તમારા શહેરના લેટેસ્ટ સમાચાર અને ફ્રી ઈ-પેપર મેળવો

ડાઉનલોડ કરો
  • Gujarati News
  • National
  • Will There Be A New Regulatory System With The Formation Of A New Ministry In The Co operative Sector, Which Has Become A Stronghold Of Political Parties?

સરકારનું નવું સાહસ:સહકારી ક્ષેત્રના ચાણક્ય અમિત શાહ દેશની સહકારી બેન્કો-મંડળીઓમાંથી રાજકીય હસ્તક્ષેપ દૂર કરશે? સહકારથી સમૃદ્ધી થશે!

25 દિવસ પહેલા
  • કૉપી લિંક
  • નોટબંધી, કોરોના મહામારીના સમયમાં સહકાર આંદોલન-સહકારી એકમોએ મોટી સંખ્યામાં લોકોને રોજગારી આપી, આજીવિકા જાળવવા મદદ કરેલી
  • 'સહકાર સે સમૃદ્ધિ'ના વિઝન સાથે સહકારિતા અને એનાં આંદોલનોને મજબૂત કરવા અલગ વહીવટીય, કાયદાકીય તથા નીતિવિષયક માળખું ઉપલબ્ધ બનશે

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના વડપણ હેઠળ 'સહકાર સે સમૃદ્ધિ' વિઝન સાથે નવા સહકારિતા મંત્રાલયની રચના કરવામાં આવી છે, ત્યારે સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે આ મંત્રાલયનું સુકાન મોદી સરકારમાં સૌથી શક્તિશાળી ગણાતા અમિત શાહને આપવામાં આવ્યું છે. નવા મંત્રાલયની રચના કરવાની નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે તેમના બજેટ ભાષણમાં માહિતી આપી હતી, પણ મંગળવારે સરકારે સહકારિતા મંત્રાલય બનાવવાની અને ત્યાર પછીના દિવસે એટલે કે બુધવારે કેબિનેટ વિસ્તરણમાં અમિત શાહને એની જવાબદારી આપી દીધી.

અલબત્ત, મોદી સરકારે સહકારિતાને અલગ મંત્રાલય એ કોઈ નવી વાત નથી. દેશ સ્વતંત્ર થયો ત્યાર બાદ દેશમાં સહકારી આંદોલનનો વ્યાપ ખૂબ ફેલાઈ ગયેલો હતો. આ સંજોગોમાં વર્ષ 1958માં સહકારિતાને કૃષિક્ષેત્રથી અલગ કરીને સામુદાયિક વિકાસ અને સહકારિતા મંત્રાલય બનાવવામાં આવ્યું હતું, પણ વર્ષ 1966માં એને ખાદ્ય અને કૃષિ મંત્રાલયમાં વિલીન કરાયું હતું. આ ઘટનાને આશરે 55 વર્ષ બાદ હવે દેશમાં અલગ સહકારિતા મંત્રાલયની જરૂર શા માટે પડી, એ શું કામ કરશે તેમ જ એ અલગ થતાં હવે કૃષિ મંત્રાલયની શું સ્થિતિ હશે એ અંગે આજે આપણે વિગતવાર વાત કરીશું.

સહકારિતા શું છે
સહકારિતા એટલે સાથે મળીને કામ કરવું. જ્યારે ઘણાબધા નાગરિકો સાથે મળીને કોઈ સંગઠન બનાવી એ હેઠળ કામ, વ્યાપાર કરે છે અને એમાં દરેક વ્યક્તિ પોતાની જવાબદારી સમજે છે તથા નિભાવે છે એ પ્રક્રિયાને કો-ઓપરેશન અથવા સહકારિતા કહેવામાં આવે છે. ભારતમાં સહકારિતા આંદોલનની શરૂઆત વર્ષ 1904માં થઈ હતી. એ સમયે ફેડ્રિક નિકોલસન નામના અંગ્રેજ અધિકારીએ પહેલી સહકારી ધિરણા સમિતિની સ્થાપના કરી હતી. ભારતના બંધારણના ભાગ 9 (ખ)ની કલમ 243માં સહકારિતા અંગેની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

બેન્કિંગ, ખેતીવાડી, શુગર મિલ, ડેરી ફાર્મિંગ વગેરેનો એમાં સમાવેશ થાય છે. ગુજરાતમાં અમૂલ બ્રાન્ડ સહકારિતા આંદોલનનું સફળ અને સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે. એ ગુજરાતમાં 36 લાખથી વધારે દૂધ ઉત્પાદકો દ્વારા સંચાલિત છે. ગ્રામીણસ્તરે ખેડૂતો દ્વારા રચવામાં આવેલી ખેડૂત સહકારી મંડળીઓ પણ એનો ભાગ છે.

આ મંડળીઓ કે સોસાયટી દ્વારા ખેડૂતોને ધિરાણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે, જેના માટે જિલ્લા સહકારી બેન્ક અને રાજ્ય સહકારી બેન્કોની રચના કરવામાં આવેલી હોય છે. કેન્દ્રીય ભંડાર, અપના બઝાર અને સહકારી ભંડાર એ કો-ઓપરેટિવ ક્ષેત્ર પણ ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, જ્યાં ઉત્પાદકો પાસેથી સીધા જ માલ-સામાનની ખરીદી કરવામાં આવે છે.

નવું સહકારિતા મંત્રાલય શું કામ કરશે
સરકારે આપેલી માહિતી પ્રમાણે, આ મંત્રાલય 'સહકાર સે સમૃદ્ધિ'ના વિઝનને સાકાર કરશે. એ દેશમાં સહકારિતા અને એનાં આંદોલનોને મજબૂત કરવા અલગ વહીવટી, કાયદાકીય તથા નીતિવિષયક માળખું ઉપલબ્ધ કરાવશે. હવે દેશમાં સહકારી ક્ષેત્ર સીધુ જ કેન્દ્ર હેઠળ આવશે અને નવેસરથી નિયમો તથા કાયદાની રચના કરવામાં આવશે, એટલે કે હવે નિયમનકારી માળખું ઊભું કરવામાં આવશે.

નોટબંધી, GST કે પછી કોરોના મહામારીના સમયમાં દેશમાં સહકારિતા આંદોલન અને સહકારી એકમોએ મોટી સંખ્યામાં લોકોને રોજગારી આપી હતી અથવા તો તેમની આજીવિકાને જાળવી રાખવામાં મદદ કરી હતી. હવે આ ક્ષેત્ર સીધુ કેન્દ્રની દેખરેખ હેઠળ આવશે. દેશમાં સહકારી સમિતિઓ તથા કો-ઓપરેટિવ પર રાજકીય પક્ષોની સંપૂર્ણ પકડ છે અને તેઓ આ ક્ષેત્રની મલાઈ ખાટી રહ્યા છે.

દેશમાં અત્યારે 1,94,195 કો-ઓપરેટિવ સોસાયટી અને 330 શુગર મિલ એસોસિયેશન છે. આ ઉપરાંત મોટા ભાગનાં રાજ્યોમાં સહકારી બેન્કો પણ છે. ભવિષ્યમાં એવું બની શકે છે કે સહકારિતા ક્ષેત્રની માહિતી તથા સ્રોત પહેલા કેન્દ્ર પાસે જશે અને ત્યાંથી જ એની વહેંચણી કરવામાં આવી શકે છે. કો-ઓપરેટિવ સોસાયટી અત્યારસુધી રાજ્ય સરકારો હેઠળ આવતી હતી.

ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સહકારી ક્ષેત્રનો ફેલાવો
નાબાર્ડના વાર્ષિક અહેવાલ પ્રમાણે, વર્ષ 2019-20માં દેશમાં 95,238 પ્રાથમિક કૃષિ ધિરાણ સોસાયટી, 363 જિલ્લા સહકારી બેન્ક અને 33 રાજ્ય સહકારી બેન્ક છે. આ ઉપરાંત શહેરી સહકારી બેન્ક પણ છે, જે શહેરી વિસ્તારોમાં લોકોને ધિરાણ સુવિધા પૂરી પાડે છે. વર્ષ 2019-20 પ્રમાણે દેશમાં 1,539 શહેરી કો-ઓપરેટિવ બેન્ક હતી.

શું સહકારિતા ક્ષેત્ર ગેરરીતિ અને કૌભાંડો પર અંકુશ આવશે
છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં કો-ઓપરેટિવ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલી ગેરરીતિઓના પ્રમાણમાં ઘણો વધારો થયો છે. આ સંજોગોમાં આ ક્ષેત્રનું અસરકારક નિયમન અને નિયંત્રણ થાય એ માટે એક નક્કર કાર્યમાળખાની જરૂર છે. તાજેતરમાં મહારાષ્ટ્ર સ્ટેટ કો-ઓપરેટિવ બેન્કમાં ગેરરીતિની ઘટના સામે આવી હતી. આ સાથે કેન્દ્ર સરકારે સામુદાયિક આધારે વિકાસાત્મક ભાગીદારી પ્રત્યે પોતાની પ્રતિબદ્ધતાના પણ સંકેત આપ્યા છે. બીજી બાજુ, નવા મંત્રાલયના માધ્યમથી સરકાર સહકારી સમિતિઓનું જમીની સ્તર પર વિસ્તરણ કરવા માગે છે. દેશમાં સહકારિતા આધારિત આર્થિક વિકાસનું મોડલ ખૂબ જ પ્રાસંગિક છે, જ્યા દરેક વ્યક્તિ તેમની જવાબદારીની ભાવનાથી કામ કરે છે.

અગાઉ ક્યારે અલગ મંત્રાલય કરવામાં આવેલા
દેશની સ્વતંત્રતાના આશરે 73 વર્ષ બાદ કૃષિ મંત્રાલયમાં વિભાગોને જોડવાના અને બહાર કરવાની પ્રક્રિયા સતત જોવા મળી છે. 1970 અને 1980ના દાયકા દરમિયાન ખાદ્ય, ગ્રામીણ વિકાસ, સિંચાઈ, પશુપાલન અને ખાતર વિભાગને કૃષિ મંત્રાલયનો ભાગ બનાવવામાં આવ્યો હતો. જોકે ત્યાર બાદ એ ધીમે ધીમે અલગ થતા ગયા અને કૃષિ મંત્રાલયનો દબદબો ઘટવા લાગ્યો. મોદી સરકારમાં પણ આ પરંપરા જળવાઈ છે.

વર્ષ 2015માં કૃષિ મંત્રાલયનું નામ કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય રાખવામાં આવેલું, પણ વર્ષ 2019માં મત્સ્ય, પશુપાલન અને ડેરીને કૃષિથી અલગ કરી નવું મંત્રાલય બનાવી દેવામાં આવ્યું. આમ જોવા જઈએ તો કૃષિ અને પશુપાલન-ડેરી એક સિક્કાની બે બાજુ છે. અલબત્ત, હવે સહકારિતા મંત્રાલય અલગ કરવા પાછળ ભલે સહકારિતાને વેગ આપવાનો ઉમદા ઉદ્દેશ હોય પણ હકીકત એ પણ છે કે દેશમાં કૃષિ સંબંધિત નિર્ણયો લેવા માટે દેશમાં અડધો ડઝનથી વધારે મંત્રાલય બની ગયાં છે. આ મંત્રાલયો વચ્ચે યોગ્ય તાલમેલ સાધવો એ પણ એક મોટો પડકાર બની શકે છે.

અટલ બિહારી વાજપેયીએ સહકારિતા માટે રાષ્ટ્રીય નીતિ જાહેર કરેલી
વર્ષ 2002માં વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીના વડપણ હેઠળ NDA સરકારે સહકારિતાના વિકાસ તથા પ્રોત્સાહન માટે રાષ્ટ્રીય નીતિની જાહેરાત કરી હતી. હવે આ દિશામાં મોદી સરકાર આગળ વધી રહી છે. દેશની સ્વતંત્રતા બાદ ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં સહકારિતાની ભૂમિકા લગભગ નવ ગણી વધી છે અને કૃષિની સાથે બેન્કિંગ તથા ગૃહક્ષેત્રનો પણ એટલો ઝડપી ફેલાવો થયો છે.