Back કથા સરિતા
મહેબૂબ દેસાઈ

મહેબૂબ દેસાઈ

ધર્મ (પ્રકરણ - 19)
લેખક ઈસ્લામ ધર્મના મર્મજ્ઞ છે.

‘જય હિંદ’ અને ‘વંદેમાતરમ્’

  • પ્રકાશન તારીખ24 Jan 2019
  •  

એક સમયે ભારતના મુસ્લિમો ‘વંદેમાતરમ્’નું ગાન નથી કરતા અથવા ધાર્મિક બાદને કારણે તેઓ એ રાષ્ટ્રીય ગીત ગાતાં નથી એવી ચર્ચા ચાલી હતી. એ સમયે પણ ઇસ્લામના વિદ્વાન મૌલવી સાહેબોએ વારંવાર કહ્યું હતું, ‘કુરાને શરીફમાં એક શબ્દ છે ‘તયમ્મુમ’ જેનો અર્થ થાય છે, જ્યારે વઝુ (નમાજ પૂર્વે પવિત્ર થવાની ક્રિયા) કરવા માટે પાણી ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે જે સ્થળે તમે હો ત્યાંની માટીને હાથ, પગ અને મોં પર ફેરવી દો તો પણ નમાજ માટેની પવિત્રતા પ્રાપ્ત થઈ જાય છે.

જે ધર્મમાં વતનની માટીને પવિત્રતા માટેના માધ્યમ જેટલી અહેમિયત આપવામાં આવી હોય, તે ધર્મ, વતન પ્રેમને વ્યક્ત કરતા ગીત ‘વંદેમાતરમ્’ ને ગાવાની પાબંધી કેવી રીતે કરી શકે?’ઈ.સ. 1875ના દુર્ગાપૂજાના તહેવાર નિમિતે બંકિમચંદ્ર ચટોપાધ્યાય (1838-1894)પોતાના વતન કાન્તાલ્પાડા ટ્રેનમાં જઈ રહ્યા હતા. ટ્રેનના ડબ્બાની બહાર દેખાતા ખેતરો, વૃક્ષો, ફૂલો, ફળો, નદી, ઝરણાંને જોઈ બંકિમચંદ્રને પ્રેરણા મળી અને તેમણે ટ્રેનના ડબ્બામાં જ એક ગીત રચ્યું. એ ગીત એ જ ‘વંદેમાતરમ્’.

  • ‘જય હિંદ’ શબ્દના પ્રયોજક એક મુસ્લિમ સૈયદ આબિદ હસન સફરાની હતા. તેઓ સુભાષચંદ્ર બોઝની આઝાદ હિંદ ફોજના અગ્ર સિપાઈ હતા

પછી તો તેમણે એ ગીત તેમની નવલકથા ‘આનંદમઠ’માં મૂક્યું. આનંદમઠ નવલકથામાં એક મુસ્લિમ અંગ્રેજ શાસકો સાથે મળીને આમપ્રજાનું શોષણ કરે છે. એ શોષણ સામે પ્રજા પ્રચંડ બંડ પોકારે છે અને ત્યારે પ્રજા ‘વંદેમાતરમ્’ ગાઇ ઊઠે છે. રાષ્ટ્રીય જાગૃતિપ્રેરક આનંદમઠ નવલકથાને કારણે ‘વંદેમાતરમ્’ ગીત ઘણું પ્રચલિત થયું. પરિણામે ઈ.સ. 1896માં કલકત્તા મુકામે કોંગ્રસનું અધિવેશન મળ્યું ત્યારે એ અધિવેશનમાં રવીન્દ્રનાથ ઠાકુરે પ્રથમવાર વંદેમાતરમ્ ગીત સ્વર અને સંગીત સાથે ગાયું. એ અધિવેશનના પ્રમુખ એક પ્રખર મુસ્લિમ મહંમદ રહેમતુલ્લા સયાની હતા. તેમણે પણ એ ગીત લોકો સાથે ગર્વભેર ગાયું હતું. ઈ.સ. 1905ના બંગાળના ભાગલા પછી ભારતમાં સ્વદેશી આંદોલન સક્રિય થયું. એ આંદોલનમાં બંગાળના મુસ્લિમો જુસ્સાપૂર્વક ‘વંદેમાતરમ્’ ગીત ગાતા. આ અંગે ગાંધીજી લખે છે, બંગભંગ સમયે ‘વંદેમાતરમ્’ ગીત હિંદુ-મુસ્લિમ એકતાના પ્રતીકસમું હતું.


ઈ.સ. 1906માં કોંગ્રસનું બાવીસમું અધિવેશન કોલકાતામાં મળ્યું ત્યારે જ ‘વંદેમાતરમ્’ને રાષ્ટ્રગીતનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો. રાષ્ટ્રવાદી મહંમદ અલી જિન્નાહ પ્રારંભના દિવસોમાં ‘વંદેમાતરમ્’ ગીત ઉત્સાહપૂર્વક ગાતા, પણ 1935 પછી તેમનો રાજકીય અભિગમ બદલાયો અને 1937માં તેમણે ‘વંદેમાતરમ્’ ગીતનો સખત વિરોધ કર્યો. પરિણામે મૌલાના આઝાદ, પંડિત નેહરુ, સુભાષચંદ્ર બોઝ અને આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવની એક સમિતિ રચાઈ. તેમણે આ ગીતનો પૂર્ણ અભ્યાસ કર્યો અને તારણ કાઢ્યું, ‘ગીતની પ્રથમ બે પંક્તિ ગાવા અંગે મુસ્લિમો માટે કોઈ ધર્મબાદ નથી. ગીત રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે પૂર્ણ યોગ્ય છે.’ જોકે, આ જ વિચારને અલીબંધુઓ મૌલાના શોકતઅલી અને મહંમદ અલીએ વર્ષો પૂર્વે વ્યક્ત કર્યો હતો અને રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં ‘વંદેમાતરમ્’ ગીત અનેકવાર ઉત્સાહભેર ગાતા જોવા મળ્યા હતા.


એવો જ બીજો એક પ્રસંગ હમણાં જ બન્યો. થોડા દિવસો પૂર્વે શાળાઓમાં હાજરી પૂરતી વખતે ‘જય હિંદ’ બોલવા અંગે પણ નિરર્થક ચર્ચાઓ શરૂ થઈ છે. વર્ષોથી શાળાઓમાં હાજરી પૂરતી વખતે ‘યસ સર’ અથવા ‘ જી સર’ જેવા શબ્દો સાંભળવા મળતા હતા, પણ હવે તેના સ્થાને ‘જય હિંદ’ સાંભળવા મળશે. એ ખરેખર આનંદની બાબત છે. થોડા સમય પહેલાં એ અંગેનો આદેશ દરેક શાળાને આપવામાં આવ્યો છે. આ નિયમ દરેક શાળાને લાગુ પડે છે. ઇસ્લામિક શાળાઓ અને મદ્રેસાઓમાં પણ હાજરી પૂરતી વખતે પોતાની હાજરી દર્શાવવા મુસ્લિમ બાળકોએ પણ ‘જય હિન્દ’ શબ્દ ઉચ્ચારવો પડશે. પરિણામે મુસ્લિમ શાળાના શિક્ષકો અને સંચાલકોએ પણ પોતાનાં બાળકોને હાજરી પૂરતી વખતે ‘જય હિન્દ’ શબ્દ બોલવાની સૂચના આપી છે, જે ખરેખર ઇસ્લામિક મઝહબમાં પણ આવકાર્ય છે.


અત્રે ‘જય હિંદ’ શબ્દનો ઇતિહાસ પણ જાણવા જેવો છે. ‘જય હિંદ’ શબ્દના પ્રયોજક એક મુસ્લિમ સૈયદ આબિદ હસન સફરાની (1911-1984) હતા. તેઓ સુભાષચંદ્ર બોઝના સાથી હતા. આઝાદ હિંદ ફોજના અગ્ર સિપાઈ હતા. સુભાષ ચંદ્ર બોઝ આઝાદ હિંદ ફોજના સિપાઈઓ યુનિફોર્મમાં એકબીજા સાથે કયા શબ્દમાં અભિવાદન કરે તે અંગે વિચારી રહ્યા હતા. એવા સમયે આબિદ હસને નેતાજીને ‘જય હિન્દુસ્તાન કી’ શબ્દ સૂચવ્યો હતો. તેનું ટૂંકું સ્વરૂપ નેતાજીએ શોધી કાઢ્યું અને આમ ‘જય હિંદ’ શબ્દ આઝાદ હિંદ ફોજમાં અભિવાદનના માધ્યમ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ ગયો.
આ નિયમના અમલ અંગે દારુલ ઉલુમ, રામપુર, સુરતના મૌલવી મુફ્તી મહંમદ મેમન કહે છે, ‘જય હિંદ’ અને ‘જય ભારત’ શબ્દનો અર્થ થાય છે હિંદ અને ભારતનું મસ્તક હંમેશાં ઊંચું રહે અને તે હંમેશાં વિકાસ કરતો રહે. એટલે મુસ્લિમ બાળકો હાજરી માટે ‘જય હિંદ’ શબ્દ બોલે તેમાં કોઈ મજહબી બાદ ન હોઈ શકે.’


ટૂંકમાં, કોઈ ધર્મ કે મજહબ દેશ કે રાષ્ટ્રના પ્રેમ વચ્ચે આવતો જ નથી, કારણ કે દેશ અને રાષ્ટ્ર વગર મજહબ અને તેના અનુયાયીઓનું વજૂદ નથી. પ્રજાસત્તાક દિનની ઉજવણી સમયે આપણે આ સત્યને સૌને પ્રથમ સ્વીકારીએ એ જ અભ્યર્થના. Áwww.mehboobdesai.blogspot.com

તમારો ઓપિનિયન પોસ્ટ કરો

લેટેસ્ટ કમેન્ટ્સ

તમારો પ્રશ્ન પોસ્ટ કરો

અનામિક ઉમેરોપ્રશ્ન ઉમેરો

લેખકને તમારો પ્રશ્ન મોકલો

અનામિક ઉમેરોપ્રશ્ન ઉમેરો
x
રદ કરો

કલમ

TOP