Home » Magazines » Kalash » Khulli Vat Kholine, Manoj Shukla krishnakumarsinh

નમ્ર અને સત્વશીલ રાજવી: નોખી માટીના નોખા મહારાજા

Divyabhaskar.com | Updated - Jun 02, 2011, 01:30 AM

ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહ નું જન્મશતાબ્દી વર્ષ શરૂ થયું છે

  • Khulli Vat Kholine, Manoj Shukla krishnakumarsinh

    umeshbhai_256સરદાર પટેલે દેશી રાજ્યના વિલીનીકરણની કામગીરી આરંભી તે પહેલા ભારતમાં સર્વપ્રથમ ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીએ સામે ચાલીને દિલ્હી જઇ પોતાનું ૧૭૦૦ પાદરની માલિકી ધરાવતું ભાવનગર રાજ્ય મહાત્મા ગાંધીના ચરણોમાં સમર્પિત કરી દીધું હતું અને દેશી રાજ્યોના વિલીનીકરણનો માર્ગ મોકળો કરી આપ્યો હતો.

    તા. ૧૯મી મે, ૧૯૧૨ના રોજ જન્મેલા આ રાજવીનું જન્મશતાબ્દી વર્ષ શરૂ થયું છે. ભાવનગર શહેર પણ તેના આ સત્વશીલ રાજવીને હજું ભૂલ્યું નથી. એટલે તો શહેરના મેયર સુરેશ ધાંધલીયાના પ્રમુખપદે કૃષ્ણકુમારસિંહજી જન્મશતાબ્દી મહોત્સવ સમિતિની રચના કરી છે. સમગ્ર ભાવેણું આ રાજવીને પુણ્યશ્લોક રાજવી ગણે છે. મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી અત્યંત પ્રેમાળ, લાગણીશીલ, નમ્ર અને સત્વશીલ રાજવી હતા.

    આજે આઝાદીના ૬૪ વર્ષ પછી પણ જિલ્લાના મુખ્યમથક એવા સુરેન્દ્રનગરમાં ખુલ્લી ગટરો દેખાય છે ત્યારે ભાવનગરમાં આઝાદી મળ્યા પહેલાના સમયથી કૃષ્ણકુમારસિંહના કાર્યકાળમાં ભૂગર્ભ ગટરો થઇ ગઇ હતી જે ગુજરાતમાં કદાચ સર્વપ્રથમ હતી અને ભાવનગર પાસે રેલવે પણ હતી.

    ‘મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહ રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ માણસ છે અને માણસોમાં એ શ્રેષ્ઠ રાજા છે.’ આ મતલબની લાગણી સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલે તા. ૧૫મી જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ના રોજ ભાવનગર ખાતે ઉચ્ચારી હતી. સરદાર જેવા શબ્દોને તોળીને બોલનાર માણસ એક રાજા માટે આવું સન્માનભર્યું ક્યારે બોલ્યા હશે? તેનો જવાબ એ છે કે સરદાર પટેલે દેશી રાજ્યોના વિલીનીકરણની કામગીરી જે ભવ્ય સફળતાથી પાર પાડી તેના પાયામાં ભાવનગરના સ્વ. મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી ગોહિલે કરાવેલો શુકનભર્યો પ્રારંભ હતો.

    શું કરેલું કૃષ્ણકુમારે? તેનો જવાબ એ છે કે સરદાર પટેલે દેશી રાજ્યના વિલીનીકરણની કામગીરી આરંભી તે પહેલા ભારતમાં સર્વપ્રથમ ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીએ સામે ચાલીને દિલ્હી જઇ પોતાનું ૧૭૦૦ પાદરની માલિકી ધરાવતું ભાવનગર રાજ્ય મહાત્મા ગાંધીના ચરણોમાં સમર્પિત કરી દીધું હતું અને દેશી રાજ્યોના વિલીનીકરણનો માર્ગ મોકળો કરી આપ્યો હતો.

    આ પ્રસંગે મહાત્મા ગાંધીજીએ આ મહારાજા દિલ્હી આવે ત્યારે તેમનો યોગ્ય સત્કાર થાય તેવી ગોઠવણ કરેલી. મહારાજા તેમની સમક્ષ આવ્યા ત્યારે જાતે ઊભા થઇને તેમનું સન્માન કર્યું હતું. સામે પક્ષે મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીએ રાજ્ય અર્પણ કરતી વખતે પોતાનું સાલિયાણું નક્કી કરવા સુધીના તમામ પ્રશ્નો પૂ. મહાત્મા ગાંધીજીની ઇચ્છા પર છોડ્યા હતા જે જવાબદારી ગાંધીજીએ પોતે શામળદાસ કોલેજમાં ભણેલા તે બાબતને યાદ કરીને, પ્રેમપૂર્વક નિભાવી હતી.

    તા. ૧૯મી મે, ૧૯૧૨ના રોજ જન્મેલા આ રાજવીનું જન્મશતાબ્દી વર્ષ શરૂ થયું છે. ભાવનગર શહેર પણ તેના આ સત્વશીલ રાજવીને હજું ભૂલ્યું નથી. એટલે તો શહેરના મેયર સુરેશ ધાંધલીયાના પ્રમુખપદે કૃષ્ણકુમારસિંહજી જન્મશતાબ્દી મહોત્સવ સમિતિની રચના કરી છે. સમગ્ર ભાવેણું આ રાજવીને પુણ્યશ્લોક રાજવી ગણે છે. મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી અત્યંત પ્રેમાળ, લાગણીશીલ, નમ્ર અને સત્વશીલ રાજવી હતા. ઇ.સ. ૧૯૧૯માં પિતા ભાવસિંહજીનું અકાળે અવસાન થયું ત્યારે કૃષ્ણકુમારની ઉંમર માત્ર ૭ વર્ષની હતી.

    સગીર અવસ્થા દરમિયાન તેમનો ઉછેર સર પ્રભાશંકર પટ્ટણીના હસ્તે થયો. તેઓ તેમના પાલક પિતા બન્યા અને સર પ્રભાશંકરનો દરેક સદ્ગુણ કૃષ્ણકુમારમાં ઉતર્યો. હજુ આજે આઝાદીના ૬૪ વર્ષ પછી પણ જિલ્લાના મુખ્યમથક એવા સુરેન્દ્રનગરમાં ખુલ્લી ગટરો દેખાય છે ત્યારે ભાવનગરમાં આઝાદી મળ્યા પહેલાના સમયથી કૃષ્ણકુમારસિંહના કાર્યકાળમાં ભૂગર્ભ ગટરો થઇ ગઇ હતી જે ગુજરાતમાં કદાચ સર્વપ્રથમ હતી અને ભાવનગર પાસે રેલવે પણ હતી.

    આઝાદીના ૬૪ વર્ષ પછી તથા તેમના અવસાનના ૪૬ વર્ષ પછી એક રાજવીને તેનું ગામ અને આસપાસના ગામડાં હરખભેર યાદ કરે તે ઘટના સામાન્ય નથી. તો અસામાન્ય શું છે? લ્યો, એ પણ જોઇ લઇએ. રાજવી કૃષ્ણકુમારસિંહે એમના જમાનામાં બીજા રાજાઓ જે નહોતા કરતાં તે બધુ પોતાના રાજ્યમાં કર્યું શું કર્યું? આવો ગણી લઇએ ‘ આઝાદીની લડત લડતા ક્રાંતિકારી અને સ્વાતંત્રયના લડવૈયાઓને આશરો અને છુપાવાની સગવડ આપેલી.‘ બૌદ્ધિકો, કેળવણીકારો, કલાકારોને પુરતી મોકળાશ અને સુવિધાઓ આપી.

    ‘ રાજ્યમાં જ ધારાસભાની રચના અને ચૂંટણી કરી. ‘ નગરપાલિકાના વહીવટમાં પ્રજાકિય સામેલગીરીનો કાયદો થયો. ‘ લોકોને ઘરના ઘર મળી રહે તે માટે સસ્તા ભાવે પ્લોટ તેમજ જમીન આપ્યા. ‘ કોલેજના પ્રાધ્યાપકોને રહેણાંકના પ્લોટ વિનામૂલ્યે આપ્યા. ‘ ખેડૂતોનું દેવું માફ કર્યું. ‘ સાહિત્યના પ્રોત્સાહન માટે ગ્રંથોત્તેજક ફંડ ઊભું કર્યું. જેમાંથી આજે પણ સાહિત્યકારોને પુસ્તક પ્રકાશન માટે સહાય મળે છે. ‘ ભાવનગરના મહારાજાનું સત્તાવાર નિવાસસ્થાન નીલમબાગ પેલેસ હતું. (જે હવે હોટલમાં ફેરવાઇ ગયું છે.)

    આ પેલેસના આંબાવડિયામાં ફરતાં ફરતાં એકવાર મહારાજાને કપાળમાં પથરો વાગ્યો. સૈનિકો દોડ્યા અને પથરો ફેંકનારને પકડી લાવ્યા. તે નાનકડો છોકરો હતો. મહારાજાએ પૂછ્યું કે ભાઇ કેમ પથરો ફેંકેલો? જવાબમાં બાળકે કહ્યું, ‘કેરી પાડવા’ તો મહારાજાએ હુકમ કર્યો કે આ બાળકને જોઇએ તેટલી કેરી આપો અને પછી પોતાના સાથીઓને જણાવેલું કે જો આંબો પથ્થરના ઘા ખમીને પણ કેરી આપતો હોય તો હું તો રાજા છું મારે પણ પથ્થરો ખાઇને કેરી જ આપવી જોઇએ અને જો આંબો એક પથરાથી એક કેરી આપે તો મારે તો વધારે આપવી પડે. આ હતી મહારાજાની સૌજન્યશીલતા.

    ‘ એમ કહેવાય છે કે સન ૧૯૪૮થી ૧૯૫૨ દરમિયાન મદ્રાસ પ્રાંતના રાજ્યપાલ તરીકે નિયુક્ત થયેલા મહારાજાની ગેરહાજરીમાં ભાવનગરમાં પૂરતો વરસાદ નહોતો આવ્યો કે દુકાળ પડ્યો હતો ત્યારે સમસ્ત ભાવનગરની પ્રજા એવું માનતી હતી કે આ પુણ્યશ્લોક મહારાજા કૃષ્ણકુમારની ભાવનગરમાંની ગેરહાજરીનું પરિણામ છે. એટલે નગરવાસીઓએ મહારાજાને પુન: ભાવનગર વસવાટ કરવા વિનંતી કરી હતી.

    - આઝાદી મળ્યા પછી ભાવનગરના એક અભણ અને ગરીબ ખેડૂતના બે બળદ ચોરાઇ ગયા. ખેડૂતને હજુ એમ જ હતું કે રાજ તો કૃષ્ણકુમારનું જ છે. એટલે એ ખેડૂત ફરિયાદ કરવા ભાવનગર નીલમબાગ પેલેસમાં આવ્યો. ત્યાંથી મહારાજાનો મદ્રાસમાં સંપર્ક સધાયો. કૃષ્ણકુમારે કહ્યું કે તે ખેડૂતને મારા ખર્ચે મદ્રાસ મોકલો. વ્યવસ્થા થઇ. ખેડૂત મદ્રાસના રાજભવનમાં પહોંચ્યો. કૃષ્ણકુમાર તે ખેડૂતને મળ્યા. નવા બળદ ખરીદવા રૂપિયા પાંચ હજાર આપ્યા અને વાટ ખર્ચી આપીને ભાવપૂર્વક વિદાય કર્યો.

    આ મહારાજને એમ થયું જે ખેડૂત હજુ પોતાને રાજા ગણે છે તો મારે પણ રાજા તરીકે જ વર્તવું જોઇએ. આ દિલેર રાજવીને કોણ ભૂલી શકે?

    - મહારાજા કૃષ્ણકુમારે પોતાના લગ્ન પ્રસંગે બંધાયેલા વિશાળ અને ભવ્ય મંડપને ‘ટાઉન હોલ’ તરીકે જાહેર કરીને પ્રજાના ઉપયોગ માટે ભાવનગરની પ્રજાને ભેટ આપી દીધો હતો.

    - એ જમાનામાં ભાવનગરમાં આ મહારાજાએ ફિલ્ટર પ્લાન્ટ નખાવ્યો હતો. જે આજેય પણ કાળુભા રોડ ઉપર કાર્યરત છે. વળી, પોતાના રાજ્યમાં વસતા ક્રિકેટરો અને કલાકારોને તાલીમ મળી રહે તે માટે લાલા અમરનાથ, વિનુ માંકડ, નૃત્યકાર ઉદયશંકર, હોનોલુલુના સીસ્કેપ પેઇન્ટર મેરેક વગેરેને ભાવનગર બોલાવી જે તે ક્ષેત્રોના લોકોને માર્ગદર્શન મળી રહે તેવી વ્યવસ્થા પણ એમણે કરાવેલી.

    ૨ એપ્રિલ, ૧૯૬૫ના રોજ હૃદયરોગના હુમલાથી અવસાન પામેલા આ મહારાજાના માનમાં આખુય ભાવનગર સ્વયંભૂ, જડબેસલાક બંધ હતું. લોકોએ ઘરે ચૂલા નહોતા સળગાવ્યા અને આખુંય ભાવનગર શેરીઓમાં ઉમટી પડેલું. આવા રાજવીને શબ્દો દ્વારા સ્મરણ-વંદન.

    ઇત્તિ સિદ્ધમ:‘છે બરફની એવી ખૂબી માણસોમાં પણ, કોઇની ઉષ્મા મળે તો તરત પીગળે છે.’

    kalash@guj.bhaskarnet.com

    ખુલ્લી વાત ખુલીને, મનોજ શુક્લ



ગુજરાત સમાચાર(Gujarati News) સૌથી પહેલાં વાંચવા માટે વિઝિટ કરો દિવ્ય ભાસ્કર

More From Magazines

Trending

વીડિયો વધુ જુઓ