તમારા શહેરના લેટેસ્ટ સમાચાર અને ફ્રી ઈ-પેપર મેળવો

ડાઉનલોડ કરો
  • Gujarati News
  • National
  • The Death Toll From Snake Bites In India Is Shocking, With 58,000 People Losing Their Lives Every Year.

સાપના દંખની અસર:ભારત સહિત દુનિયામાં સાપ કરડવાથી કેટલી જાનહાનિ થાય છે અને આ માટે સારવારની શું સ્થિતિ છે તે જાણો

અમદાવાદએક મહિનો પહેલા
  • ભારતમાં 20 વર્ષમાં સર્પદંશને લીધે 12 લાખથી વધારે લોકોના મોત
  • ભારતમાં સાપની 300 જેટલી પ્રજાતિ, જે પૈકી ફક્ત 25 સાપ ઝેરી છે
  • ચાર પ્રકારના સાપ-કોબ્રા, કેરેટ, રસેલ વાઈપર અને સો સ્કેલ્ડ વાઈપર સૌથી વધારે ઝેરી

પ્રત્યેક વર્ષે સમગ્ર વિશ્વમાં 54 લાખ લોકો એટલે કે 5.4 મિલિયન લોકોને સર્પદંશની એટલે કે સાપ કરડવાની ઘટના બનતી હોય છે, આ પૈકી 18 લાખથી 27 લાખ કિસ્સામાં ઝેરની જીવલેણ અસર થાય છે. જેમાંથી આશરે 81 000થી 1.37 લાખ જેટલા કિસ્સામાં મૃત્યુ થાય છે.

આ ઉપરાંત સાપ કરડ્યાં બાદ કોઈ વ્યક્તિ બચી જાય છે તો તેવા સંજોગોમાં તેના આરોગ્ય પર આજીવન કેટલીક વિઘાતક અસરો રહે છે. જેમ કે શરીરનો અસરગ્રસ્ત ભાગ કાપવો પડે, ઝેરની અસર ધરાવતા ભાગમાં વિકાર સર્જાય, નેત્રહીનતા, કિડની સંબંધિત સમસ્યા તથા મગજ પર આડઅસર સર્જાય છે. આ એક એવી જીવલેણ ઘટના છે કે જેનો ભોગ ખાસ કરીને ગરીબ, શ્રમિકો કે આર્થિક રીતે નબળા લોકો તથા પ્રવાસી લોકો બનતા હોય છે.

20 વર્ષમાં 12 લાખથી વધારે લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા

  • ભારતમાં સર્પદંશની ઘટનાઓ અંગે વાત કરીએ તો વિશ્વમાં સાપ કરડવાના અને તેને લીધે થતાનું મૃત્યુનું સૌથી વધારે પ્રમાણ ભારતમાં છે. ખેડૂતો, શ્રમિકો, પશુપાલકો, સાપથી બચાવનારા લોકો, આદિવાસી તથા દુર્ગમ કે અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં વસવાટ કરતાં લોકો સૌથી વધારે ભોગ બને છે.
  • મુંબઈ સ્થિત ICMRની નેશનલ ઈન્સ્ટિટ્યુટ ફોર રિસર્ચ ઈન રિપ્રોડક્ટિવ હેલ્થની માહિતી પ્રમાણે ભારતમાં વર્ષ 2000થી 2019 વચ્ચેના ગાળામાં એટલે કે 20 વર્ષના ગાળામાં ભારતમાં સાપ કરડવાને લીધે આશરે 12 લાખ લોકોના મોત થયા હતા. વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO)એ દેશમાં સર્પદંશને હાઈ-પ્રાયોરિટી નેગ્લેક્ટેડ ટ્રોપિકલ ડિસિસ તરીકે ગણાવો છે.
  • વિશ્વમાં સર્પદંશના 100 પૈકી 50થી વધારે કિસ્સા એકલા ભારતમાં બને છે. સર્પદંશની સ્થિતિમાં જાનહાનિ થવા પાછળ અંધશ્રદ્ધા, જાગૃત્તિનો અભાવ, તાત્કાલિક પ્રાથમિક સારવાર નહીં મળવા જેવા કારણો જવાબદાર છે.
(ફાઈલ ફોટો)
(ફાઈલ ફોટો)

70 ટકા મૃત્યુ દેશના આઠ રાજ્યમાંથી

  • વર્ષ 2020માં ભારતમાં વર્ષ 2000થી 2019 દરમિયાન સર્પદંશથી થતા મૃત્યુ અંગેના એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ભારતમાં સર્પદંશના જે 28 લાખ કેસ સામે આવ્યા હતા તે પૈકી 12 લાખ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા.
  • જુલાઈ,2020ની માહિતી પ્રમાણે છેલ્લા એક વર્ષમાં સર્પદંશને લીધે થયેલા કુલ મૃત્યુ પૈકી 94 ટકા મૃત્યુ ગ્રામીણ ભારતમાં થયા હતા. સૌથી આઘાતજનક બાબત એ હતી કે કુલ મૃત્યુ પૈકી 70 ટકા મૃત્યુ દેશના આઠ રાજ્ય-બિહાર, ઝારખંડ, મધ્ય પ્રદેશ,, ઓડિશા, ઉત્તર પ્રદેશ, આંધ્ર પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં થયા હતા.
  • ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધારે આશરે 8,700 લોકોના મોત થયા હતા, જ્યારે આંધ્ર પ્રદેશમાં આશરે 5,200 અને બિહારમાં આશરે 4,500 લોકોએ સર્પદંશને લીધે જીવ ગુમાવ્યા હતા.
  • દેશમાં સર્પદંશની કુલ ઘટના બને છે તે પૈકી મોટાભાગની ઘટના દક્ષિણ-પૂર્વ ચોમાસાની સિઝનમાં એટલે કે જૂન મહિનાથી સપ્ટેમ્બર મહિના દરમિયાન બને છે, આ સમયગાળા દરમિયાન વિવિધ પ્રકારના સાપ અને માનવીનો ઘરે તથા બાહ્ય ભાગોમાં વધારે પ્રમાણમાં એકબીજાના સંપર્કમાં આવી જતા હોય છે. આ સમયગાળામાં વધારે પ્રમાણમાં વિવિધ પ્રકારના સાપ દરમાંથી બહાર આવતા હોય છે.

સાપના ઝેરથી સુરક્ષા આપે છે-એન્ટીવેનમ સીરમ
સર્પદંશની સારવાર માટે એન્ટી સ્નેક વેનમ (ASV)સીરમ નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.એન્ટી વેનમ સાપના ઝેરમાં ભળીને તેને નિષ્ક્રિય કરી દે છે,જેને લીધે સાપના ઝેરને લીધે શરીરમાં જે નુકસાન થઈ રહ્યું હોય છે તેને અટકાવી શકાય છે. અલબત ઝેરને લીધે અગાઉ શરીરમાં જે નુકસાન થઈ ચુક્યું હોય છે તેને સુધારી શકાતું નથી. જેથી સાપ કરડવાના સંજોગોમાં દર્દીને શક્ય એટલા જલ્દીથી સારવાર મળે તે ખૂબ જ જરૂરી હોય છે.

સર્પદંશની સારવારની સ્થિતિ

  • ભારત એન્ટીવેનમ (Antivenoms)નું અગ્રણી ઉત્પાદક છે, પણ ગ્રામીણ આરોગ્ય કેન્દ્રો પર એન્ટીવેનમની તીવ્ર તંગી હોય છે, જેને લીધે સર્પશના સંજોગોમાં મૃત્યુનું જોખમ વધી જાય છે.
  • એન્ટી-વેનમ ઈન્જેક્શન (Anti-Venom Injection)મેળવવામાં વિલંબ થવાના સંજોગોમાં મોટાભાગના મૃત્યુ થતા હોય છે.જાહેર-આરોગ્ય બાબતોના નિષ્ણાતોના મતે ગ્રામીણ સ્તરે મોટાભાગના પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (PHC)સર્પદંશની સારવાર કરવાની નબળી સુવિધાઓ ધરાવે છે.
  • સારવાર માટે એન્ટીવેનમની ઉપલબ્ધતા ખાસ કરીને ગ્રામીણ હોસ્પિટલો, PHC, અને CHCમાં હોતી નથી અથવા મર્યાદિત પ્રમાણમાં હોય છે.

વિશ્વમાં સાપની 26 હજાર પ્રજાતિ પૈકી ફક્ત 450 ઝેરી

  • તમામ સાપ ઝેરી અને હાનિકારક હોતા નથી. સમગ્ર વિશ્વમાં આશરે 26 હજાર પ્રજાતિ છે, જે પૈકી આશરે 450 જ ઝેરી હોય છે. આ પૈકી 270 પ્રકારના સાપ જ માનવી માટે જીવલેણ બની શકે છે, આમાંથી પણ ફક્ત 25 પ્રજાતિ જ માનવીના મૃત્યુ કારણ બની શકે છે.
  • ભારતમાં સાપની આશરે 300 જેટલી પ્રજાતિ જોવા મળે છે. આ પૈકી ફક્ત 15 જાતો જ ઝેરી હોય છે. અલબત આ 15 પૈકી ચાર પ્રકારના સાપ-કોબ્રા, કેરેટ (Krait), રસેલ વાઈપર અને સો સ્કેલ્ડ વાઈપર (saw-scaled viper)સૌથી વધારે ઝેરીલા સાપ છે, આ ચાર પ્રકારના સાપ કરડવાને લીધે 98 ટકા મૃત્યુની ઘટના બને છે.

સાપ કરડે તેવા સંજોગોમાં શું કરવું

  • સાપ કરડવાના સંજોગોમાં દર્દીએ ગભરાઈ જવાની જરૂર નથી, કારણ કે તમામ સાપ ઝેરી હોતા નથી.
  • સાપ કરડવાના સંજોગોમાં તાત્કાલિક નજીકની હોસ્પિટલમાં સારવાર માટે વ્યક્તિને લઈ જવી
  • સાપ કરડવાના સંજોગોમાં અંધશ્રદ્ધાથી પ્રેરાઈ ઝેર ચૂસવા કે અન્ય દોરાધાગા કરવામાં સમય બરબાદ કરવો નહીં
  • જ્યાં સાપે ડંખ માર્યો હોય ત્યાં આજુબાજુમાં પટ્ટી બાંધી દેવી અને બિનજરૂરી હલન-ચલનને ટાળવું, સાપ કરડવાના સંજોગોમાં ચાલવું કે દોડવું જોઈએ નહીં
  • સાપ કરડવાના સંજોગોમાં ઈમર્જન્સી સેવા 108 પર ફોન કરીને સારવાર મેળવી શકાય છે.

સર્પદંશનો શિકાર બનેલાને વળતરની ઉપલબ્ધતા જરૂરી
દેશમાં સર્પદંશનો શિકાર બનતા મોટાભાગના લોકો શ્રમિકો, ખેડૂતો, આદિવાસી એટલે કે ગ્રામીણ વિસ્તારના લોકો હોય છે. દેશમાં સર્પદંશને લીધે આશરે 58000 લોકોના મોત નિપજે છે અને અનેક લોકો અનેક શારીરિક મુશ્કેલી સાથે જીવન જીવવું પડે છે. આ સંજોગોમાં સર્પદંશનો ભોગ બનતા લોકોને વળતરને લગતા નિયમો સરકારે સરળ કરવા જોઈએ, જેથી પીડિત લોકોને સમયસર યોગ્ય સહાયતા મળી શકે.