તમારા શહેરના લેટેસ્ટ સમાચાર અને ફ્રી ઈ-પેપર મેળવો

ડાઉનલોડ કરો
  • Gujarati News
  • National
  • Corona's Third Wave Will Affect Children More Than Older People, There Is No Scientific Basis For This: Dr. Lahariya

ભાસ્કર ઈન્ટરવ્યુ:કોરોનાની ત્રીજી લહેરમાં મોટી ઉંમરના લોકો કરતાં બાળકોને વધારે અસર થશે તેનો કોઈ વૈજ્ઞાનિક આધાર નથીઃ ડો.લહારિયા

3 મહિનો પહેલાલેખક: જયદેવ સિંહ
  • કૉપી લિંક
  • બીજી લહેરમાં મોતનું પ્રમાણ પણ અગાઉ કરતાં બમણું રહ્યું

ભારતમાં કોરોનાની બીજી લહેર નબળી પડી રહી છે, પણ તેનો અંત આવ્યો નથી. બીજી લહેરની પીક ગયા વર્ષના સપ્ટેમ્બરમાં આવેલી પહેલી પીક કરતાં ચાર ગણી મોટી હતી. બીજી લહેરમાં મોતનું પ્રમાણ પણ અગાઉ કરતાં બમણું રહ્યું છે. 150 દિવસમાં 2.5 લાખથી વધારે લોકોના મોત થયા છે. હજુ બીજી લહેર પૂરી પણ થઈ નથી ત્યારે અનેક નિષ્ણાતો કહી રહ્યા છે કે હજુ ત્રીજી લહેર પણ આવશે. અને તે બાળકો માટે પણ ખૂબ જ ખતરનાક બની શકે છે.

પણ મહામારીને લગતી બાબતોના નિષ્ણાત ડો.ચંદ્રકાંત લહારિયા કંઈક અલગ મત ધરાવે છે. તેમનું કહેવું છે કે તેને સાબીત કરવા માટે કોઈ વૈજ્ઞાનિક આધાર નથી. તુલનાત્મક રીતે મોટી ઉંમરના લોકો કરતાં બાળકોમાં કોઈ જ જોખમ નથી. આપણા દેશમાં 40 ટકા વસ્તી 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની છે. આ પૈકી 10 ટકા અત્યાર સુધીમાં સંક્રમિત થયા છે. મોતના અંડર રિપોર્ટિંગ અંગે તેમનું કહેવું છે કે આવું દરેક દેશમાં થઈ રહ્યું છે. ભારતમાં વાસ્તવિક મોતના આંકડા એ વાસ્તવિક મોતના આંકડા કરતાં 2થી 6 ગણા વધારે હોઈ શકે છે.

ડો.લહારિયાએ દિલ્હી એઈમ્સના ડિરેક્ટર ડો.રણદીપ ગુલેરિયા તથા ટોપ વેક્સિન સાયન્ટીસ્ટ ડો.ગગનદીપ કંગ સાથે મળી કોરોના અંગે ભારતમાં કરવામાં આવેલા ઉપાયો અંગે એક પુસ્તક લખ્યું છે. તેનું નામ "ટીલ વી વિન" છે. ડો.લહારિયા કોરોને લગતી અનેક કમિટીઓના સભ્ય પણ છે. અમે તેમની સાથે કોરોનાની વર્તમાન સ્થિતિ, બાળકો પર તેના સંભવિત જોખમ, ભવિષ્યમાં આવનારી લહેર, વેક્સિનેશનની ઝડપ જેવા વિવિધ મુદ્દા પર ચર્ચા કરી હતી. પ્રસ્તુત છે આ અંગેના કેટલાક અંશોઃ

પ્રશ્નઃ કોરોનાની આટલી મોટી લહેરનો અંદાજ લગાવવામાં આપણે ક્યાં ચુકી ગયા?

ડો.લહારિયાઃ જ્યારે મહામારી આવે છે તો લાંબા સમયનું આયોજન જરૂરી હોય છે. આપણા દેશમાં કોરોનાને અટકાવવામાં ત્રણ મોટી ભૂલ થઈ..1. આપણે ત્યાં આયોજનનો અભાવ હતો. 2. ટેસ્ટિંગ અને ટ્રીટમેન્ટની સુવિધા ગામડાઓ સુધી પહોંચી નહીં. 3. મહામારીમાં અન્યોની ભૂલો તથા તેમની બેસ્ટ પ્રેક્ટિસથી શીખીએ છીએ. પણ આપણે તે ન શીખ્યાં! વેક્સિનેશનની ઝડપ વધારી શકાય તેમ હતી, પણ આપણે તેમ ન કર્યું.

હવે મેન્ટલ હેલ્થ અને પોસ્ટ-કોવિડ ટ્રીટમેન્ટ પર ખૂબ જ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. તમારે સમજવું પડશે કે કોઈ મહામારીમાં ત્રણ સ્તર પર લડવાનું હોય છે...1. સરકારે 2. સ્વાસ્થ્ય તંત્રએ 3. પ્રજાએ. જો આ ત્રણેય પૈકી કોઈ એક પોતાનું કામ યોગ્ય રીતે ન કરે તો મહામારીનું સ્તર વધશે અને તે ફેલાશે પણ.

પ્રશ્નઃ શું ત્રીજી લહેર સપ્ટેમ્બર સુધીમાં આવી રહી છે અને તેની બાળકો પર અસર થશે?
ડો.લહારિયાઃ આ વાતનો કોઈ વૈજ્ઞાનિક આધાર નથી કે ત્રીજી લહેર અથવા અન્ય કોઈ લહેરમાં બાળકો માટે વધારે ખતરનાક બનશે. પહેલી અને બીજી લહેરને જોઈએ તો બાળકો પર ઓછી અસર થઈ છે. 18 વર્ષ સુધીના લોકો કોરોનાના મોડરેટ ટુ સીવિયર ઈલનેસ 10 ટકાથી 11 ટકા રહી છે. દેશની 40 ટકા વસ્તી 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમર ધરાવે છે. 18+ ની 60 ટકા વસ્તીમાં 89 ટકા લોકો કોરોનાથી અસર પામ્યા છે.

બાળકોને રિસ્ક ઓછું હોવાનો એક વૈજ્ઞાનિક આધાર પણ છે. વયરસ ફેફસાંમાં રહેલા એપીઈ-1 નામના રિસેપ્ટર્સમાં જોડાય છે. બાળકોમાં તે રિસેપ્ટર્સ અંડર-ડેવલપ હોય છે. તેને લીધે બાળકોમાં ઈન્ફેક્શન થયા બાદ પણ ગંભીર લક્ષણ હોતા નથી. જે દેશોમાં ત્રીજી અથવા ચોથી લહેર આવી હોય, ત્યાં પણ બાળકો વધારે અસર પામેલા નથી. નવા વેરિએન્ટ્સ પણ બાળકોને વધારે અસર કરતાં નથી. એટલે કે તુલનાત્મક રીતે જોવા જઈએ તો બાળકોમાં કોઈ જ જોખમ નથી.

પ્રશ્નઃ સરકારના વેક્સિનેશન પ્લાનિંગમાં ક્યાં ઉણપ રહી ગઈ?
ડો.લહારિયાઃ સફલ વેક્સિનેશન માટે ત્રણ સ્તર પર કામ કરવાનું પોય છે...1. પોલિસી. 2. સપ્લાઈ 3. જમીની સ્તર પર ડિલીવરી, હવે તેને ઝીણવટપૂર્વક જોઈએ

પોલિસીઃ દેશમાં વેક્સિનેશન અંગે વર્કિંગ ગ્રુપની રચના કરી છે, જે સપ્ટેમ્બર,2020થી જ પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરતું હતું. પણ વેક્સિનના સપ્લાઈ પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નહી.

સપ્લાઈઃ 16 જાન્યુઆરીથી વેક્સિનેશન શરૂ થવાનું હતું અને પહેલો ઓર્ડર 11 જાન્યુઆરીના રોજ આપવામાં આવ્યો હતો. એટલે કે ફક્ત 5 દિવસ અગાઉ. લોકોમાં પણ વેક્સિન અંગે અનેક આશંકા રહેલી હતી. આ અગાઉ વેક્સિન ઉપલબ્ધ હતી પણ લગાવનાર કોઈ ન હતું. લોકોએ માંગ વધારી તો પુરવઠો ઓછો પડવા લાગ્યો. કારણ કે સમયસર પુરવઠા (સપ્લાઈ) પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નહીં.

જમીની સ્તર પર ડિલીવરીઃ આપણે પોલિયો નાબૂદી અભિયાનથી જો બોધપાઠ લીધો હોત તો વધારે સારા લાભ મળ્યા હોત. જોકે, AEFI (એડવર્સ ઈવેન્ટ્સ ફોલોઈંગ ઈમ્યૂનાઈઝેશન)નો ઘણો સારો ઉપયોગ થયો. છેલ્લા 15 વર્ષમાં જે કોલ્ડ ચેઈન વ્યવસ્થા બની છે, તેનો પણ સારી રીતે ઉપયોગ થયો. જોકે સપ્લાઈ અંગે યોગ્ય ધ્યાન આપી શકાયું હોત તો આપણો વેક્સિનેશન પ્રોગ્રામ આજે પણ ઘણી સારી સ્થિતિમાં હોત.

પ્રશ્નઃ અહેવાલો કહે છે કે જેમને ઈન્ફેક્શન થઈ ગયું છે તેમને વેક્સિનની કોઈ જરૂર નથી, શું આ સાચી વાત છે?

ડો.લહારિયાઃ જ્યાં સુધી વાત અભ્યાસની છે તો જે વ્યક્તિ સંક્રમિત થઈ હોય તે 6થી 9 મહિના સુધી પ્રોટેક્શન રહે છે. તેને લીધે WHO પણ કહે છે કે જે લોકો એક વખત ઈન્ફેક્ટ થઈ ચુક્યા છે તે છ મહિના સુધી વેક્સિન માટે રાહ જોઈ શકે છે.

24 મેના રોજ નેચર નામના જર્નલમાં આવેલા અભ્યાસ પ્રમાણે જે લોકોને માઈલ્ડ ઈન્ફેક્શમન થયું હોય છે તેમનામાં ધીમે ધીમે એન્ટીબોડી ઓછું થવા લાગે છે આશરે 11 મહિના બાદ તે ખતમ થઈ જાય છે. જોકે, તેના બોનમેરોમાં રહેલા લાંગ લિવ પ્લાઝ્મા સેલની ઉપસ્થિતિને લીધે વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી પ્રોટેક્ટેડ રહી શકે છે.

આ તમામ શરૂઆતી અંડરસ્ટેન્ડિંગ છે. આ સાથે જ કોરોનાના નવા વેરિએન્ટ પણ આવી રહ્યા છે. આ સંજોગોમાં વેક્સિન જ સૌથી અસરકારક વિકલ્પ છે.

પ્રશ્નઃ વેક્સિનેશનની ઝડપ વધારવા માટે વેરિએન્ટ્સનો ડર પણ દેખાડવામાં આવી રહ્યો છે. શું વેક્સિનેશનમાં પાછળ પડવાથી નવા વેરિએન્ટ્સ અથવા સ્ટ્રેનનો સામે આવવાનું કોઈ જોખમ છે?

ડો.લહારિયાઃ છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં આવેલા અભ્યાસ પ્રમાણે નવા વેરિએન્ટ સામે ન્યૂટ્રલાઆઈઝીંગ એન્ટીબોડીની જરૂરત ટ્રેડિશનલ વેરિએન્ટની તુલનામાં વધારે હોય છે. જોકે, કોરોના કોઈ વ્યક્તિમાં એન્ટીબોડીના પ્રમાણનો આધાર હોતો નથી. જો કોઈ વ્યક્તિમાં એન્ટીબોડી છે તો તે પ્રોટેક્ટેડ માનવામાં આવે છે. પછી ભલે એન્ટીબોડીના આધારે હોતા નથી.
જો કોઈ વ્યક્તિમાં એન્ટીબોડી છે તો તે પ્રોટેક્ટેડ માનવામાં આવે છે. પછી ભલે તે એન્ટીબોડીનું પ્રમાણ ગમે એટલું હોય. એટલે કે નવા વેરિએન્ટ સામે પણ વેક્સિન અસરકારક રહેશે.

તેને UKમાં આવેલા અભ્યાસથી સમજી શકાય છે. તેમા જોવા મળ્યું છે કે વેક્સિનના સિંગલ ડોઝ બાદ ડેલ્ટા વેરિએન્ટ સામે અસરકારકતા 32 ટકા હતી. જ્યારે આલ્ફા વેરિએન્ટ સામે 52 ટકા હતી. એટલે કે નવા વેરિએન્ટ આવવાથી એવું બની શકે છે કે વેક્સિનની અસરકારકતા કંઈક હસ્તક ઓછી થઈ જશે. જોકે તે સંપૂર્ણપણે નિર્થક થઈ જશે એવું કહી શકાય નહીં.

પ્રશ્નઃ સૌથી પહેલા બાળકોને વેક્સિન લગાવવાની શું ઉતાવળ કરવી જોઈએ કે ઉંમરલાયક લોકોને કવર કરવા જોઈએ?

ડો.લહારિયાઃ વેક્સિનની અમર્યાદિત પ્રમાણ નથી. આ સંજોગોમાં વેક્સિનેશન પ્રાથમિકતાઓના આધારે કરવું જોઈએ. વિશ્વભરમાં આ પ્રકારે વેક્સિનેશન પ્રોગ્રામને ચલાવવો જોઈએ. ભારત એવો પ્રથમ દેશ છે કે જેમાં એક સાથે આટલા લોકો માટે વેક્સિનેશનને શરૂ કરવામાં આવ્યું છે.

જ્યાં સુધી બાળકોનો પ્રશ્ન છે તો બાળકોને રિસ્ક ઘણું ઓછું છે. આ સંજોગોમાં સૌથી અંતમાં જ કવર કરવામાં આવશે. મારું અનુમાન છે કે ભારતમાં બાળકોનું વેક્સિનેશન સપ્ટેમ્બર અથવા ત્યારબાદ શરૂ થઈ શકે છે.

પ્રશ્નઃ કોવીશીલ્ડ પર કેટલાક દેશોએ પ્રતિબંધ મુક્યો છે, પણ આપણે ત્યાં તેની ઉપર તમામ આશા ટકેલી છે...પ્રતિબંધ અંગે તમે શું વિચારો છો?

ડો.લહારિયાઃ જે નિયંત્રણો લગાવવામાં આવ્યા છે તેને પ્રતિબંધ કહેવા યોગ્ય નથી. તેમ જ એવા દેશોએ ચોક્કસ વયજૂથ માટે પરવાનગી આપી નથી. તેની પાછળનું મુખ્ય કારણ કોવીશીલ્ડથી એક રેયર બ્લડ ક્લોટ હોવાની આશંકા છે. જોકે, વૈજ્ઞાનિકોએ માન્યુ છે કે વેક્સિનેશનના લાભની તુલનામાં આ જોખમ ઘણું ઓછું છે.

બ્લડ ક્લોટિંગનું જોખમ ઓછું થાય છે. એટલે 60 વર્ષથી વધુ હોય તેવા લોકો સૌથી ઓછા છે અને 50થી 60માં થોડા વધે છે. તેનાથી ઓછી ઉંમરમાં તે વધી જાય છે. આ કારણથી કેટલાક દેશોએ ચોક્કસ ઉંમરવાળા લોકો માટે ઉપલબ્ધ બનાવી છે. આ ઉપરાંત મોટાભાગના દેશોમાં વેક્સિનની પસંદગી રહેલી છે.

પ્રશ્નઃ કોવેક્સિન લગાવ્યા બાદ પણ વિદેશમાં વેક્સિનેટેડ માનવામાં આવતા નથી, તેની પાછળ શું કારણ જવાબદાર છે અને ચોથા તબક્કાના ટ્રાયલ્સની વાત થઈ રહી છે, શું તેની કોઈ જરૂર છે?

ડો.લહારિયાઃ ભારતમાં કોવેક્સિનના ઈમર્જન્સી યુઝ માટે મંજૂરી મળી હતી. આ વેક્સિનને ક્લિનિકલ ટ્રાયલ માર્ચમાં પૂરા થયા અને તેના પરિણામો મે મહિનામાં આવેલા.WHO પાસેથી મંજૂરી માટે ટ્રાયલ પૂરો હોવો જોઈએ. તમામ ડેટા ઉપલબ્ધ હોવો જોઈએ. પ્રક્રિયા પૂરી થઈ નથી. તેને લીધે તેને ઈન્ટરનેશનલ લેવલ પર મંજૂરી મળી નથી.

મને લાગે છે કે પ્રોસેસ પૂરી થતા જ કોવેક્સિનને મંજૂરી મળી જશે. ત્યારબાદ WHo પાસેથી જલ્દીથી મળવાની આશા રાખી શકાય છે. પછી આ સમસ્યાનો અંત માનવામાં આવે છે.

પ્રશ્નઃ મિક્સ અને મેચ વેક્સિન પૈકી શું યોગ્ય છે, અત્યાર સુધી રિસર્ચ શું કહે છે?

ડો.લહારિયાઃ આ અંગે સ્પેનમાં પહેલું સંશોધન આવ્યું હતું. ત્યાં પહેલો ડોઝ ઓક્સફોર્ડ એસ્ટ્રાજેનિકાનો આપવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ બીજો ડોઝ mRNA બેસ્ડ ફાઈઝર બાયોટેક આપવામાં આવેલો. તેમા જાણવા મળ્યું કે મિક્સ વેક્સિનેશનની આડઅસરો થોડી વધારે છે, જોકે એન્ટીબોડીનું લેવલ એક વેક્સિનના બન્ને ડોઝની તુલનામાં મિક્સ ડોઝમાં ઘણું વધારે બને છે.

એટલે કે બન્ને સ્થિતિમાં વેક્સિન પ્રોટેક્ટ કરે છે. UKમાં પણ આ પ્રકારના અભ્યાસ ચાલી રહ્યા છે. ત્યાં પણ આ પ્રકારના પરિણામો જોવા મળી રહ્યા છે. આગામી સમયમાં અનેક વેક્સિન હશે. જો આગામી સમયમાં સ્ટડીઝમાં જોવા મળે છે કે મિક્સ એન્ડ મેચથી પ્રોટેક્શન વધારે લાંબા હોય છે તો તેના વધારે ફાયદા થશે.

પ્રશ્નઃ તાજેતરમાં જ બિહારે કોરોનાથી થયેલા મોતના આંકડાનું રિસ્ટ્રક્ચર કર્યું, શું તમને લાગે છે કે આંકડામાં આ અંતર પાછળ શું કારણ હોઈ શકે છે?
ડો.લહારિયાઃ
સમગ્ર વિશ્વમાં આ પ્રકારની મહામારીમાં ડેથનું અંડર રિપોર્ટીંગ થતુ હોય છે. દરેક દેશમાં અલગ-અલગ સ્તર પર અંડર રિપોર્ટીંગ થાય છે. WHOના એક અહેવાલ પ્રમાણે વિશ્વભરમાં થયેલા મોતનું પ્રમાણ બેથી અઢી ગણા વધારે મોત થયા હશે. જો ભારતની વાત કરવામાં આવે તો ભારતમાં વાસ્તવિક મોતની સંખ્યા બેથી છ ગણું હોઈ શકે છે.

જોકે મોતની આ હકીકતને દબાવી શકાય તેમ નથી. આગામી વસ્તી ગણતરીમાં આ બાબત સામે આવી જશે. બીજુ- જ્યારે એક વર્ષ બાદ દેશના 2020-21ના મૃત્યુ આંક સામે આવસે તો કુલ મોતને લગતી સ્થિતિ સામે આવી જશે. મહારાષ્ટ્ર અને બિહારે જે રિવ્યુ બાદ આંકડા રજૂ કર્યાં છે તે એ બાબત દર્શાવે છે કે કેટલાક મોત ચોક્કસપણે અંડર રિપોર્ટ થયા છે.