ‘ઈદ મુબારક’ કરવા આવે છે ત્યારે તેને સામે ઉમળકાથી આવકાર મળે છે. બંને એકબીજાના ગળે મળે છે. ખીરની મીઠાશથી સંબંધોની કડવાશને દૂર કરે છે અને આમ બંનેનાં હૃદય પુન: શુદ્ધ બને છે. ‘ઈદ’ એ દૃષ્ટિએ એકબીજાની ભૂલોને માફ કરવાનો દિવસ છે. સંબંધોને પુન: તાજગી સાથે જીવંત કરવાનો દિવસ છે. હજરત કાબા બિન માલિકે પોતાની ભૂલોની ખુદા પાસે આવીને ક્ષમા માંગી હતી અને ખુદાએ તેમની તમામ ભૂલો માફ કરી દીધી હતી. ત્યારે સૌ તેમને મુબારકબાદ આપવા ગયા. સૌથી છેલ્લે મહંમદસાહેબ (સ.અ.વ.) તેમને મુબારકબાદ આપવા ગયા. ત્યારે આપે ફરમાવ્યું હતું, ‘કાબા, તમારી જિંદગીનો ઇદ સમો આ દિવસ છે. આ ખુશીમાં મને પણ સામેલ કરો અને મારી પણ મુબારકબાદ સ્વીકારો.’
આવી પ્રાયશ્ચિત્તની ક્રિયાઓ જ ઇદને સામાજિક ઉત્સવ બનાવે છે અને એટલે જ ઈદ એ આપણા સંબંધો પર ચડી ગયેલી ધૂળને ખંખેરવાનું પર્વ પણ છે.
એક વાર હજરત મહંમદ પયગંબર (સ.અ.વ.)ને કોઈકે પૂછ્યું, ‘ઇદના દિવસે શું જરૂરી છે?’
મહંમદસાહેબે(સ.અ.વ.) ફરમાવ્યું, ‘ઈદના દિવસે ખુલ્લા દિલથી ખુશીનો ઇઝહાર (અભિવ્યક્તિ) કરો. મનની કડવાશથી મુક્ત થાવ. ખાઓ-પીઓ અને ખુશીની આપ-લે કરો. ખુશીને માણો અને ખુદાને હર પલ યાદ કરતા રહો.’ ઇદ જેમ પોતાના સંબંધોને પુન: ધબકતા કરવાનો તહેવાર એમ જ ઇદ-ઉલ-ફિત્ર સાથે ‘ફિત્ર’ની ભાવના પણ અતૂટપણે સંકળાયેલી છે. રમઝાન ઇદની નમાજ પૂર્વે દરેક મુસ્લિમે બે કિલો ઘઉં અથવા તેની કિંમત બરાબર રૂપિયા દાનમાં આપવા જરૂરી છે. તેને ફિત્ર: કહે છે. ઇદની ખુશીમાં દાનનો મહિમા પણ સંકળાયેલો છે. તેને ઇસ્લામમાં ‘સદકો’ પણ કહે છે. ટૂંકમાં, ઈદની ખુશી માત્ર સ્વજનોને ભેટવામાં નથી, પણ જાણીતા કે અજાણ્યા સૌને તેમાં સામેલ કરવામાં પણ છે. પ્રેમ, પ્રાયશ્ચિત્ત અને દાન આ બંને ઈદની ખુશીનાં મૂળભૂત લક્ષણો છે. જૈન સમાજ ‘મિચ્છામી દુક્કડમ’ કહીને નવા વર્ષનો આરંભ કરે છે. હિન્દુ સમાજ ‘સાલ મુબારક’ સાથે મહોબ્બતની આપ-લે કરે છે. જ્યારે મુસ્લિમ સમાજ ‘ઈદ મુબારક’ કહીને ઈદની ખુશી વહેંચે છે, પણ આ વહેંચણીમાં ઉદારતા અને ક્ષમા દ્વારા સંબંધોને ખીરની મીઠાશથી સજવામાં આવે છે. આ સાથે જ ગરીબો-મઝલુમોને પણ ઈદની ખુશી માણવાનો, મહેસૂસ કરવાનો અવસર પણ પ્રદાન કરે છે. ખુદા, આ ઈદ આપણને સૌને ઉપરોક્ત ઉદ્દેશોને સાકાર કરવામાં સફળતા બક્ષે, એ જ દુવા સાથે સૌ વાચકોને ઈદ મુબારક : આમીન.
www.mehboobdesai.blogspot.com

x
રદ કરો

કલમ

TOP