Back કથા સરિતા
વિક્રમ વકીલ

વિક્રમ વકીલ

(પ્રકરણ - 47)
લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર છે.

મહારાજા દિગ્વિજયસિંહ જાડેજા શા માટે ભારતના ‘ઓસ્કાર શિન્ડલર’ કહેવાયા?

  • પ્રકાશન તારીખ06 Feb 2019
  •  

બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન હિટલર દ્વારા યહૂદીઓની અને કાશ્મીરમાં આતંકવાદીઓ દ્વારા કાશ્મીરી પંડિતોની જે સામૂહિક હત્યાઓ થઈ હતી એના માટે અંગ્રેજીમાં ‘હોલોકસ્ટ’ શબ્દ વપરાય છે. કેટલાક આ નરસંહાર માટે ‘એથનિક ક્લિનસિંગ’ ઉર્ફે ‘વંશીય સફાઈ’ શબ્દ પણ વાપરે છે. હિટલર જ્યારે યહૂદીઓને નષ્ટ કરવાની કોશિશ કરી રહ્યો હતો ત્યારે ઓસ્કાર શિન્ડલર નામના જર્મન ઉદ્યોગપતિએ ખૂબ જ યુક્તિપૂર્વક 1200 જેટલા યહૂદીઓના જીવ બચાવ્યા હતા. જર્મન લશ્કરી અધિકારીઓને લાંચ આપી એણે એવું સમજાવ્યું હતું કે, એની ફેક્ટરી ચાલુ રાખવા માટે એને નિષ્ણાત યહૂદીઓની જરૂર છે. જર્મન અધિકારીઓએ શિન્ડલરને આવા યહૂદીઓનું લિસ્ટ આપવા કહ્યું હતું જેથી એમને મરવા માટે કેમ્પમાં મોકલવાને બદલે શિન્ડલરની ફેક્ટરીમાં રહેવા દેવામાં આવે. ઓસ્કાર શિન્ડલરે એની તમામ બચત, મિલકતો અને વગનો ઉપયોગ કરીને 1200 યહૂદીઓનાં નામની યાદી જર્મન અધિકારીઓને આપી હતી અને પોતે બરબાદ થઈને પણ એમના જીવ બચાવ્યા હતા. આજે પણ ઇઝરાયેલમાં ઓસ્કાર શિન્ડલરને ભાવપૂર્વક યાદ કરવામાં આવે છે.

  • કાશ્મીરી પંડિતોનાં કમનસીબે એમની વહારે થવા માટે આજે જામસાહેબ જેવી વ્યક્તિ નથી

ઓસ્કાર શિન્ડલરની મહાનતા પરથી ખ્યાતનામ ફિલ્મ દિગ્દર્શક સ્ટિવન સ્પિલબર્ગે આજથી 25 વર્ષ પહેલાં ‘શિન્ડલર્સ લિસ્ટ’ નામની ઑલ ટાઇમ ગ્રેટ ફિલ્મ બનાવીને એમને અમર કરી દીધા છે.

આપણા ગુજરાતના મહારાજા દિગ્વિજયસિંહ રણજિતસિંહ જાડેજાએ પણ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ઓસ્કાર શિન્ડલર જેવું જ માનવતાનું કામ કર્યું હતું એની ખબર જોકે બહુ ઓછાને હશે! મહારાજાએ કઈ રીતે પોલેન્ડનાં 1000 જેટલાં બાળકોને હિટલરની સેનાથી બચાવ્યાં હતાં એ વિશેની ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ પ્રોડ્યુસર–ડાયરેક્ટર અનુરાધાએ ‘લિટલ પોલેન્ડ ઇન ઇન્ડિયા’ બનાવી છે. થોડા સમય પહેલાં ન્યૂ યોર્કમાં ભારતીઓ અને યહૂદીઓથી ભરચક હોલમાં, આ ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ દર્શાવવામાં આવી ત્યારે મહારાજાના ઐતિહાસિક માનવતાવાદી કામ વિશે વિશ્વને જાણ થઈ.

હિટલરનું લશ્કર જ્યારે સમગ્ર યુરોપમાં હાહાકાર ફેલાવી રહ્યું હતું ત્યારે હજારો પોલીશ (યહૂદી અને કેથલિક) બાળકો અનાથ થઈ ગયાં હતાં. એમના માટે ભવિષ્ય ખૂબ ધૂંધળું હતું. પ્રથમ પોલીશ વડાપ્રધાન વ્લેડાઇસ્લો સિકોરસ્કીએ પણ ભાગી જવું પડ્યું હતું. અજ્ઞાતવાસમાંથી એમણે ઇંગ્લેન્ડના વડાપ્રધાન વિન્સ્ટન્ટ ચર્ચિલને પત્ર લખી અનાથ બાળકોને બચાવવા માટે આજીજી કરતો પત્ર લખ્યો. એ વખતે ભારતમાં સ્વતંત્રતાની ચળવળ ચાલી રહી હતી અને દેશ વિકટ દુષ્કાળનો સામનો પણ કરી રહ્યો હતો. જામસાહેબ તરીકે ઓળખાતા નવાનગરના મહારાજા દિગ્વિજયસિંહ જાડેજાને પોલીશ બાળકોની સ્થિતિ બાબતે ખબર પડી અને એમણે બાળકોને બચાવવાનું નક્કી કર્યું.

સાઇબીરિયાથી 1942માં લગભગ 1000 પોલીશ બાળકો સ્ટીમર મારફતે ભારત આવવા નીકળ્યાં. સ્ટીમર મુંબઈ બંદરે લાંગરી ત્યારે નર્કથી પણ બદતર પરિસ્થિતિનો સામનો કરી રહેલાં 2થી 17 વર્ષથી ઉંમરનાં બાળકોને બંદરે ઊતરવાની પરવાનગી આપવાનો નન્નો ભણી દેવામાં આવ્યો. મહારાજાને જ્યારે આ વાતની ખબર પડી ત્યારે એમણે જામનગરથી 25 કિમી. દૂર આવેલા બાલાછડી ખાતે ખાસ કેમ્પનું આયોજન કરીને પોલીશ બાળકોને ત્યાં સ્થાયી કર્યાં. 1946 સુધી જામસાહેબે બાળકોને સાચવ્યાં અને પછી કોલ્હાપુર ખાતેના કેમ્પમાં શિફટ કર્યા. રેડક્રોસ અને પોલીશ લશ્કરે પણ બાળકોની સંભાળ રાખવામાં મદદ કરી હતી, પરંતુ જામસાહેબે બાળકો માટે ખાસ સ્કૂલની વ્યવસ્થા પણ કરી હતી. તેઓ કહેતા કે : ‘તમારાં મા-બાપ નથી, પરંતુ હમણાં મને જ તમારા પિતા ગણજો.’ બાળકો પણ જામસાહેબને ‘બાપુ’ કહીને જ બોલાવતાં.

પોલેન્ડ પણ જામસાહેબને ભૂલ્યું નહીં. વોરસો ખાતે એક ચોકનું નામ ‘ગુડ મહારાજા સ્ક્વેર’ આપવામાં આવ્યું. જામસાહેબના નામ પરથી પોલેન્ડમાં સ્કૂલ પણ શરૂ કરવામાં આવી. પોલેન્ડનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર ‘પ્રેસિડેન્ટ એવોર્ડ’ પણ મહારાજાને આપવામાં આવ્યો. ઇઝરાયેલના યહૂદીઓએ જ્યારે ‘લિટલ પોલેન્ડ ઇન ઇન્ડિયા’ જોઈ ત્યારે એમણે નક્કી કર્યું કે, ઓસ્કાર શિન્ડલરની જેમ જામસાહેબની યાદગીરી માટે ઇઝરાયેલે પણ કંઈક કરવું જોઈએ.

બીજા વિશ્વયુદ્ધની સમાપ્તિ પછી રેડક્રોસની મદદ વડે તમામ પોલીશ બાળકોનાં સંબંધીઓને વિશ્વભરમાંથી શોધીને એમને સ્થાયી કરવામાં આવ્યા. જે બાળકો પોલેન્ડમાં સ્થાયી થયાં એમણે ‘પોલ્સ ઇન ઇન્ડિયા’ નામનું સંગઠન પણ બનાવ્યું હતું. આજે જીવનની સમી સાંજે પહોંચેલા એ વખતનાં યહૂદી અને કેથલિક બાળકો હજી પણ ભારતમાં વિતાવેલા સમયને યાદ કરે છે.

આપણે ત્યાં એંસીના દાયકાના અંતમાં પાકિસ્તાની આતંકવાદીઓ અને કેટલાક સ્થાનિકોએ કાશ્મીરમાં પંડિતોને ટાર્ગેટ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. એમનો ઉદ્દેશ પંડિતોને ડરાવી–મારી કાશ્મીરમાંથી હકાલપટ્ટી કરવાનો હતો. 90ના દાયકાની શરૂઆતમાં કાશ્મીરના આતંકવાદ વિશે લખવા માટે હું ડોડાનાં જંગલો સહિત ઘણા વિસ્તારોમાં ફર્યો હતો. મોટાભાગના કાશ્મીરી પંડિતો હિજરત કરી જમ્મુ ખાતે કડકડતી ઠંડી સહન કરીને ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેતા હતા. કોઈ એકલદોકલ પંડિત કુટુંબ કાશ્મીરમાં રહેતું હોય તો સતત ફફડતું રહેતું અને ડરના માર્યા વાત કરવા પણ તૈયાર થતું નહીં. આતંકવાદનો ભોગ બનેલાં કેટલાંય અનાથ બાળકો જમ્મુના રસ્તાઓ પર ફાટેલાં કપડે રખડતાં હતાં. સફરજનના વેપારમાં કરોડો કમાયેલા અને પેઢીઓથી કાશ્મીરમાં રહેલા પંડિતોએ એમના મહેલ જેવા ઘર છોડીને કામ-ધંધા માટે જમ્મુ-દિલ્હીની ગલીઓમાં ભટકવું પડતું હતું. જાડી ચામડીના રાજકારણીઓ તો ઠીક, પરંતુ પોતાની જાતને માનવ અધિકારના ચેમ્પિયન ગણનારા એન.જી.ઓ.ને પણ પંડિત શરણાર્થીઓ માટે કોઈ દયાભાવ નહોતો. એકાદ-બે પત્રકારો સિવાય પંડિતોના કેમ્પમાં એમની દશા જોવા માટે કોઈ આવ્યુ નહોતું.
પોતાના જ દેશમાં શરણાર્થી બનેલા કાશ્મીરી પંડિતોની વેદનાને વર્ષો પછી રાહુલ પંડિતા નામના લેખકે ‘અવર મૂન હેઝ બ્લડ ક્લોટ્સ’ પુસ્તકમાં વાચા આપી છે.

કાશ્મીરી પંડિતોનાં કમનસીબે આજના વખતમાં એમની વહારે થવા માટે મહારાજા દિગ્વિજયસિંહ રણજિતસિંહ જાડેજા જેવી વ્યક્તિ નથી એ પણ બલિહારી જ છે ને?

[email protected]

તમારો ઓપિનિયન પોસ્ટ કરો

લેટેસ્ટ કમેન્ટ્સ

તમારો પ્રશ્ન પોસ્ટ કરો

અનામિક ઉમેરોપ્રશ્ન ઉમેરો

લેખકને તમારો પ્રશ્ન મોકલો

અનામિક ઉમેરોપ્રશ્ન ઉમેરો
x
રદ કરો

કલમ

TOP