ચાલો, શબ્દોના મેળામાં

9 વર્ષ પહેલા
  • કૉપી લિંક

સાબરમતી નદીને કિનારે પુસ્તકોનો કુંભમેળો ભરાય એ બહુ જ રોમાંચક ઘટના છે. અમદાવાદમાં મારી વિદ્યાર્થી‍ અવસ્થામાં એમ. જે. લાઈબ્રેરી, હેવમોર, નિરંજન ભગત અને ખાડાના દાળવડાં અતિપ્રિય લક્ષ્યો હતાં. પ્રોફેસર ફિરોઝ દાવરને સહુ હરતીફરતી લાઈબ્રેરી કહેતા હતા, એ દિવસોમાં બહુ પુસ્તકમેળાઓ નહોતા થતા. વૌઠાનો મેળો ભરાતો હતો. સાઈકલ હાથવગી હતી. પેડલ પગવગાં હતાં. એ...ય જાય સડસડાટ. લાભશંકર ઠાકર જેવા કવિ સ્કૂટર સવારી કરે. કવિ પ્રિયકાંત મણિયાર પણ સ્કૂટર સવારી કરે. બચુભાઈ રાવત સાઈકલ સવારી કરે. બચુભાઈની સાઈકલની ટોકરી પણ છંદ અને લયમાં વાગે. નિરંજન ભગત કાયમ પદયાત્રી જ હોય. 'હું તો બસ ફરવા આવ્યો છું.’ આ કાવ્યપંક્તિ તમને હરતીફરતી દેખાય. વિનોદ ભટ્ટ સાથે મોડી રાત સુધી રિલીફ રોડ ઉપરની બિનધાસ્ત રખડપટ્ટી હજી પણ પગના તળિયે ક્યાંક સચવાયેલી છે. આચાર્ય યશવંત શુક્લનો સ્વસ્થ અવાજ હજી પણ કાનમાં અત્તરના ફાયાની જેમ સચવાયો છે.

આ બધી અમદાવાદની ખુશબૂ છે. થોડીક અમદાવાદની ખુશબૂ ઉડાડીને મારે વાત પુસ્તકોની કરવી છે. પુસ્તકમેળો ભરાય છે ત્યારે આદરણીય મહેન્દ્ર મેઘાણીનું અચૂક સ્મરણ થાય છે. આ મહેન્દ્ર મેઘાણીએ ગુજરાતને વાંચતું રાખ્યું છે. ઉત્તમ અને ખિસ્સાને પરવડે એવાં પુસ્તકોની મહેન્દ્ર મેઘાણીએ લહાણી કરી છે. અમદાવાદના પુસ્તકમેળા નિમિત્તે આજે પેંગ્વિન પ્રકાશનના જનક એલન લેન વિષે થોડીક વાતો કરવી છે.

પેંગ્વિન પેપરબેકનું નામ કોઇથી અજાણ્યું નથી. ખિસ્સામાં રહી શકે અને ખિસ્સાને પરવડે એવાં પુસ્તકો પ્રકાશિત કરવાનો પહેલો વિચાર એલન લેનને આવ્યો હતો. ઇંગ્લેન્ડમાં હવામાન ખૂબ ઠંડું હોય છે. લોકો લાંબો ઓવરકોટ પહેરીને ફરતા હોય છે. આ ઓવરકોટના મોટાં ખિસ્સાઓ ઉપર એલનની નજર પડી અને વિચાર આવ્યો કે ઓવરકોટના ખિસ્સામાં સમાઈ શકે એવાં પુસ્તકો પ્રકાશિત કરીએ તો કેમ? બસ, આ ક્ષણે જ પેગ્વિન પેપરબેક સાકાર સ્વરૂપે સહુના ખિસ્સામાં પહોંચી ગઈ. એલન લેનનું વ્યક્તિત્વ ખૂબ આકર્ષક હતું. એલન યુવાન હતા ત્યારે એક વાર તે જ્ર્યોજ બર્નાર્ડ શોનું વ્યાખ્યાન સાંભળવા ગયા.

ઘણા શ્રોતાઓ ઉપસ્થિત હતા. બર્નાર્ડ શોનું વ્યાખ્યાન પૂરું થયું કે તરત એલન બર્નાર્ડ શોનો ઓટોગ્રાફ લેવા સ્ટેજ ઉપર દોડી ગયા. આ ક્ષણે બર્નાર્ડ શોએ યુવાન એલનને ટિપ્સ આપતાં કહ્યું, 'અરે, તું બધાની સહીઓ ( ઓટોગ્રાફ) ભેગી કરીને તારો સમય શા માટે બરબાદ કરે છે? તું કંઈક એવું કરી બતાવ કે તારી સહી લેવા લોકો પડાપડી કરે.’

બર્નાડ શોના આ શબ્દો ભવિષ્યમાં એલન માટે અક્ષરશ: સાચા પડયા. ૧૯૨પમાં એલને પ્રકાશન સંસ્થાનો કાર્યભાર સંભાળ્યો ત્યારે કંપનીની આર્થિ‌ક હાલત બહુ સારી નહોતી. એલને 'ડિપ્લોમેટિક મેમ્વાર’ પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું, પણ આ પુસ્તક વેચાયું જ નહિ‌. કોપીઓ એમ ને એમ પડી જ રહી. ભારે નુકસાન વેઠવું પડયું, પણ એલન હતાશ થયા નહિ‌. એ દિવસોમાં જેમ્સ જોયસની ઈચ્છા પોતાનું પુસ્તક 'યુલીસિસ’ ઇંગ્લેન્ડથી પ્રકાશિત થાય એવી હતી. ફેબર પ્રકાશન સંસ્થા સંબંધિત ટી. એસ. એલિયટે 'યુલીસિસ’ છાપવાની સાફ ના પાડી દીધી, પણ એલને 'યુલીસિસ’ છાપવાનું આહ્વાન સ્વીકારી લીધું. પ્રકાશન વ્યવસાયમાં એલનની આંતરદૃષ્ટિ ખૂબ જાગ્રત હતી. 'યુલીસિસ’નું પ્રકાશન એ એલનનો પ્રથમ વિજય હતો.

૧૯૩૪ ની સાલમાં એલન લેખિકા આગાથા ખિ‌્રસ્તીની સાથે રજાઓ વિતાવીને ઘેર પાછો ફરી રહૃ•ો હતો ત્યારે એની નજર રેલવે પ્લેટફોર્મ પર પુસ્તકવિક્રેતાના સ્ટોલ પર પડી. એલને જોયું કે
પુસ્તકોની કિંમત ખૂબ વધારે હતી. આમઆદમીના ખિસ્સાને મોંઘાંદાટ પુસ્તકો પરવડતાં નથી. એ જ ક્ષણે એલને મનમાં ગાંઠ વાળી લીધી કે વિશ્વભરમાં ખૂબ જ ગાજેલી પ્રસિદ્ધ લેખકોની કલાકૃતિઓને ફરીથી પ્રકાશિત કરવી. પેંગ્વિનના ઇતિહાસમાં અને એલનના જીવનની મોટી સ્મરણીય ઘટના ૧૯૬૦માં બની. પેંગ્વિને વિખ્યાત નવલકથાકાર ડી. એચ. લોરેન્સની મોટા ભાગની નવલકથાઓ છાપી હતી. લોરેન્સની ૭પમી જન્મજયંતી નિમિત્તે એલને 'લેડી ચેટર્લી‍ઝ લવર’ નવલકથા છાપી. પેંગ્વિનના આ પ્રકાશનથી હાહાકાર મચી ગયો. અશ્લીલ પુસ્તક છાપવું એ અક્ષમ્ય ગુનો છે આવો આરોપ પેંગ્વિન પર કરવામાં આવ્યો. પેંગ્વિન પ્રકાશન ઉપર ર્કોટમાં ખટલો માંડવામાં આવ્યો. ગ્રિ‌ફિથ જોન્સ ફરિયાદીના વકીલ હતા.

ગ્રિ‌ફિથે નવલકથાના અશ્લીલ ઉતારાઓ ન્યાયાધીશની સામે મૂક્યા. 'લવ’ શબ્દ આ નવલકથામાં કેટલી વાર અને કયા સ્વરૂપે આવે છે એની યાદી પણ રજૂ કરી. પેંગ્વિન તરફથી બચાવ પક્ષના વકીલ જિરાલ્ડ ગાર્ડી‍નર હતા. આ પુસ્તક અશ્લીલ નથી એની સાક્ષી આપવા ઈ. એમ. ફોસ્ર્ટેર, રિબેકા વેસ્ટ, લોર્ડ એનન, સ્ટીફન પોટર જેવા પચ્ચીસ નામવંત સર્જકો ર્કોટમાં હાજર રહૃ•ા. એલન ર્કોટમાં કેસ જીતી ગયા. પેંગ્વિનની પ્રતિષ્ઠા અબાધિત રહી. એલ્વિન કેરનાને આ સમગ્ર ખટલાની વિગતવાર ચર્ચા એમના પુસ્તક 'ધ ડેથ ઓફ લિટરેચર’ નામના પુસ્તકમાં કરી છે.
એલન લેનની સફળતા પાછળ પ્રકાશન વ્યવસાયની ખાસ દૃષ્ટિ હતી. એમની પાસે નામવંત સલાહકારો હતા. સંપાદક મંડળ હતું. સાહસ હતું. પુસ્તકોની દુનિયા અજબગજબની છે. પુસ્તકો એ આત્માનો ખોરાક છે. પુસ્તક વિનાનું ઘર એ આત્મા વિનાના શરીરના ખોખા જેવું છે. આપણી માતૃભાષામાં બાલસાહિ‌ત્યનો બહુ પ્રસાર - પ્રચાર થયો નથી એ ચિંતાનો વિષય છે. પુસ્તકો અલમારીએથી આપણને સહુને તાકીને જોઈ રહૃ•ા છે. ગુલઝારે આ વિષે એક સરસ કવિતા લખી છે તે એન્જોય કરો.
joshi.r.anil@googlemail.com