Home » Rasdhar » 5 Writer » Ramesh Tanna » article by ramesh tanna

અમદાવાદસ્થિત ગાંધી આશ્રમઃ શતાબ્દીની યાદગાર સફર

Divyabhaskar.com | Updated - Sep 17, 2018, 12:05 AM

દક્ષિણ આફ્રિકામાં ૨૧ વર્ષના વસવાટ પછી ભારતમાં...

  • article by ramesh tanna

    દક્ષિણ આફ્રિકામાં ૨૧ વર્ષના વસવાટ પછી ભારતમાં આવેલા મોહનચંદ કરમચંદ ગાંધીએ અમદાવાદના પાલડી વિસ્તારમાં કોચરબ આશ્રમ શરૂ કર્યો. જ્હોન રસ્કિનનું ‘અન ટુ ધિ લાસ્ટ’ પુસ્તક વાંચીને ગાંધીજીએ આફ્રિકામાં ટોલસ્ટોય અને ફિનિક્સ આશ્રમ ચલાવેલા. પ્રારંભમાં તેમણે કોચરબમાં આશ્રમ શરૂ કર્યો હતો. સમય જતાં કોચરબ આશ્રમ નાનો પડતાં સાબરમતી વિસ્તારમાં, એ વખતે તો સાવ વગડો કહી શકાય તેવી જગ્યાએ ગાંધીજીએ આશ્રમ શરૂ કર્યો હતો. કોચરબ આશ્રમનું મકાન ભાડાનું હોવાથી પોતાની જગ્યામાં આશ્રમ કરવા માટે જગ્યા શોધવામાં આવી રહી હતી. જગ્યા મળી. આચાર્ય મણિશંકરભાઈ પિતાંબરદાસ પાસેથી ૨૫૫૩ રૂપિયામાં જમીનનો એક ટુકડો ખરીદાયો. ૨૬મી મે, ૧૯૧૭ના રોજ જમીનનો દસ્તાવેજ થયો. એ પછી ૧૭મી જૂન, ૧૯૧૭ના રોજ સાબરમતી આશ્રમની સ્થાપના થઈ.

    ગાંધી આશ્રમની શતાબ્દી ખરેખર તો સમગ્ર અમદાવાદ માટે એક મોટી ઉજવણીનો પ્રસંગ બનવો જોઈતો હતો. સમગ્ર અમદાવાદ શહેરે આ પ્રસંગને દિવાળીની જેમ ઉજવવા જેવો હતો. એવું થયું નહીં તે પણ એક હકીકત છે.

    આશ્રમ જીવન એ મહાત્મા ગાંધી માટે જીવનની સાધનાનું મુખ્ય અંગ હતું. આશ્રમનો ઉદ્દેશ માનવ સેવા માટે વ્યક્તિને તૈયાર કરવાનો હતો. એ વખતે માનવ સેવાને બદલે દેશ સેવા શબ્દ વધુ પ્રચલિત હતો.

    અમદાવાદના ગાંધી આશ્રમમાં મહાત્મા ગાંધી ૧૯૧૭થી ૧૯૩૦ સુધી રહ્યા હતા.

    આમ તો સમગ્ર ગાંધી આશ્રમ પવિત્ર ભૂમિ છે, પરંતુ જ્યાં મહાત્મા ગાંધી દરરોજ પ્રાર્થના કરતા હતા તે ઉપાસના ભૂમિનો સમગ્ર વિશ્વની પવિત્ર જગ્યાઓમાં સમાવેશ થાય છે. આજે પણ આપણે આ પવિત્ર ભૂમિ પર ઊભા રહીએ ત્યારે ચોક્કસ પ્રકારનાં સ્પંદનો અનુભવાય છે. ગાંધીજી દરરોજ અચૂક પ્રાર્થના કરતા. એક વખત ખૂબ કામ હોવાથી મહાત્મા ગાંધી, મહાદેવભાઈ દેસાઈ અને કાકાસાહેબ પ્રાર્થના કર્યા વિના સૂઈ ગયા. જો કે ગાંધીજીને ઊંઘ જ ન આવી. તેમને સતત થયું કે હું કશુંક ભૂલી ગયો છું. છેવટે રાત્રે પ્રાર્થના કરી પછી જ તેમને ઊંઘ આવેલી.

    એ વખતે ગાંધીજીના નિવાસસ્થાનની સામે ખુલ્લી જગ્યામાં લીમડાના ઝાડ નીચે દરરોજ સવારે ૪.૨૦ મિનિટે આશ્રમવાસીઓ સાથે ગાંધીજી પ્રાર્થના કરતા. આશ્રમમાં જે પ્રાર્થના, ભજનો, ગીતો થતાં તેનું એક સરસ પુસ્તક પણ થયું છેઃ આશ્રમ ભજનાવલિ. વાંચવા, વસાવવા અને ગાવા જેવું પુસ્તક છે.


    આશ્રમની બીજી મહત્ત્વની જગ્યા એટલે હૃદયકુંજ. અહીં મહાત્મા ગાંધી, કસ્તૂરબા તથા અન્ય લોકો રહેતા હતા. હૃદયકુંજ એક રળિયામણી જગ્યા છે. બેઠી ઘાટનું, પરંપરાગત શૈલીનું, દેશી નળિયાવાળું ઘર છે. વચ્ચે ખુલ્લી જગ્યા છે અને આજુબાજુમાં ચાર ખંડો છે. અહીં મહાત્મા ગાંધી રહેતા હતા.


    આ નિવાસ સ્થાનને નામ અપાયું છેઃ હૃદયકુંજ. કેવું સરસ નામ! કાકાસાહેબ કાલેલકર સિવાય આટલું સુંદર નામ બીજા કોને સૂઝે? ક્યાંથી તેમને આ નામ મળ્યું હશે? રામ ભગવાનની સ્તુતિ ... શ્રી રામચંદ્ર કૃપાલુ ભજનમ્..માં એક પંક્તિ આવે છે, મમ હૃદયકુંજ નિવાસ કરું... આ સ્તુતિમાંથી કાકાસાહેબે હૃદયકુંજ શબ્દ લીધો હશે?

    આશ્રમનું ત્રીજું વિશેષ સ્થળ એટલે ગાંધી સંગ્રહાલય. આ સંગ્રહાલય જુદા જુદા વિભાગોમાં વહેંચાયેલું છે. ગાંધીજીને મુખ્ય વિષય તરીકે રાખીને ત્રણ ચિત્ર તથા તસવીર ગેલેરીઓ બનાવવામાં આવી છે. માય લાઈફ, મેરા જીવન, મારું જીવન... આ ગેલેરીનું હમણાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત એક નવી ચરખા ગેલેરીનો પ્રારંભ કરાયો છે. ચરખાનાં વિવિધ મોડેલ્સ તથા સંશોધન કરીને તેનો ઈતિહાસ રજૂ કરાયો છે. ગાંધી અમદાવાદમાં એ ગેલેરીમાં આપણને અમદાવાદમાં ગાંધીના નિવાસની રોચક વાતો વિવિધ બ્લોક્સમાં જાણવા મળે છે. એક ચિત્ર ગેલેરી છે જેમાં ગાંધીજીનાં આકર્ષક અને વિશાળ ચિત્રો જોવા મળે છે.

    આશ્રમનો આર્કાઈવ્ઝ વિભાગ ઘણો રસપ્રદ છે. આ વિભાગમાં ગાંધીજીની ૩૪,૦૦૦ હસ્તપ્રતો છે. દુર્લભ ફોટાઓનું કલેક્શન છે. ગાંધીજી પર બનેલી ઘણી ફિલ્મોનો અહીં સંગ્રહ છે. ગાંધીજીની સ્મૃતિની ઘણી કૃતિઓ આપણને અહીં જોવા મળે છે. એ જ રીતે આશ્રમનું પુસ્તકાલય પણ સમૃદ્ધ છે. આ પુસ્તકાલયમાં ૫૦,૦૦૦થી વધુ પુસ્તકો છે. જેમાં મોટાભાગના ગાંધી વિશેનાં છે.

    ગાંધી આશ્રમમાં જ્યારે ગાંધી અને તેમના અનુયાયીઓ રહેતા હતા ત્યારે સામૂહિક રસોડું હતું. આ પરિસરમાં વિનોબા કુટિર અને મીરા કુટિર પણ છે. અહીં વિનોબા ભાવે ૧૯૧૮થી ૧૯૨૧ સુધી રહ્યા હતા, જ્યારે મીરાંબહેન (મૂળ નામ કુ. મેડેલિન સ્લેડ) ૧૯૨૫થી ૧૯૩૩ સુધી રહ્યાં હતાં. એ વખતે આશ્રમમાં સતત મહેમાનો આવતા. આશ્રમનું ગેસ્ટ હાઉસ ‘નંદિની અતિથિગૃહ’ તરીકે જાણીતું હતું. આ અતિથિગૃહમાં સરદાર પટેલ, જવાહરલાલ નેહરુ, રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, બાદશાહ ખાન, રાજાજી, દીનબંધુ એન્ડ્રુઝ, હેન્રી પોલાર્ડ, કેલન બેક જેવા મહાનુભાવો રહ્યા હતા. આશ્રમના પરિસરમાં પરિક્ષીત મજમૂદાર છાત્રાલય પણ આવેલું છે. આશ્રમમાં મગન નિવાસ પણ જોવા જેવો વિભાગ છે.


    પહેલાં આશ્રમમાં ગુજરાતી, હિન્દી અને અંગ્રેજી એમ ત્રણ ભાષામાં લાઈટ એન્ડ સાઉન્ડ શો રજૂ કરાતો હતો. જાણવા મળ્યું છે કે કોઈ કારણથી હવે આ લાઈટ એન્ડ સાઉન્ડ શો બંધ કરવામાં આવ્યો છે.

    આશ્રમમાં ગાંધીજીને લગતી, જુદી જુદી કૃતિઓ, પુસ્તકો, ભેટ માટેની ચીજવસ્તુઓની એક દુકાન પણ છે.

    આ આશ્રમ સતત મુલાકાતીઓથી ધબકતો રહે છે. વિશ્વના અનેક દેશોમાંથી અભ્યાસીઓ આશ્રમની મુલાકાતે આવે છે. દક્ષિણ અને પૂર્વ ભારતના લોકો સવિશેષ સંખ્યામાં આશ્રમની મુલાકાતે આવે છે. આ મુલાકાતીઓ ગાંધીનો અભ્યાસ કર્યા પછી આશ્રમની મુલાકાતે આવે છે અને ખૂબ ઝીણવટ અને રસપૂર્વક આશ્રમ જુએ છે. તેમના માટે આ આશ્રમ પર્યટક સ્થળ નહીં, પરંતુ શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર હોય છે.


    આ આશ્રમ એક રળિયામણી જગ્યા છે. સાબરમતી નદીના કિનારે આવેલા આ આશ્રમમાં શાંતિનો અનુભવ થાય છે.

    ગાંધી આશ્રમનાં અગિયાર વ્રતો ખૂબ જાણીતાં થયાં હતાં. મહાત્મા ગાંધીએ આશ્રમમાં રહેનારી પ્રત્યેક વ્યક્તિ માટે આ વ્રતો ફરજિયાત કરેલાં. મૂળ તો તેમણે પતંજલિ યોગ સૂત્રમાંથી પાંચ વ્રતો લીધાં હતાં. પછીથી ગાંધીજીએ તેને અગિયાર વ્રતોમાં ફેરવી નાંખ્યાં.

    ઘણા લોકોએ શાળામાં આ વ્રતોની પ્રાર્થના ગાઈ પણ હશેઃ સત્ય, અહિંસા, ચોરી ન કરવી, વણ જોઈતું નવ સંઘરવું, બ્રહ્મચર્ય અને જાતે મહેનત, કોઈ અડે ના અભડાવું, અભય, સ્વદેશી, સ્વાદત્યાગ ને સર્વ ધર્મ સરખા ગણવા, આ અગિયાર મહાવ્રત સમજી, નમ્રપણે દૃઢ આચરવાં.

    આ વ્રતોનું પાલન કરવું ખૂબ અઘરું હતું. આજે આપણે આ વ્રતો વિશે વિચાર કરીએ તો તેનું પાલન કરવાની કદાચ આપણને કલ્પના પણ ના આવે.

    આશ્રમમાં બેસીને મહાત્મા ગાંધીએ સ્વતંત્રતાની લડતનું નેતૃત્વ સંભાળ્યું હતું. ગાંધીજીના જીવનમાં સ્વતંત્રતાની લડત એ નાનકડી વાત હતી. તેઓ પરમ જીવનસાધક હતા. આ આશ્રમ જીવનસાધનાનું કેન્દ્ર હતું.

    ૧૨મી માર્ચ, ૧૯૩૦ના રોજ મહાત્મા ગાંધીએ અહીંથી દાંડી કૂચ કરી. એ વખતે ભાટ ગામે જાહેર સભાને સંબોધન કરતાં તેમણે કહ્યું હતું કે કાગડાના મોતે મરીશ, કૂતરાના મોતે મરીશ, પરંતુ સ્વરાજ લીધા વગર આશ્રમમાં પાછો ફરીશ નહીં. દાંડી કૂચ પછી ગાંધીજી કેટલી વખત અમદાવાદમાં આવ્યા એ સંશોધનનો મુદ્દો છે. ગાંધીના પ્રેમી અને સંશોધક ડો. માણેક પટેલ કહે છે કે એ પછી ગાંધીજી કુલ ૧૬ વખત અમદાવાદમાં આવ્યા હતા. એ વખતે તેઓ ગાંધી આશ્રમમાં ગયા પણ હતા. જો કે તેમણે ગાંધી આશ્રમમાં રાત્રિ રોકાણ કર્યું નહોતું. વિવાદ થયો કે તમે તમારી પ્રતિજ્ઞા તોડી. સ્વરાજ તો હજી આવ્યું નથી અને તમે આશ્રમમાં આવ્યા. એ વખતે ગાંધીજીએ નવજીવનમાં લેખ લખીને સ્પષ્ટતા કરી હતી કે મેં જે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી તેમાં મારો કહેવાનો અર્થ એવો હતો કે હું આશ્રમમાં પાછો રહેવા નહીં આવું.

    સમગ્ર વિશ્વમાંથી કોઈ પણ વ્યક્તિવિશેષ આવતી હોય તો અમદાવાદમાં ગાંધી આશ્રમની મુલાકાત તેમના માટે અનિવાર્ય જ ગણાય. વિશ્વની અનેક ક્ષેત્રોની ટોચની સેંકડો વ્યક્તિઓએ ગાંધી આશ્રમની મુલાકાત લીધી છે. આશ્રમમાં એક વિઝિટર બુક રાખવામાં આવી છે. ૧૯૬૩થી અત્યાર સુધી આ બુકમાં મહાનુભાવોએ મુલાકાત પછી પોતાના પ્રતિભાવ અને સંદેશ લખ્યા છે. અત્યાર સુધી ૨૧થી વધુ વિઝિટર બુક ભરાઈ ગઈ છે. આ બુકમાં જે પ્રતિસાદ લખાયો છે તે પણ એક અલગ અભ્યાસ અને લેખનો વિષય છે.

    ગાંધી આશ્રમની વાત કરી રહ્યા છીએ તો અમદાવાદના મહત્વના ગણાતા આશ્રમ રોડની પણ વાત કરી લેવી જોઈએ. કોચરબ આશ્રમથી ગાંધી આશ્રમ સુધીના માર્ગને આશ્રમ રોડ એવું નામ અપાયું છે. ગાંધીના ઘણા વિરોધીઓ આશ્રમ રોડને આ-શરમ રોડ એમ પણ કહે છે. આ જ રોડ પર ગાંધીજીએ સ્થાપેલી અન્ય બે સંસ્થાઓ પણ આવેલી છેઃ ‘ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ’ અને ‘નવજીવન’. ઈન્કમટેક્સ પાસે ગાંધીજીની જે પૂર્ણ કદની પ્રતિમા છે તે દાંડી કૂચનું સ્મરણ કરાવે છે. મહાત્મા ગાંધીનું મોં પાલડી તરફ છે. વિશ્વખ્યાત શિલ્પી કાંતિભાઈ પટેલે આ પ્રતિમાનું સર્જન કર્યું છે. તે માટે તેઓ દસ દિવસ સુધી ગાંધીજીની સાથે રહ્યા હતા. વિશ્વખ્યાત ગાંધી ફિલ્મમાં આ પ્રતિમા લેવાઈ છે. જોકે હવે એક નવો પુલ બની રહ્યો છે એટલે આ પ્રતિમાનું સ્થળ બદલવામાં આવે તેવી શક્યતા છે. મોટા ભાગે વાડજ રોડ પર તેનું સ્થળાંતર કરાશે.

    ગાંધી આશ્રમના ટ્રસ્ટ દ્વારા અનેક પ્રવૃત્તિઓ થતી રહે છે. તેમાં હરિજન કન્યાઓનું છાત્રાલય, ખાદી ગ્રામોદ્યોગ મંડળ, ગૌશાળા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ગાંધી આશ્રમ સ્વાયત્ત સંસ્થા છે. ખરેખર તો એ એક મ્યુઝિયમ છે. ભારતમાં આવાં કુલ છ ગાંધી મ્યુઝિયમ છે અને તમામ સ્વાયત્ત છે. ઘણા લોકોના મનમાં એવો કચવાટ રહ્યા કરે છે જે સક્રિયતાના ધોરણે આશ્રમનું સંચાલન થવું જોઈએ તે થતું નથી. ગાંધી આશ્રમની શતાબ્દી ખરેખર તો સમગ્ર અમદાવાદ માટે એક મોટી ઉજવણીનો પ્રસંગ બનવો જોઈતો હતો. સમગ્ર અમદાવાદ શહેરે આ પ્રસંગને દિવાળીની જેમ ઉજવવા જેવો હતો. એવું થયું નહીં તે પણ એક હકીકત છે.

    આમ તો સમગ્ર ગાંધી આશ્રમ પવિત્ર ભૂમિ છે, પરંતુ જ્યાં મહાત્મા ગાંધી દરરોજ પ્રાર્થના કરતા હતા તે ઉપાસના ભૂમિનો સમગ્ર વિશ્વની પવિત્ર જગ્યાઓમાં સમાવેશ થાય છે. આજે પણ આપણે આ પવિત્ર ભૂમિ પર ઊભા રહીએ ત્યારે ચોક્કસ પ્રકારનાં સ્પંદનો અનુભવાય છે.

    ગાંધી આશ્રમ એ કોઈ જેવી તેવી જગ્યા નથી. તેનો ઈતિહાસ સાથે સંબંધ છે, માનવીય મૂલ્યો સાથે સંબંધ છે, ગાંધી સાથે સંબંધ છે અને આવનારી પેઢીઓના ભાવિ સાથે પણ તેનો સંબંધ છે. આ આશ્રમે ભારતની સ્વતંત્રતાની લડતમાં માતબર ભૂમિકા અદા કરી છે.

    ગાંધી આશ્રમને ૧૦૦ વર્ષ થયાં એ ઘટનાને આપણે વધાવીએ. જો અત્યાર સુધી એક પણ વખત આશ્રમમાં ન ગયા હોઈએ તો ચોક્કસ જઈએ. જો અગાઉ ગયા હોઈએ તો શતાબ્દી વર્ષમાં એક વખત પરિવાર કે મિત્રો સાથે અચૂક જઈએ. ત્યાંનાં વાઈબ્રેશન જ જુદાં છે.
    ***
    લાગણી વેળાઃ
    થોડાં વર્ષ પહેલાં અમે ગાંધી આશ્રમમાં બાળકો માટે વાચન શિબિર કરી હતી. એ વખતે અમને બાળશિબિરાર્થીઓનાં માતા-પિતાએ કહ્યું હતું કે અમે પ્રથમ વખત ગાંધી આશ્રમમાં આવ્યાં. જે ગાંધી આશ્રમ સમગ્ર વિશ્વમાં જાણીતો હોય, દર વર્ષે આશરે દસ લાખ લોકો આ આશ્રમની મુલાકાત લેતા હોય, વિશ્વના ખૂણે ખૂણેથી સ્પેશિયલ આશ્રમને જોવા અને જાણવા લોકો આવતા હોય, એ ઐતિહાસિક જગ્યા ઘર આંગણે હોવા છતાં અમદાવાદીઓ તેની મુલાકાત ના લે તેને શું સમજવું? જીવનમાં સમજણનો અભાવ? મહાત્મા ગાંધી માટે પ્રેમનો અભાવ? રાષ્ટ્રીય સ્મારકો માટેની ઉદાસીનતા? આવી મહત્વની જગ્યા અમદાવાદમાં છે તેની જાણકારીનો અભાવ?
    positivemedia2015@gmail.com

ગુજરાત સમાચાર(Gujarati News) સૌથી પહેલાં વાંચવા માટે વિઝિટ કરો દિવ્ય ભાસ્કર

More From Rasdhar

તમારો ઓપિનિયન પોસ્ટ કરો

લેટેસ્ટ કમેન્ટ્સ

તમારો પ્રશ્ન પોસ્ટ કરો

અનામિક ઉમેરોપ્રશ્ન ઉમેરો

લેખકને તમારો પ્રશ્ન મોકલો

અનામિક ઉમેરોપ્રશ્ન ઉમેરો

Trending

વીડિયો વધુ જુઓ