Back કથા સરિતા
મોરારિ બાપુ

મોરારિ બાપુ

ધર્મ, સમાજ (પ્રકરણ - 28)
રામચરિત માનસને ઘેરઘેર પહોંચાડનારા કથાકાર મોરારિ બાપુની કથાનો રસાસ્વાદ ‘દિવ્ય ભાસ્કર’ના વાચકોને શબ્દદેહે મળતો રહ્યો છે.

ગણેશ વિસર્જન થાય પરંતુ વિવેક-બુદ્ધિનું વિસર્જન ન થવું જોઈએ

  • પ્રકાશન તારીખ23 Sep 2018
  •  

‘રામચરિત માનસ’ના પહેલા સોપાન ‘બાલકાંડ’માં ગોસ્વામીજી મંગલાચરણ કરે છે ત્યારે સંસ્કૃત મંત્રોમાં તુલસીએ મંગલાચરણ કર્યું છે. પહેલો મંત્ર, જ્યાંથી ગોસ્વામીજી ‘રામચરિત માનસ’નો આરંભ કરે છે-


વર્ણાનામર્થસંધાનાં રસાનાં છન્દસામપિ,
મંગલાનાં ચ કર્ત્તારૌ વન્દે વાણીવિનાયકૌ.


પહેલા મંત્રમાં વાણી અને વિનાયકની વંદના કરી. બીજામાં શિવ અને પાર્વતીની વંદના કરી. ત્રીજા મંત્રમાં ત્રિભુવન ગુરુના રૂપમાં મહાદેવની વંદના કરવામાં આવી. આગળ સીતા-રામજીની વંદના કરવામાં આવી. હનુમાનજી અને વાલ્મીકિની વંદના કરવામાં આવી. પરંતુ આખરે સ્વાન્ત: સુખ માટે હું આ કથાને ભાષાબદ્ધ કરી રહ્યો છું, એવો સંકલ્પ કરીને તુલસીએ મંગલાચરણ કર્યું. ત્યાર બાદ બિલકુલ ગ્રામ્યગિરામાં, લોકબોલીમાં તુલસીને ઊતરવું હતું. શ્લોકને લોક સુધી પહોંચાડ્યો હતો. એટલે તુલસીએ લોકબોલીમાં આ શાસ્ત્રની રચના કરી છે. પાંચ સોરઠા લખ્યા છે. પંચદેવની પૂજા કરી. એક સંકેત કર્યો કે સનાતન ધર્માવલંબીઓએ પંચદેવની પૂજા કરવી જોઇએ. આ પંચદેવ છે-ગણેશ, સૂર્ય, દુર્ગા, ભગવાન વિષ્ણુ અને ભગવાન મહાદેવ. આપણે સનાતન ધર્માવલંબી આ પંચદેવની પૂજા કરીએ છીએ. આપણા આચાર્યચરણ જગદ્્ગુરુ શંકરાચાર્યનો પણ એ આદેશ હતો. તુલસીએ આ શૈવમતને શાસ્ત્રમાં પ્રથમ મૂકીને એક સુંદર સમન્વય કર્યો; એક સુંદર સંવાદ કર્યો; સેતુબંધ રચ્યો.

ગણેશ વિસર્જનમાં જે યુવાનો
મરે છે એ સહ્ય નથી.
વિઘ્નહર્તાનું નામ આપણે બદનામ કરી રહ્યા છીએ

તો પાંચ દેવોની પૂજાની વાત આવી એ વિશે વ્યાસપીઠ અવારનવાર કહેતી રહે છે. ગણેશની પૂજા તો આપણે કરીએ છીએ. પરંતુ હું કાલે જઇ રહ્યો હતો તો રસ્તાની વચ્ચે હનુમાનનું મંદિર હતું. મેં ગાડી થોડી ધીમી કરાવી. એ હનુમાનનું નામ હતું કષ્ટભંજક હનુમાન. મેં કહ્યું, રોડની વચ્ચે હોય એ કષ્ટભંજક કહેવાય કે કષ્ટદાયક? આને કષ્ટભંજક હું ન કહું! હનુમંત ચરણોમાં પૂરી શરણાગતિ છે પરંતુ રસ્તા વચ્ચે હોય એને કષ્ટભંજક કોણ માને? એવી રીતે ગણેશના ઉત્સવને માનવો. પરંતુ ગણેશ વિસર્જનમાં જે યુવાનો મરે છે એ સહ્ય નથી. વિઘ્નહર્તાનું નામ આપણે બદનામ કરી રહ્યા છીએ. વિઘ્ન શા માટે આવે છે? વિઘ્ન આપણી ચેષ્ટાઓને કારણે આવે છે. આ તે કેવું પાગલપન છે! ગણેશની પૂજા કરવી જ જોઇએ. ગલીગલી અને ઘરઘરમાં થવી જઇએ. અને એક વિચાર તો દેશમાં એવો પણ ચાલ્યો છે કે માટીના ગણેશ બનાવવા જોઇએ. એ વિચાર પણ મને સારો લાગ્યો, અને વિસર્જન પણ તમારા પોતાના આંગણામાં કરો. એમાં તુલસીનો છોડ રોપો. એ સારો વિચાર છે. મને ગમ્યો, અલબત્ત, એમાં સમય લાગશે.
ઉત્સવ ઊજવવાની કોઇ મનાઇ નહીં કરવી જોઇએ. આ તો આપણો ઉત્સવપ્રિય દેશ છે. પરંતુ ઘેલછામાં યુવકો ડૂબી જાય છે એ સહ્ય નથી બનતું.

ગણેશની પૂજા કરવી એટલે આપણા વિવેકની પૂજા કરવી. અને વિવેક ગણેશ ચતુર્થીના એક દિવસ પૂરતો જ નહીં, પરંતુ જિંદગીભર હોવો જોઇએ. અને પેલા ગણેશનું વિસર્જન તમે કરી શકો છો, વિવેકનું વિસર્જન ક્યારેય ન થવા દેશો. પરંતુ વિવેકનું વિસર્જન થઇ રહ્યું છે તેનું શું? મોટાં મોટાં નગરોમાં ગણેશની પૂજા થાય છે અને પછી રાતે જે જલસા થાય છે! અલ્લા બચાવે! આ પીવું ને મસ્તીમાં ઝૂમવું ને એ બધું શું છે? દેવતાઓની મજાક કરવામાં આવે છે! આપણી યુવાપેઢી એનાથી બચે એ જોશો. પ્રતિક્ષણ વિવેક એ ગુરુપૂજા છે. અજવાળામાં રહેવાનો સંકલ્પ એ સૂર્યપૂજા છે કે સાવધાની રાખીને પ્રકાશમાં જીવીશું, મૂઢતામાં નહીં. એ થઇ ગઇ સૂર્યપૂજા. એ થયો સૂર્યઅર્ધ્ય. મારા વિચાર હું વિશાળ રાખીશ એ થઇ ગઇ વિષ્ણુપૂજા. વિશાળતા, સંકીર્ણતા નહીં. અને મારી શ્રદ્ધા ક્યારેય તૂટવા નહીં દઉં એ થઇ ગઇ દુર્ગાપૂજા. ગુણાતીત શ્રદ્ધા, મૌલિક શ્રદ્ધા, અંધશ્રદ્ધા નહીં અને અશ્રદ્ધા પણ નહીં. શ્રદ્ધા તો હોવી જ જોઇએ.


આપણી પરંપરામાં આપણે સૌથી પહેલાં ગણેશની સ્થાપના કરી છે. એનો મતલબ કે વિવેકવિચારની પહેલી સ્થાપના થવી જોઇએ. એકવાર વિવેકવિચારની સ્થાપના થઇ જશે તો ઉત્સવ અતિશય આનંદ આપશે. એમાં ઘેલછા નહીં થાય, એમાં દુર્ઘટના નહીં થાય. ખોટા ચમત્કારો અને ખોટા પરચાઓ નહીં થવા જોઇએ. ગણેશની પૂજા થવી જ જોઇએ પરંતુ વિવેકવિચાર છૂટી જવો ન જોઇએ. ગણેશ વિસર્જન થાય પરંતુ વિવેકબુદ્ધિનું વિસર્જન ન થવું જોઇએ. તો વિવેકવિચાર એટલે ગણેશપૂજા. અજવાળામાં રહેવાનો શિવસંકલ્પ એટલે સૂર્યપૂજા. અને બીજાનું કલ્યાણ થાય, બીજાનું શુભ થાય એવો વિચાર એ શિવપૂજા. શિવ એટલે વિશ્વાસ, પાર્વતી એટલે શ્રદ્ધા. જેની શ્રદ્ધા કોઇ કુંઠિત ન કરી શકે, જેના ભરોસાનો કોઇ ભાગાકાર ન કરી શકે એ દુર્ગાપૂજા. ગુણાતીત શ્રદ્ધા એ દુર્ગાપૂજા છે.


પાંચ સોરઠામાં પંચદેવની વાત કરીને તુલસી કહે છે, મારા માટે તો આ પાંચેય દેવ મારા ગુરુમાં આવી જાય છે. ગોસ્વામીજી ગુરુવંદના કરે છે. વ્યાસપીઠ વારંવાર કહે છે કે ગુરુગમ મળી જાય, ગુરુના ઘરનો ખૂણેખૂણો સમજાઇ જાય તો ગુરુ જ ગણેશ છે. ગુરુ જ સૂર્ય છે. ગુરુ જ વિષ્ણુ છે. ગુરુ જ શિવ છે અને ગુરુ જ દુર્ગા છે. હા, ઓલ ઇન વન છે. એકમાં સર્વ સમાહિત છે. ગુરુમાં બધું આવી જાય છે. કોઇ ગુણાતીત બુદ્ધપુરુષ મળે તો સમજવું કે એ દુર્ગા છે. જેનામાં ક્યારેય વિવેક કુંઠિત ન થતો હોય તો સમજવું કે એ ગણેશ છે. એવા બુદ્ધપુરુષ ગણેશ છે. જે મૂઢતામાં ન જીવે, સંભવ હોય ત્યાં સુધી હોશમાં જીવે, પ્રકાશમાં જીવે એવા ગુરુ મળે તો સમજવું કે એ ભાસ્કર છે. બીજાના કલ્યાણ માટે જેમનું જીવન ચાલતું હોય એ શિવ છે. અને જેમની વિચારધારા સંકીર્ણ ન હોય એમને વિષ્ણુ સમજવા.

(સંકલન : નીતિન વડગામા)
[email protected]

તમારો ઓપિનિયન પોસ્ટ કરો

લેટેસ્ટ કમેન્ટ્સ

તમારો પ્રશ્ન પોસ્ટ કરો

અનામિક ઉમેરોપ્રશ્ન ઉમેરો

લેખકને તમારો પ્રશ્ન મોકલો

અનામિક ઉમેરોપ્રશ્ન ઉમેરો
x
રદ કરો

કલમ

TOP