ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવ

Utkantheshwar Mahadev
Dharma Desk

Dharma Desk

Oct 29, 2010, 01:16 PM IST
પુરાણકાળમાં કાશ્યપગંગાને નામે અને હાલ વાત્રકને નામે ઓળખાતી પવિત્ર નદીના તટમાં બંધાયેલ આ મહાદેવનું શિખરબદ્ધ મંદિર નદીના તટમાં પ્રવેશદ્વાર ધરાવે છે અને ૧૦૮ પગથિયાંવાળું ચૂનાના મોટા પરથાર પર બાંધેલું છે. જ્યાં ઋષિશ્રી જાબાલિની પ્રતિમા છે. કહેવાય છે કે, મહામુનિ જાબાલિ ઉત્તર ભારતના કાશીથી આ લિંગ લાવેલા અને જાબાલિ ઋષિની ઉત્કંઠાથી સ્વયં દર્શન આપેલા હોવાથી ઉત્કંઠેશ્વર કહેવાય છે. એક પૌરાણિક કથા અનુસાર મહામુનિ જાબાલિને વેત્રવતીના વેગીલા નીરના નિમંત્રણ મળતાં અહીં તેમણે ઓમકારના ઉચ્ચારો થકી મહાતપ આદર્યું. જાબાલિ ઋષિના તપોબળથી પ્રગટ થયેલું ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવ ખેડા જિલ્લાના તાલુકા મથક કપડવંજથી ૧૭ કિ.મી, ગાંધીનગર જિલ્લાના દહેગામથી ૨૨ કિ.મી દૂર, અમદાવાદથી ૫૫ કિ.મી. અને નડિયાદથી ૬૦ કિ.મી.ના અંતરે સ્ટેટ હાઈવે પર ત્રણ જિલ્લાઓની ત્રિભેટે વાત્રક નદીના કિનારે ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવનું મંદિર આવેલું છે. તેને સૌ ઊંટડિયા મહાદેવના હુલામણા નામથી ઓળખે છે. પ્રાચીન પુરાતન ઇતિહાસ સંગ્રહી બેઠેલું ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવ પ્રકૃતિની વિરાટ ગોદમાં સ્થિર સમાધિસ્થ થયેલ અને લાખો શ્રદ્ધાળુ શિવભક્તોની શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર છે. કહેવાય છે કે, કોઈપણ ભક્તે ચારધામ અને બાર જ્યોતિર્લિંગની યાત્રા કરી હોય પણ ઉત્કંઠેશ્વર જઈ શિવજીને મસ્તક નમાવી નથી આવતો ત્યાં સુધી તેની યાત્રા અધૂરી ગણાય છે. તેવા ઉત્કંઠાથી ઉત્પન્ન થયેલ શિવજીએ અહીં હજારો વર્ષથી પલાંઠી લગાવી છે. અહીં શિવાલયમાં શિવલિંગ સંપૂર્ણ દ્રષ્ટ નથી, પરંતુ પાતાળમાં હોય એમ પ્રતીતિ કરાવતું આ શિવલિંગ ભૂર્ગભમાં છે. શિવાલયના પ્રવેશદ્વારે ભૈરવજીની મૂર્તિ છે. તેની સામે ગણપતિજીની અપ્રતિમ પ્રતિમા છે. શિવાલયમાં પાર્વતીજીની પ્રતિમા અલૌકિક છે. આ મંદિર બે હજાર વર્ષ પુરાણું છે. પુરાણકાળમાં કાશ્યપગંગાને નામે અને હાલ વાત્રકને નામે ઓળખાતી પવિત્ર નદીના તટમાં બંધાયેલ આ મહાદેવનું શિખરબદ્ધ મંદિર નદીના તટમાં પ્રવેશદ્વાર ધરાવે છે અને ૧૦૮ પગથિયાંવાળું ચૂનાના મોટા પરથાર પર બાંધેલું છે. જ્યાં ઋષિશ્રી જાબાલિની પ્રતિમા છે. કહેવાય છે કે, મહામુનિ જાબાલિ ઉત્તર ભારતના કાશીથી આ લિંગ લાવેલા અને જાબાલિ ઋષિની ઉત્કંઠાથી સ્વયં દર્શન આપેલા હોવાથી ઉત્કંઠેશ્વર કહેવાય છે. એક પૌરાણિક કથા અનુસાર મહામુનિ જાબાલિને વેત્રવતીના વેગીલા નીરના નિમંત્રણ મળતાં અહીં તેમણે ઓમકારના ઉચ્ચારો થકી મહાતપ આદર્યું. વિશાળ નદીતટ, અભંગ વનરાજી અને હિંસકવનમાં અહિંસાનો આદેશ દેતા મુનિએ અહીં ઉપનિષદોની રચના કરી અને અહિંસાનો ઉપદેશ આપતા હતા. મુનિને ધાન્ય ખાવામાં પણ હિંસા જણાઈ જેથી તેમણે કાયાને નિભાવવા ગજરાજ (હાથી)ની કાયામાંથી નિર્વાહ પૂરતું માંસ લેવા માંડ્યું. કહેવાય છે કે પોતાની જિંદગી લંબાય અને ગજરાજ મરે નહીં એ રીતેનો જીવનક્રમ શરૂ કર્યો. એક સમયે ગોદાવરી તટના ઋષિઓ હિમાલયના શરણે જતા હતા ત્યારે મુનિ જાબાલિના અતિથિ બન્યા. ઋષિઓને જાણ થઈ કે જાબાલિ ઋષિ માંસાહારી છે, પરંતુ તેમના આતિથ્યનો ખુલ્લી રીતે અનાદર કરવાની શક્તિ ના હોઈ નવો માર્ગ કાઢ્યો. ઋષિઓએ ભોજન સમયે જણાવ્યું કે, અમો એક પહોરે તૈયાર થયેલા ધાન્યને જમીએ છીએ. ત્રિકાળજ્ઞાની મહામુનિ જાબાલિએ ઋષિઓની મનોભાવના જાણી ધાન્ય ઉગાડ્યું. તે માટે તેમણે જય પછાડી જાન્હવી (ઝાંઝરી નદી)ને જન્મ આપ્યો અને માટીના ઘર ઉપર ઝાંઝરી નદી ફરી વળી અને ધાન્ય ઊગ્યા. ઋષિઓ મૂંઝાયા. બીજું બહાનું કાઢ્યું કે, કાશી વિશ્વનાથનાં દર્શન કર્યા વગર અમો અન્નગ્રહણ કરતાં નથી ત્યારે જાબાલિ ઋષિએ ઘ્યાન ધર્યું અને ધરતીના પેટાળમાંથી મહાદેવજીનું મસ્તક બહાર આવ્યું હતું. આ જોઈને ઋષિઓ સ્તબ્ધ થઈ ગયા અને મહામુનિના ચરણોમાં આળોટ્યા હતા. આમ, ઋષિની ઉત્કંઠનાથી ઉત્પન્ન થયેલા શિવલિંગ ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવ કહેવાયા. આજે પણ ઉત્કંઠેશ્વરમાં મહાદેવના મસ્તકનો ભાગ, જ્યારે બનારસ (કાશી)માં કટી ભાગ અને પશુપતિનાથમાં ચરણ ભાગ હોવાનું મનાય છે. આજે પણ હરદ્વારમાં ગંગાસ્નાન સમયે લોકો ‘જય ઉત્કંઠેશ્વર’નો ઘ્વનિ કરે છે. વાત્રકના વહેતાં પાણી વચ્ચે દેવડુંગરી નામે નદીની વચ્ચે એક ડેરી છે. જેને લોકો જાબાલિ ઋષિની સમાધિ તરીકે ઓળખાવે છે. ત્યાં નાનાં બાળકોના લાંબાવાળ (બાધા) ઉતરાવીને દર્શન કરે છે. આ સ્થળે હાલમાં પ્રાણનાથ આશ્રમ, ત્રિલોકચંદ મહારાજની સમાધિ, વાનપ્રસ્થાશ્રમ, અન્નપૂણાર્નું મંદિર, લિંબચ માતાનું મંદિર જેવાં વિવિધ પવિત્ર સ્થાનો આવેલાં છે. મંદિરનો વહીવટ ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવની બાજુમાં આવેલ વાઘજીપુરના તપોધન બ્રાહ્મણો સંભાળી રહ્યા છે.
X
Utkantheshwar Mahadev
COMMENT

Next Stories

    ની  સંપૂર્ણ વાંચનસામગ્રી