ડણક:અસ્વીકાર્ય માનવ ગુલામી ફરીથી વધુ વરવા સ્વરૂપે જીવંત થઈ છે

24 દિવસ પહેલાલેખક: શ્યામ પારેખ
  • કૉપી લિંક
  • માનવીય અસ્તિત્વ માટે અસહ્ય હોય અને ગરિમાને લાંછન લાગે તેવી વેઠિયાવૃત્તિ અને ગુલામી જેવી પ્રવૃતિઓ એક વખત ઘટ્યા બાદ ફરીથી નફો રળવાની લાહ્યમાં ફરીથી જીવિત થઇ છે

અમદાવાદના અમુક ઉદ્યોગો હોય કે પછી ભૂતકાળમાં દૂધ અને મીઠાઈ બનાવતા અમુક કારખાના હોય. કે પછી દિલ્હી, મુંબઈ હૈદરાબાદ જેવા શહેરોમાં હાલમાં પણ ચાલતા બળજબરીપૂર્વકના કૂટણખાના હોય. કે પછી આફ્રિકાના દૂરદરાજના કોંગો દેશમાં કોબાલ્ટ ધાતુ મેળવવા માટે થતું ખાણકામ હોય. કે પછી ચીનના વિશાળ કારખાનાઓમાં થતું લાખો લોકોનું સંસ્થાકીય શોષણ હોય. આ બધી ઘટનાઓમાં એક વાત તો સહુ કિસ્સામાં સામાન્ય છે. અને એ છે - અન્ય માનવોનું અવૈધ અને બળજબરીપૂર્વકનું શોષણ - રીતસર ગુલામી કે વેઠિયાવૃત્તિ કરાવી અને પૈસા કમાવવાનું આ મોડેલ. દુર્ભાગ્યે આપણા દેશની આઝાદીના દાયકાઓ બાદ હજુ પણ આપણે આપણી સ્વાતંત્ર્યની લડાઈના મૂળમાં રહેલ સિદ્ધાંતો અને ભાવનાઓ - દરેક માનવો વચ્ચે સમાનતા અને દરેકને માનવને ગરિમા અને સન્માનીય જીવન જીવવાનો અધિકાર - પ્રસ્થાપિત કરવામાં સફળ નથી નીવડ્યા એવું કહી શકાય. એવું પણ કહી શકાય કે સદીઓ બાદ ગુલામી ફરીથી નવા સ્વરૂપે, નવા ક્ષેત્રોમાં - અને ક્યાંક ક્યાંક તો આપણા દેશમાંજ ઉભરી રહી છે. પહેલો મુદ્દો છે, આપણા દેશની હોય, નેપાળ કે પછી રશિયા કે ઉઝબેકિસ્તાનની, હજુ તો વયસ્ક પણ ન બની હોય તેવી કન્યાઓને વેશ્યાવૃત્તિના ધંધામાં ખુબ બહોળી સંખ્યામાં રીતસર વેંચી દેવામાં આવે છે. અને મધ્ય એશિયાથી આવતી લગભગ તમામ કન્યાઓની વાર્તા મોટાભાગે એક સરખી હોય છે. પોતાના દેશમાં રોજગાર કમાવવાનું શક્ય ના હોય, ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગની કન્યાઓ દુબઇ કે ગલ્ફના કોઈ દેશમાં નર્સ, સ્પા કે કોઈના ઘેર કેર-ટેકર તરીકેનું કામ કરવા સહેલાઈથી તૈયાર થઇ જાય છે. દેહવ્યાપારના એજન્ટ તેમને સામાન્ય રીતે દુબઈકે નજીકના કોઈ સ્થળે ‘કામકાજ’ માટે મોકલી આપે છે. ત્યાં ઉતરતાજ તેમને સામાન્ય રીતે નેપાળના વિમાનમાં બેસાડી અને રવાના કરાય છે - ક્યારેક ગેરકાનૂની રીતે. અને ત્યાંથી ગુપચુપ રીતે તસ્કરી દ્વારા ભારતમાં મોકલી અપાય છે. સામાન્ય રીતે આવી કન્યાઓને ત્યારબાદ દિલ્હી, હૈદરાબાદ, કે અન્ય શહેરોની ગુમનામ ગલીઓમાં મોકલી આપવામાં આવે છે. 15થી 20 વર્ષની આવી કન્યાઓને કશું સમજાય તે પહેલા બેશુમાર મારપીટ અને બળાત્કારો દ્વારા ડરાવી, ધમકાવી કાબુમાં કરી તેમની પાસે અસહ્ય એટલા પ્રમાણમાં વેશ્યાવૃત્તિ કરાવવામાં આવે છે. જાનવર માટે પણ અશક્ય એવા અત્યાચારો સહતી આ કન્યાઓને બદલામાં ફૂટી કોડી પણ આપવામાં આવતી નથી. જો કોઈ ગુલામ જીવતી ભાગી જાય કે સંસ્થા કે સરકાર દ્વારા બચાવી લેવામાં આવે તો ઠીક છે, નહીં તો જિંદગી આમ જ પુરી થાય છે. સંપૂર્ણ અસહ્ય અને અસ્વીકાર્ય શોષણ અને આ પછી પણ વળતર શૂન્ય. અને એ પણ આપણા દેશમાં! દુઃખદ એ છે કે આમાંનું મોટાભાગનું કામ અમુક સ્થાનિક સત્તાવાળાઓ સાથેની સાંઠગાંઠ દ્વારા ચાલતું હોય છે. તાજેતરના મહિનાઓમાં જ હૈદરાબાદ મુંબઈ, દિલ્હી એમ અનેક સ્થળોએથી, મૂળ સોવિયેત સંઘનો હિસ્સો એવા મધ્ય એશિયાઇ દેશો જેમ કે ઉઝબેકિસ્તાન, તાજીકિસ્તાન, કિરગીસ્તાન વિગેરે દેશોની બાળાઓ અને કન્યાઓને બળજબરીથી કરાવાતી વેશ્યાવૃત્તિમાંથી છોડાવવામાં આવી છે. આંકડો લગભગ 14,000ને પાર કરી જાય છે! સામાન્ય રીતે વિદેશી નાગરિકો જયારે આપણા દેશમાં પ્રવેશે ત્યારે તેમની ઉપર ચાંપતી નજર રાખવામાં આવે છે. તો પછી એવો સવાલ સ્વાભાવિક છે કે આવી હજારો કન્યાઓ કે જેઓને ગેરકાયદે રીતે ભારતમાં ઘુસાડાય છે, અને જેમના શારીરિક શોષણના લાખો ઉપભોક્તાઓ છે, તે કોઈ સત્તાવાળાઓની નજરે કેમ નથી ચઢતી? તેમને દેશમાં ઘુસાડનાર નેટવર્ક કેમ દિવસે દિવસે વધુ મજબૂત થતું જાય છે? અને જો તમને એમ લાગતું હોય કે તમે આવી પ્રવૃત્તિઓથી ખુબ દૂર છો અને શોષણ દ્વારા ચાલતી કોઈપણ પ્રવૃત્તિઓને ટેકો નથી આપતા તો આગળ વાંચો! જો અમદાવાદ કે ગુજરાતની જ વાત કરીએ તો ‘સ્પા’ની આડમાં આવા ધંધાઓ આપણે ત્યાં ખુબ ફાલ્યા-ફુલ્યા છે. અને એ સિવાય પણ લગભગ ગુલામી જ આપણે ત્યાં જીવંત છે. વર્ષો આગાઉ એક જાણીતી ડેરી અને મીઠાઈ બનાવતી સ્થાનિક બ્રાન્ડના ઉત્પાદન એકમમાં, દરોડા દરમિયાન, સાંકળથી બાંધી ગુલામી કરાવાતા અનેક બાળમજૂરો મળી આવ્યા હતા. થોડા દિવસ બંધ રહ્યા બાદ આ ધંધો તેમનો તેમ ચાલુ થઈ ગયો. અન્ય અનેક ફેક્ટરીઓમાં લગભગ આવી જ પરિસ્થિતમાં કામ કરાવાય છે, એવા અહેવાલો, સમયાનુસાર બહાર આવતા રહ્યા છે. અને ચીનમાંતો આવી વેઠિયાવૃત્તિ કે ગુલામી જેવી પરિસ્થિતમાં ખુબ ઓછા વળતરમાં કામ કરાવી અમીર થવાનું રીતસરનું એક મોડેલ જ બની ગયું છે. ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત બ્રાન્ડસ પણ આવી ફેક્ટરીઓમાં પોતાના પ્રોડકટ્સ ખુબ સસ્તામાં બનાવડાવવા માટે બદનામ થઈ ચુક્યા છે. અને આ બધાથી આગળ નીકળી જાય તેવી ગુલામી તો મધ્ય આફ્રિકાના કોંગો - ‘ડેમોક્રેટિક રિપબ્લીક ઓફ કોંગો’ - દેશમાં જોવા મળે છે. દૂરદરાઝના આ ગરીબ દેશમાં, બેરોકટોક અને મોટાપાયે કોબાલ્ટ ધાતુનું ખાણકામ, અમાનવીય કહી શકાય તેવી ખરાબ પરિસ્થિતિમાં સામાન્ય રીતે કિશોરો દ્વારા, રીતસર ગુલામીભરી પદ્ધતિથી કરાવાય છે. મોબાઈલ હોય કે ઈ-સ્કૂટર, કે પછી બેટરી સંચાલિત કાર, આ બધું જ કોબાલ્ટ આધારિત છે. અને વિશ્વભરમાં કોબાલ્ટ ધાતુનું લગભગ 75% જેટલું ઉત્પાદન માત્ર એક ટચુકડા દેશ કોંગોમાં થાય છે. અને એ સસ્તા ભાવે ખોદવા માટે કોઈ ટેક્નોલોજી કે મશીન નહીં પરંતુ કિશોરાવસ્થામાં માંડ પહોંચ્યા હોય એવા લોકોની વેઠિયાવૃત્તિ દ્વારા થાય છે. અને એક અંદાજ મુજબ કોબાલ્ટની જરૂરિયાત આગામી દાયકામાં લગભગ પાંચ-થી-સાત ગણી વધી જશે. અને પરિણામે કોંગોમાં વધારે જુલ્મો અને સિતમ દ્વારા વધુ ખાણકામ કરાવશે. અને કારણ એ છે કે આ બેટરી કારમાં લગભગ 10 કિલો સુધીનું કોબાલ્ટ વપરાય છે. ‘બ્લડ ડાયમંડ્સ’ તરીકે જાણીતી થયેલી ફિલ્મે કંઈક આવી જ પ્રવૃત્તિ આફ્રિકાના ‘સિએરા લિઓન’ તથા અન્ય દેશોમાં શોષણ દ્વારા હીરાના ખાણકામ માટે કરાતી હતી, તેનો તાદૃશ્ય ચિતાર આપ્યો હતો. પરંતુ આ વખતે કોંગોની કરમ-કથની હાર્વર્ડ યુનિવર્સીટીના એલ પ્રોફેસર અને મૂળ ભારતીય વંશના સિદ્ધાર્થ કારા નામના લેખકે ઉજાગર કરી છે. મૂળ તો એક એકેડેમિક સંશોધક તરીકે તેઓ આફ્રિકામાં ગુલામી પાર સંશોધન કરવા ગયેલા. તેમાં મનમાં એમ કે સંશોધનાત્મક થીસિસ લખાઈ શકે. પરંતુ ત્યાં જઈને જોયેલ હૃદયદ્રાવક દૃશ્યો બાદ તેઓ જે આઘાત પામ્યા, તેનું પરિણામ ‘કોબાલ્ટ રેડ’ તરીકે ખુબ ગાજેલું તેમનું આ માસમાં પ્રસિદ્ધ થનારું પુસ્તક છે. ⬛shyam@kakkomedia.com

અન્ય સમાચારો પણ છે...