Back કથા સરિતા
મોરારિ બાપુ

મોરારિ બાપુ

ધર્મ, સમાજ (પ્રકરણ - 28)
રામચરિત માનસને ઘેરઘેર પહોંચાડનારા કથાકાર મોરારિ બાપુની કથાનો રસાસ્વાદ ‘દિવ્ય ભાસ્કર’ના વાચકોને શબ્દદેહે મળતો રહ્યો છે.

કૃત્ય-નૃત્યના ટ્રેક પર લોકો ચાલશે તો કૃતકૃત્ય થઈ જશે

  • પ્રકાશન તારીખ21 Oct 2018
  •  

આજે મારા એક ફ્લાવરે પૂછ્યું છે. મારાં બધાં ફ્લાવર્સ છે, ફોલોઅર્સ નથી. લોકો સમજે છે કે બાપુના ઘણા ફોલોઅર્સ છે. ફોલોઅર્સ તો માણસને કૃપણ કરી દે છે. ફ્લાવર માણસની ઓળખને ખીલવી દે છે. મારાં બધાં ફ્લાવર્સ છે. મારા કોઇ ફોલોઅર્સ નથી, મારું કોઇ ગ્રૂપ નથી, મારી કોઇ સંસ્થા નથી. કોઇ દીવાલ નથી. બહુ સારું પૂછ્યું છે.


ઇંગ્લિશમાં એક ભાઇએ પત્ર લખ્યો છે, બાપુ, વોટ ઇઝ ડિફરન્સ બિટ્વિન કર્મવાદી એન્ડ ધર્મવાદી? ધેર ઇઝ નો ડિફરન્સ બિટ્વિન કર્મવાદી એન્ડ ધર્મવાદી? કર્મ જ ધર્મ છે, ધર્મ જ કર્મ છે. તો એ બે નથી. એક જ છે. કર્મ-ધર્મને જુદાં ન કરો. આપણે ત્યાં ધર્મશાસ્ત્ર પણ છે, કર્મશાસ્ત્ર પણ છે. ધર્મમીમાંસા પણ છે. એને મારી વ્યાસપીઠ કહે છે નૃત્ય અને કૃત્ય. એ સમાંતર ચાલે છે. ધર્મમીમાંસા અને કર્મમીમાંસામાં એક ટ્રેક છે. જુગપદ નિર્વાહ કરવો જોઇએ. મારી બોલીમાં કહું તો ધર્મ છે નૃત્ય અને કર્મ છે કૃત્ય. કૃત્ય અને નૃત્યના ટ્રેક પર જો યુવાની ચાલશે તો કૃતકૃત્ય થઇ જશે. એક બાજુ કૃત્ય, એક બાજુ નૃત્ય. નાચે નહીં એ ધર્મ ક્યાંનો?

આપણે નાદુરસ્ત છીએ એટલે નાચી નથી શકતા. તથાકથિત ધર્માવલંબીઓ પણ અંદરથી બિલકુલ નાદુરસ્ત છે!

અગાઉ કોઈએ મને એક પ્રશ્ન પૂછેલો, ‘જગદ્્ગુરુ તુકારામ મહારાજ નાચતાં-નાચતાં સદેહ વૈકુંઠધામ ગયા છે. ઘણા સંતોએ જીવનના અંતમાં નાચતાં-નાચતાં વિઠ્ઠલનાં ચરણોમાં પ્રાણત્યાગ કરી દીધો છે. સંત જ્ઞાનેશ્વર મહારાજ સમાધિ લઇ રહ્યા હતા ત્યારે અખોયે સંપ્રદાય ભાવથી નાચી રહ્યો હતો. શું નૃત્ય એ ભગવાનને પામવાનો એક રાજમાર્ગ છે?’ નૃત્ય પણ જો કલા મટીને વિદ્યા બની જાય અને વિદ્યા મટીને અધ્યાત્મ બની જાય તો નૃત્ય પણ પરમતત્ત્વને પામવાનો રાજમાર્ગ બની શકે છે. સંત જ્ઞાનેશ્વર મહારાજ તો સાક્ષાત્ જ્ઞાનની મૂર્તિ હતા. અને તમે ઓશો સુધી જાઓ તો ઓશોનું નિર્વાણ થયું ત્યારે પણ બધાં નાચતાં-નાચતાં એમના અંતિમ સંસ્કાર કરે છે. એમની સમાધિ બનાવાઇ હતી. સૌએ ત્યાં નૃત્ય કર્યું હતું. ઓશોના આશ્રમમાં સૂફી નૃત્ય થતું હતું. અને એક સમય એવો આવ્યો કે ઓશો આશ્રમમાં ઘણા લોકો સૂફી નૃત્યમાં ભાગ લેતા હતા. તો નૃત્ય પરમતત્ત્વ પામવાનો રાજમાર્ગ બની શકે છે.


બીજો એક પ્રશ્ન છે ઇંગ્લિશમાં. ‘વોટ ઇઝ ધ પર્પઝ ટુ બી હિયર ફોર ઇન ધીસ વર્ડ?’ મારા અહીં હોવાનો પર્પઝ શું છે? એક ફ્લાવર પૂછી રહ્યું છે. તમારો પર્પઝ શું છે, મને કંઇ ખબર નથી! મારો અહીં હોવાનો પર્પઝ છે ગાવું, નાચવું, એન્જોય કરવું અને હરિનામ લેવું. એ જ પર્પઝ છે. તમારી વાત તમે જાણો!


પગ ઘૂંઘરું બાંધ મીરા નાચી રે...
અને ધ્યાન દેજો કે નાચી એ જ શકે છે જે સ્વસ્થ છે. નાદુરસ્ત નૃત્ય નથી કરી શકતા. નાદુરસ્ત કૃત્ય પણ નથી કરી શકતા. અને નાદુરસ્ત ક્યારેય પોતાના જીવનમાં કૃતકૃત્ય નથી થઇ શકતા. ચૈતન્ય નાચ્યા, મીરાં નાચી. મારા નારદ નાચ્યા. હવે શાંત બેઠા છે એ મારા હનુમાન નાચ્યા.
‘વિનયપત્રિકા’માં લખ્યું છે, હનુમાન નર્તક છે, નૃત્યકારી છે. મારા નટરાજ, મહાદેવ નૃત્ય કરે છે. મારા રાસરાસેશ્વર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ નૃત્ય કરે છે. જીવનમાં નૃત્ય હોવું જોઇએ. મારો પર્પઝ આ જ છે. તંદુરસ્ત માણસ નૃત્ય કરી શકે છે. નાદુરસ્ત નહીં. અને તંદુરસ્ત કોણ? બીજાને જોઇને જેમને ઇર્ષ્યા ન આવે, દ્વેષ ન આવે એ તંદુરસ્ત. તંદુરસ્તીની પરિભાષા કઇ છે? બીજાના સુખને, બીજાના પ્રોગ્રેસને, બીજાની પીસને જોઇને જેમને જલન ન થાય એ તંદુરસ્ત. કોઇ પણ પ્રકારે આપણું સ્વરૂપ આનંદ છે. ‘આનંદ આમાર ગોત્ર, ઉત્સવ આમાર જાતિ.’- કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની આ પંક્તિ આધ્યાત્મિક ઊંચાઈ ધરાવે છે.


અમારું ગોત્ર અચ્યુત છે, જે ચ્યુત ન થાય એવું. અભંગ ગોત્ર છે, જે કૃષ્ણનું ગોત્ર છે. હું બડભાગી છું કે જેટલી વસ્તુ કૃષ્ણને લાગુ પડે છે એ તલગાજરડાને લાગુ પડી રહી છે. કૃષ્ણનો વેદ સામવેદ. કૃષ્ણે કહ્યું, વેદોમાં સામવેદ હું છું. કૃષ્ણનું ગોત્ર અચ્યુત ગોત્ર. કૃષ્ણ ગામડામાં રહ્યા. તલગાજરડા ગામડું છે. કૃષ્ણ નાચ્યા. હું પણ નાચું છું. નાચવાની મારી પોતાની અદા છે.
જનક જનક તોરી બાજે પાયલિયાં...


તો મારો પર્પઝ આ જ છે. આવો, આનંદ કરો, હરિનામ લો, નાચો, ગાઓ. આપણે નાદુરસ્ત છીએ એટલે નાચી નથી શકતા. તથાકથિત ધર્માવલંબીઓ પણ અંદરથી બિલકુલ નાદુરસ્ત છે! એટલા માટે ચીડચીડ કરીને કહે છે કે તમે પાપી છો, તમે આવા છો, તમે તેવા છો! મને સાંભળો છો અને સાંભળો, આ પર્પઝ તમારા દિલમાં બેસી જાય, તમારો આત્મા સ્વીકારે તો તમે પણ આ ધરતી પર આનંદ કરી શકો છો, પ્રસન્નતાપૂર્વક નાચી શકો છો. અને નાચવા માટે પગમાં ઘૂંઘરું બાંધવાં જરૂરી નથી. ‘શિવસૂત્ર’માં લખ્યું છે, ‘આત્મા નર્તક:’ તારો આત્મા જ નર્તક છે. તો આ જ પર્પઝ છે. તમે આજે મારી સાથે હસી લો. આ નવ દિવસ મુસ્કુરાવાના છે.


મારી આ એક જ વાત છે, ઇર્ષ્યા છોડો, દ્વેષ છોડો, નિંદા છોડો. કામ છોડવાની જરૂર નથી. કામ જીવનની જરૂરિયાત છે. સમ્યક્ કામ જરૂરી છે. સમ્યક્ ક્રોધ જરૂરી છે. સમ્યક્ લોભ જરૂરી છે. મને કહો, ઇર્ષ્યાની જરૂર છે? તમે આટલી માળા ફેરવો છો, ‘રામાયણ’નું ગાન કરો છો, અખંડ ‘રામાયણ’નો પાઠ કરો છો, તમારી ઇર્ષ્યા ગઇ? મારો પર્પઝ આ જ છે, ‘સંગચ્છધ્વમ્.’ મારા ભગવાન વેદે કહ્યું હતું, ‘સંગચ્છધ્વમ્.’ તમે સાથેસાથે સ્ટેપ લો. પર્પઝ શું છે? અમારા એક બહુ સમર્થ સાહિત્યકાર, અમારા ગુજરાતી સાહિત્યજગતની મોટી હસ્તી રાજેન્દ્ર શાહ, એમણે ગુજરાતી ગીત લખ્યું-

નિરુદ્દેશે,
સંસારે મુજ મુગ્ધ ભ્રમણ પાંશુ મલિન વેશે...
તો નિરંજન ભગત કહે છે-
હું તો બસ ફરવા આવ્યો છું.
હું ક્યાં એકે કામ તમારું કે મારું કરવા આવ્યો છું?


તો શું પર્પઝ મારાં ભાઇ-બહેનો? સાત્ત્વિક ભોજન કરો. સારાં, સાત્ત્વિક અને મર્યાદાપૂર્ણ કપડાં પહેરો. એન્જોય કરો. અને નાદુરસ્ત માણસ નાચી નથી શકતા. તંદુરસ્ત માણસ નાચશે તો મંચની મર્યાદા ક્યારેય નહીં છોડે. મર્યાદા આપોઆપ જ આવશે. ઘૂંઘરું ભલે ન બાંધ્યાં હોય પરંતુ દેશની સભ્યતા, વિનય અને વિવેકના ઘૂંઘરું એના પગને પકડી રાખે છે.


એક પ્રશ્ન છે, ‘વોટ ઇઝ પર્પઝ ટુ બી હિયર ઇન ધીસ વર્ડ એન્ડ વાઇ હી સેન્ડ મી હિયર?’ એણે મને અહીં શું કામ મોકલ્યો? એની પાછળ એક કરુણા છે. આપણે જરાય લાયક નહોતા. આવી પ્યારી પૃથ્વી પર આપણા જેવાને મોકલવા, નિંદાખોરોને મોકલવા એકેય રીતે યોગ્ય નહોતું. ઇર્ષ્યાખોરોને મોકલવા એ તો બિલકુલ યોગ્ય નહોતું. દ્વેષથી ભરેલા માણસને અહીં મોકલવા યોગ્ય નહોતા. પરંતુ એ કરુણા હતી. પરમાત્માએ આપણને અહીં કરુણા કરીને મોકલ્યા છે. માનવદેહ આપ્યો છે, એ એમની કરુણા છે, એમની એ ભેટ છે, બહુ મોટી સોગાદ છે.
(સંકલન : નીિતન વડગામા)
[email protected]

તમારો ઓપિનિયન પોસ્ટ કરો

લેટેસ્ટ કમેન્ટ્સ

તમારો પ્રશ્ન પોસ્ટ કરો

અનામિક ઉમેરોપ્રશ્ન ઉમેરો

લેખકને તમારો પ્રશ્ન મોકલો

અનામિક ઉમેરોપ્રશ્ન ઉમેરો
x
રદ કરો

કલમ

TOP