‘એન્જોય’ગ્રાફર રતિલાલ બોરીસાગર

‘મારા સરનામામાં બે બાબતોનો વિરોધાભાસ છે. મારી સોસાયટીનું નામ પણ ‘રતિલાલ પાર્ક’ વાંચીને ઘણાને ગેરસમજ થાય છે કે તેનો માલિક હું હોઇશ. બીજું નામ છે...

Gurjar Ratna

Gurjar Ratna

Divyabhaskar.com | Updated - Sep 15, 2010, 04:50 AM
anjoy grafer ratilal borisagar
anjoy grafer ratilal borisagar‘મારા સરનામામાં બે બાબતોનો વિરોધાભાસ છે. મારી સોસાયટીનું નામ પણ ‘રતિલાલ પાર્ક’ વાંચીને ઘણાને ગેરસમજ થાય છે કે તેનો માલિક હું હોઇશ. બીજું નામ છે ‘ડો. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન માર્ગ’ એટલે કે એક વિદ્વાનના નામના માર્ગ પર મારા જેવો વિદ્વતા વગરનો માણસ રહે છે.’ આવી મરકમરક રમૂજો વડે પોતાની જાત પર હસી શકનાર અને સૌને હસાવનાર વિદ્વાન હાસ્યકાર એટલે રતિલાલ બોરીસાગર. રતિલાલને મળતાં, તેમની સાથે વાતો કરતાં આવી અનેક રમૂજોના ચમકારા દેખાયા કરે અને એક સાચા હાસ્યકારની સાથોસાથ ઉમદા વ્યક્તિત્વનો પણ પરિચય સમાંતરે થતો રહે. પિતા મોહનલાલ અને માતા સંતોકબેનના છઠ્ઠા સંતાન તરીકે રતિલાલનો જન્મ ભાવનગર સ્ટેટના કુંડલા ગામે થયો, પણ તેમના અગાઉ બે સંતાનો કુમળી વયમાં અવસાન પામેલાં. આથી તેમની આગળ હતા બે ભાઇઓ-મનસુખભાઇ અને હિંમતભાઇ તેમ જ બહેન જયાબેન. (૩૧ ઓગસ્ટ, ૧૯૩૮ના દિવસે થયેલા જન્મ સંદર્ભે પૂછવામાં આવેલા પ્રશ્ન ‘તમારા જન્મની કોઇ અસર?’ સંદર્ભે રતિલાલે પછી એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહેલું, ‘બીજા જ વરસે, ૧૯૩૯માં વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું.’) નાવલી નદીના સામસામા કાંઠે આવેલા સાવર અને કુંડલા બન્ને અલગ ગામો હતાં, જે હવે એક થઇને સાવરકુંડલાના નામે ઓળખાય છે. પિતાજી પ્રાથમિક શાળામાં પહેલા ધોરણના શિક્ષક હતા. ઘરની આર્થિક સ્થિતિ અંગે રતિલાલ કહે છે, ‘આખર તારીખમાં મારો જન્મ થયો હોવાથી પિતાજી પાસે કદાચ સુયાણીને આપવાના પૈસા પણ નહીં હોય.’ કુટુંબનો મૂળ વ્યવસાય ગોરપદાંનો. મુખ્યત્વે તેઓ કાઠી લોકોના ગોર. તેમની મૂળ અટક પણ આ જ કારણે ‘બોરીચાગોર’ (બોરીચા લોકોના ગોર) હતી, જે ‘બોરીચાંગર’, ‘બોરીસાંગર’ જેવાં અનેક નામાંતરને અંતે ‘બોરીસાગર’ થઈ. ઘરની આર્થિક પરિસ્થિતિ ભલે નબળી, પણ તેને લઇને કોઇ પણ જાતના અભાવનો, વંચિતતાનો અહેસાસ નહોતો. એમ તો ઘરમાં ગાય પણ પાળેલી, પણ તેનું દૂધ વેચવાનું નહીં અને ઘરમાં જ વાપરવાનું. પોતાની અગાઉ અને પોતાના જન્મ પછી પણ એક ભાઇનું મૃત્યુ થયેલું. રતિલાલને પણ ચાર મહિનાની કુમળી વયે ભયાનક શરદી લાગુ પડી, જે લાંબી ચાલી ત્યારે વધુ એક સંતાન ગુમાવવું પડશે એવી ભીતિ ઊભી થઇ. કોઇકે સંતોકબેનને આદું, રોટલો અને દૂધ બન્ને સમય ખાવાની સલાહ આપી. છ-છ મહિના સુધી સંતોકબેન સતત આ ખોરાક પર રહ્યાં, જેને કારણે નાનકડા ‘રતુ’ની શરદી તો મટી ગઈ પણ તેમને પોતાને શરીરમાં જે દાહ થવા લાગ્યો તેની અસર ભલે આજીવન રહી, પણ તેમનો હાસ્યરસ પ્રબળ. આ વિશે તેઓ હળવાશથી રતિલાલને કહેતાં, ‘કોઇ પડકાર આપે કે કોની માએ સવા શેર સૂંઠ ખાધી છે, તો તારે કહેવું મારી માએ સવા શેર નહીં, સવા મણ સૂંઠ ખાધી છે.’ આટલું જણાવીને રતિલાલ મજાકમાં ઉમેરે છે, ‘પણ મારો શારીરિક બાંધો જોઇને કોઇએ મને પડકારવાનું યોગ્ય નહીં માન્યું હોય.’ પિતાજી શાળાએ જતા, પોતાની જમીન હતી એનુંય ઘ્યાન રાખતા. ઉપરાંત પોતાને ઘરે બાળકોને ભણાવતા પણ ખરા. ઘરે ભણવા આવતાં બાળકોની સાથે બેસીને રતિલાલને પણ આંક - પલાખાં એવાં પાકાં થઇ ગયેલાં કે ત્રણ ધોરણ સુધી તો તેઓ શાળાએ ગયા જ નહીં, કેમ કે શાળામાં કલાકો સુધી ગોંધાઇ રહીને જે ભણવાનું હતું એ તો તેમને આવડતું જ હતું. તેમણે આગળ જતાં એક લેખમાં લખ્યું, ‘શાળાજીવનના પ્રથમ દિવસે જ, મહાત્મા ગાંધીનું નામ નહોતું સાંભળ્યું તોય ગુલામીની કેળવણી અંગે હું નિભ્રાર્ન્ત થઇ ગયો. બીજા જ દિવસથી શાળાએ જવાના ખાડા પાડવાની અખાડાપ્રવૃત્તિ મેં શરૂ કરી દીધી.’ પિતાજી એ જ શાળામાં શિક્ષક હોવાથી હાજરી બાબતે ખાસ વાંધો ન આવ્યો અને ત્રણ ધોરણ સુધી તેઓ એકસટર્નલ વિધાર્થી તરીકે રહ્યા. અલબત્ત, એવી કોઇ સભાનતા વિના. એકસ્ટર્નલ વિધાર્થી તરીકેની આ અવસ્થા અને વ્યવસ્થા તેમને ઘણી માફક આવી ગઈ. એકલવ્ય આ દેશનો સૌપ્રથમ એકસ્ટર્નલ વિધાર્થી હતો, એવું ‘સંશોધન’ આગળ જતાં તેમણે કરેલું, તેના મૂળમાં કદાચ પોતાની આ સ્થિતિ હશે પણ ચોથા ધોરણમાં એક નવા શિક્ષક ઉમેશભાઇ ધાંધિયાએ વિધાર્થી રતિલાલના નામની સામે હાજરી રજિસ્ટરમાં ચોકડીઓની હારમાળા જોઇ. તપાસ કરાવતાં તેમને આખી વાતની જાણ થઇ. તેમણે આગ્રહ રાખ્યો કે નિશાળે તો આવવું જ પડશે. મહાપરાણે રતિલાલ વર્ગમાં હાજર રહ્યા. વર્ગમાં નામ બોલાતાં રતિલાલે ‘હાજર સાહેબ’ બોલીને હાજરી પુરાવી. આ સાંભળીને ઉમેશભાઇ ઊકળી ઊઠયા અને ‘ગેરહાજર રહીશ તો નામ કમી કરી નાખીશ’ એવી ધમકી ઉરચારીને તેમનો બરાબરનો ઊધડો લઇ લીધો. રતિલાલ તો શિયાંવીયાં થઇ ગયા પણ પાંચ જ મિનિટમાં ચમત્કાર થયો. સાહેબે એક અઘરું પલાખું વર્ગમાં પૂછ્યું ત્યારે એનો જવાબ વર્ગ આખામાં ફક્ત રતિલાલને જ આવડયો. આ જોઇને સાહેબ ચકિત થઇ ગયા અને શાબાશી આપી. ત્યાં સુધી તો એવુંય થઇ ગયેલું કે ચોથા ધોરણમાં ભણતા રતિલાલ પોતાને ઘરે ભણવા આવતા પહેલા ધોરણનાં બાળકોને ભણાવતા. આમ, વિધાર્થી અવસ્થામાં જ તેઓ શિક્ષકની ભૂમિકા બરાબર રીતે ભજવવા લાગ્યા. શાળામાં પણ ઉમેશભાઇને કારણે રતિલાલને ભણવામાં ખૂબ રસ પડવા માંડયો, જે છેક સુધી ટકી રહ્યો, એટલું જ નહીં, આગળ જતાં મુકુંદરાય પંડ્યા અને લક્ષ્મીકાન્ત ભટ્ટ જેવા શિક્ષકોએ તો લેખનમાં પણ તેમને પ્રોત્સાહન આપ્યું. વિધાર્થીકાળથી જ તેમને વાંચનનો નાદ લાગ્યો. પબ્લિક લાઇબ્રેરીમાં તેઓ ઘણો સમય ગાળવા લાગ્યા. ‘રમકડું’, ‘ગાંડીવ’, ‘બાલજીવન’ જેવાં સામયિકોનું તેમને પ્રબળ આકર્ષણ. બકોર પટેલના તો તેઓ દીવાના. એ જ રીતે ટારઝનની કથામાં આવતી તેની હીરોઇન જેન પણ તેમને અતિ પ્રિય! સાવરકુંડલાના એકમાત્ર સિનેમા થિયેટરના માલિકના દીકરા નવીન અને મેનેજરના દીકરા બકુલ સાથેની મૈત્રીને લઇને રતિલાલને ફિલ્મો જોવાનો ચસકો લાગ્યો. પૈસા તો ખર્ચવાના નહોતા. શરૂઆતમાં નાદિયા-જોન કાવસની સ્ટંટ ફિલ્મોએ અને ત્યાર પછીના ગાળામાં દેવ આનંદે તેમને જબરું ધેલું લગાડયું. એક વખત મિત્રો સાથે માઉન્ટ આબુ જતાં સૌ બે-ત્રણ દિવસ માટે અમદાવાદ રોકાયા, ત્યારે અન્ય મિત્રો અમદાવાદનાં જોવાલાયક સ્થળો ફર્યા, જ્યારે રતિલાલે અમદાવાદમાં ચાલતી દેવ આનંદની બધી ફિલ્મો જોઇ નાખી. દેવ આનંદની ફિલ્મોથી વધુ સારું અમદાવાદમાં જોવાનું શું હોઇ શકે? એમ તો આઠમા ધોરણમાં હતા ત્યારે એક નાટકમાં પણ તેમણે ભાગ લીધેલો, જેમાં તેમને રઘલા વાળંદની રાજા પછીની બીજા નંબરની મહત્ત્વની ભૂમિકા સોંપવામાં આવી. પડદો ખૂલતાં જ રાજા સભા ભરીને બેઠો હોય અને રઘલો ભેટે તલવાર અને ખભે હજામતનાં સાધનોની કોથળી લટકાવીને આવે અને તલવાર ખેંચીને ડાયલોગ બોલે એવું દ્રશ્ય હતું. રિહર્સલમાં તો તલવાર ખેંચવાનો અભિનય જ કરવાનો હતો, જ્યારે નાટકના આગલા દિવસે ગ્રાન્ડ રિહર્સલમાં સાચી તલવાર વાપરવામાં આવી. થયું એવું કે નાટક હતું એ દિવસે આ તલવારના માલિકે કોઇકને ત્યાં લગ્નમાં વરરાજા માટે પોતાની તલવાર મોકલી આપી. બીજી તલવારની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી અને નાટક શરૂ થયું, જેમાં ગામના અગ્રણીઓ પણ હાજર. રઘલાએ પ્રવેશ કર્યો અને તલવાર ખેંચવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ આ શું? બદલામાં આવેલી તલવાર કટાઇ ગયેલી હોવાથી કેમેય કરીને નીકળે નહીં. પ્રેક્ષકોમાં હસાહસ થઇ ગઇ. વીંગમાં ઊભેલો દિગ્દર્શક તો પરસેવે રેબઝેબ! રઘલાને તે હાથ વડે ઇશારો કરીને તલવાર ખેંરયા વિના ડાયલોગ બોલવાનો ઇશારો કરે અને રઘલો બનેલા રતિલાલ સમજે કે પેલો વધુ જોર કરીને ખેંચવાનું કહે છે. એટલે તેઓ વધુ જોર કરતા જાય પણ હઠીલી તલવાર ન જ નીકળી. ઓચિંતું શું સૂઝ્યું કે રતિલાલે તલવાર ફેંકી દીધી અને કોથળીમાંથી અસ્ત્રો ખેંચી કાઢયો અને બોલી ઊઠયા, ‘બાપુ! આ તમારી તરવારોનો ભરોસો નો થાય. ખરે ટેમે મ્યાનમાંથી નોય નીકળે પણ અમારો અસ્ત્રો તો કોથળીમાં હાથ નાખ્યો કે નીકળ્યો!’ આ ડાયલોગ સાથે જ સૌ નવેસરથી હસી પડ્યા અને નાટકમાં આવું જ મૂળ દ્રશ્ય હશે એમ સૌને લાગ્યું. તત્ક્ષણ નીપજેલા આ સંવાદને રતિલાલ પોતાનું પહેલું સર્જન ગણાવે છે. પોતાનું નામ છપાયેલું જોવાનો શોખ એવો કે પાઠયપુસ્તકમાં રતિલાલ મોહનલાલ ત્રિવેદી નામના લેખકનો પાઠ ભણવામાં આવતો. અટક સિવાયના નામોમાં સામ્યતાને કારણે તેમણે પોતાના પુસ્તકમાં ‘ત્રિવેદી’ને છેકીને ‘બોરીસાગર’ લખી દીધેલું. લખવાનો આરંભ તો છેક દસમામાં હતા ત્યારથી જ થઇ ગયેલો અને ‘સમાજ જાગશે?’ નામની પહેલવહેલી વાર્તા ‘મહિલા જગત’માં પ્રસિદ્ધ થયેલી. આ ઉપરાંત ‘ચાંદની’ અને ‘આરામ’નો ત્યારે જમાનો. ‘ચાંદની’માં તેઓ વાર્તા મોકલતા, અને ત્યાંથી જો વાર્તા પાછી આવે તો તેને ‘મહિલા જગત’માં મોકલતા, જે મોટે ભાગે સ્વીકારાઇ જતી. ‘સ્ત્રી જીવન’, ‘શેખચલ્લી’ જેવાં સામયિકોમાં પણ વાર્તાઓ છપાતી. તેમનો અભ્યાસ પણ સારો ચાલતો હતો. એસ.એસ.સી.માં સારા માર્ક આવ્યા. ત્યાર પછી રતિલાલે રાજકોટમાં બી.એ. શરૂ કર્યું. ખર્ચની સમસ્યા તો હતી જ. ઊઘડતી કોલેજે પહેરવા માટેનું નવું પેન્ટ સુઘ્ધાં મોટા ભાઇએ મોકલ્યું. આ પેન્ટ એક દિવસ મોડું મળ્યું. પરિણામે કોલેજના પહેલા જ દિવસે ચટાપટાવાળો લેંઘો પહેરીને તેમણે કોલેજમાં જવું પડ્યું. આવી વેશભૂષાવાળા તેઓ કોલેજના એકમાત્ર વિધાર્થી હતા. કોલેજમાં અભ્યાસ દરમિયાન પણ સખત આર્થિક ભીંસ. ઇન્ટરમાં હતા ત્યારે કુંડલાની શાળામાં શિક્ષક તરીકે નોકરી મળી ગઇ, જે તેમણે સ્વીકારી લીધી. અને બહારથી અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો. જો કે, ‘સરકારી નોકરી એ જ સાચી નોકરી.’ એવી માન્યતા ત્યારે પ્રચલિત હતી. તેથી પોસ્ટ, રેલવે જેવાં ખાતાઓમાં અરજીઓ કરવાનું શરૂ કર્યું. પરિણામ એ આવ્યું કે પોસ્ટ વિભાગમાં તેઓ પસંદ થયા. રતિલાલે શિક્ષકની નોકરી છોડી અને પોસ્ટ વિભાગની પરિભાષામાં ખોટી જગાએ પહોંચી ગયેલી ટપાલને ‘મિસસેન્ટ આર્ટિકલ’ તરીકે ઓળખાવાય છે. રતિલાલને બહુ ઝડપથી ખ્યાલ આવી ગયો કે તેઓ પોતે જ શિક્ષણને બદલે પોસ્ટ વિભાગમાં આવી ગયેલા ‘મિસસેન્ટ આર્ટિકલ’ જેવા છે. તેમણે છ જ મહિનામાં આ અણગમતી નોકરીથી છુટકારો મેળવી લીધો. આ પછી ઉનામાં ઓડિટર તરીકે નિમાયેલા રજનીકુમાર પંડયા સાથે રતિલાલની મૈત્રીનાં બીજ રોપાયાં, જેની પર આજે તો પચાસ વરસનો પાકો માંજો ચડ્યો છે. રતિલાલ વળી પાછા આવ્યા કુંડલામાં અને બની ગયા હાઇસ્કૂલના શિક્ષક. આખરે ૧૯૬૩માં તેમણે ગુજરાતી સાથે બી.એ. પાસ કર્યું. આ જ વરસે તેમનાં લગ્ન સુશીલાબેન સાથે થયાં. પોતાની લાક્ષણિકતા અંગે તેમણે મજાકમાં લખ્યું છે, ‘અભ્યાસ, વ્યવસાય કે લગ્ન સુઘ્ધાંની બાબતમાં મેં અગાઉથી કશો વિચાર કર્યોનથી.’ ખરું જોતાં, આ જ રતિલાલના જીવનની તરાહ રહી છે. ગ્રેજયુએટ થયા પછી તેમણે કોલેજમાં પ્રોફેસર થવાનું વિચાર્યું. એમ. એ. અને ત્યાર પછી બી. એડ.નો અભ્યાસ પણ તેમણે કર્યો, જેને પરિણામે સાવરકુંડલામાં શરૂ થયેલી કોલેજમાં જ તેમને નોકરી મળી ગઇ. પણ એ પછી જયપ્રકાશ નારાયણના શિક્ષણમાં સંપૂર્ણ ક્રાંતિના વિચારથી પ્રભાવિત થઇને તેમણે ‘સંપૂર્ણ ક્રાંતિ વિધાલય’ નામે રાષ્ટ્રીય શાળા શરૂ કરવાનો વિચાર કર્યો. જો કે હિતેરછુ અને વ્યવહારુ એવા અલિયા-બાડાની કોલેજના આચાર્ય ગૌરીભાઇ ભટ્ટે તેમને વારતાં કહ્યું, ‘આવી ભાવુકતા પાંચ વરસ ટકી રહે તો શાળા કરજો.’ આમ, એ વાત મુલતવી રહી. દરમિયાન એક મિત્ર જાદવભાઇએ અખબારમાં આવેલી એક જાહેરખબરનું કટિંગ બતાવ્યું, જે ગુજરાત રાજયના પાઠયપુસ્તક મંડળની હતી. તેમાં જણાવેલી લાયકાતો પોતે ધરાવતા હોવાથી તેમણે અરજી કરી. ધાર્યા મુજબ જ ઇન્ટરવ્યૂ માટે તેમને બોલાવવામાં આવ્યા. ઇન્ટરવ્યૂ લેવા માટે યશવંત શુક્લ, અનંતરાય રાવળ જેવા શિક્ષણવિદ બેઠેલા. રતિલાલે અરજીની સાથે પોતાના હાસ્યલેખોની રમણલાલ પાઠકે લખેલી સમીક્ષા પણ બીડેલી, જેમાં તેમનાં લખાણની પ્રશંસા હતી. આ બધું મૂળ લાયકાતમાં ઉમેરો કરે એમ હતું, પણ અનંતરાયે રતિલાલને જોતાં જ કહ્યું, ‘આમનો તો મેં ઘણી જગાએ ઇન્ટરવ્યૂ લીધો છે.’ આ સાંભળતાં જ રતિલાલને ફાળ પડી કે ગયા કામથી. પણ અનંતરાયે સ્પષ્ટતા કરતાં કહ્યું ‘દરેક જગાએ મેં એમને પસંદ કરેલા, પણ કોઇ ને કોઇ સ્થાનિક ઉમેદવારને કારણે એમની પસંદગી થઇ નહીં હોય.’ આની એવી જાદુઇ અસર થઇ કે ઇન્ટરવ્યૂમાં પ્રશ્નો પૂછવાને બદલે સૌ રતિલાલને એ પૂછવા લાગ્યા કે કોલેજ કરતાં ઓછા પગારની નોકરી છે, તો તમે આવશો તો ખરા ને? શુક્લસાહેબે તો પૂછી લીધું, ‘ત્યાં બહુ દુ:ખી છો?’ જો કે, રતિલાલે એ ગેરસમજ દૂર કરી. પણ આ જ લાયકાત મુજબ તેમને ક્લાસ વન અધિકારી તરીકે નોકરી મળે એમ હતું. એ તક પણ તેમને આપવામાં આવી. ૧૯૭૪માં વ્યવસ્થિત રીતે તેઓ ગુજરાત રાજય પાઠયુપુસ્તક મંડળમાં એકેડેમિક સેક્રેટરી તરીકે જોડાયા, જયાં સતત ચોવીસ વર્ષ નિષ્ઠાપૂર્વક નોકરી કર્યા પછી તેઓ ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર તરીકે નિવૃત્ત થયા. દરમિયાન તેમણે મોડેમોડેય પીએચ.ડી. કર્યું, અલબત્ત, એકસ્ટર્નલ વિધાર્થી તરીકે. તેમની સાહિત્યયાત્રા સમાંતરે ચાલતી જ રહી હતી. લઘુકથા, વાર્તા, વિવેચન, સંપાદન, રેડિયો વાર્તાલાપ જેવા અનેક પ્રકારો તેમણે સફળતાપૂર્વક અજમાવ્યા. હાસ્યલેખક તરીકે તો તેમની નામના પણ ઘણી થઇ હતી, પણ તેમનું કોઇ પુસ્તક હજી પ્રકાશિત થયું નહોતું. મિત્ર અને હાસ્યલેખક વિનોદ ભટ્ટે આગ્રહપૂર્વક તેમનાં લખાણોનો સંગ્રહ કરાવ્યો, જેને પરિણામે ત્યારના સુખ્યાત પ્રકાશક ‘વોરા એન્ડ કંપની’ દ્વારા રતિલાલના હાસ્યલેખોનો સંગ્રહ ‘મરક મરક’ પ્રકાશિત થયો, જેનો આવકાર જયોતીન્દ્ર દવેએ લખ્યો હતો. એ પછી તો ‘આનંદલોક’, ‘એન્જોયગ્રાફી’, ‘તિલક કરતાં ત્રેપન થયાં’, ‘ઓમ હાસ્યમ્’ જેવા હાસ્યલેખોના આઠેક સંગ્રહો થયા. ૧૯૯૯થી તેઓ ‘અખંડ આનંદ’ના સહતંત્રી તરીકે જોડાયા અને ત્યાં પણ છ વર્ષ લગી માનદ સેવા આપી, તો ગુજરાત સાહિત્ય પરિષદના મહામંત્રી તરીકે પણ સાડા ત્રણ વરસ કાર્ય કર્યું. આટલાં વરસોથી લેખન કરતાં હોવા છતાં તેમણે કદી કટારલેખન કર્યું નહોતું, પણ નિવૃત્તિ પછી ૧૯૯૮માં ‘સંદેશ’માં ‘મરક મરક’ કોલમ શરૂ થઇ, જે ખૂબ જ લોકપ્રિય થઇ. જો કે, કોલમલેખનમાં બહુ વિરલ કહેવાય એવી ઘટના રતિલાલ થકી એ બની કે સાત વરસના કોલમલેખન અને જબરદસ્ત લોકપ્રિયતા છતાં તેમણે સ્વેરછાએ કોલમ બંધ કરવાનો નિર્ણય લીધો અને એ વાતની જાણ કરતો કોલમનો છેલ્લો લેખ પણ હળવી શૈલીમાં લખ્યો. વાચકોને જાણ કરીને, ‘સ્વેચ્છાવિદાય’ લેવાનું કોઇ પણ કોલમલેખક માટે કેટલું દુષ્કર છે એ સૌ જાણે છે. ડઝનેક સંપાદનો પણ તેમણે કર્યા છે, જેમાં ‘મા એ મા’, ‘પિતા-પપ્પા-ડેડી’ જેવાં માતૃમહિમા અને પિતૃમહિમા ધરાવતાં વિશિષ્ટ સંપાદનોનો સમાવેશ થાય છે. દર વરસે દિવાળી કાર્ડ માટે રચેલાં પ્રતિકકાવ્યોમાં રતિલાલની હાસ્યવૃત્તિ પૂરેપૂરી ખીલેલી જોવા મળે. ૧૯૬૦માં તેમનો પહેલવહેલો હાસ્યલેખ પ્રસિદ્ધ થયો, ત્યારથી આ વરસ સુધી હાસ્યલેખનમાં પચાસ વરસ પૂરાં થાય છે. પોતાનાં વેરવિખેર લખાણોને ગ્રંથસ્થ કરવાના હેતુથી તેઓ હવે એકત્ર કરી રહ્યા છે. તેમની પ્રબળ ઇચ્છા બકોર પટેલના પાત્રનું, તેની લાક્ષણિકતા અકબંધ રાખીને નવનિર્માણ કરવાની છે. પુત્ર ધ્રુવના સંતાનો ઇશાન અને ઇપ્સિતા તેમના જીવનરસના કેન્દ્રમાં છે, જેમની સાથે ધીંગામસ્તી ઉપરાંત ભણાવવાનું કામ પણ રતિલાલ કરે છે. આથી જ તેઓ તેમની અસલ હળવી શૈલીમાં કહે છે, ‘હું આજીવન સાહિત્યકાર છું કે નહીં એ કહેવાના મારી પાસે પ્રમાણો નથી પણ હું આજીવન શિક્ષક છું એ કહેવાનાં પૂરતાં પ્રમાણો છે.’ ગુર્જરરત્ન, બીરેન કોઠારી

X
anjoy grafer ratilal borisagar
COMMENT

Recommended

પોપ્યુલર વીડિઓ વધુ જુઓ

ની  સંપૂર્ણ વાંચનસામગ્રી
Read In App