તમારા શહેરના લેટેસ્ટ સમાચાર અને ફ્રી ઈ-પેપર મેળવો

ડાઉનલોડ કરો

માનસ દર્શન:શ્રોતા નચિકેતા જેવા શ્રદ્ધાવાન હોવા જોઈએ

મોરારિબાપુ10 દિવસ પહેલા
  • કૉપી લિંક

ભગવાનની કથા, ભગવાન રામ, ભગવાન કૃષ્ણ, ભગવાન શિવ, એમની કથા અત્યંત ગૂઢ છે. ગોસ્વામીજી કહે છે, હું એક જડ-મૂઢ જીવ રામની કથાને કેવી રીતે સમજું? હું કલિના મલથી ગ્રસિત છું અને વિમૂઢ છું. મારું સ્થાન નથી વક્તામાં કે નથી શ્રોતામાં. ત્યાં ‘માનસ’માં શ્રોતાનાં લક્ષણો પણ દર્શાવાયાં છે. શ્રોતા સુમતિ સુસીલ સુચિ કથા રસિક હરિદાસ જ્યારે આટલાં લક્ષણોવાળાં શ્રોતા મળી જાય ત્યારે વક્તા ગોપ્યમાં ગોપ્ય રહસ્યો પણ એની સામે પ્રકાશિત કરી દે છે. સુમતિ; શ્રોતા સદ્્બુદ્ધિ ધરાવતા હોય, સુશીલ હોય, શીલવાન હોય, સુમતિવાન હોય. કથામાં આપણે જઈએ છીએ તો નહાઈ-ધોઈને જઈએ છીએ; સ્વચ્છ કપડાં પહેરીને જઈએ છીએ. એ તો થવું જ જોઈએ, કરવું જ જોઈએ પરંતુ ગોસ્વામીજી કહે છે શુચિ, પવિત્રતા; શ્રોતા પવિત્ર મનવાળા હોય. કથારસિક; શ્રોતા કથાના રસિયા હોય; કથાના રસના પરમ ભોક્તા હોય અને હરિદાસ હોય; પરમાત્માના ભક્ત હોય; પરમાત્માના પ્રેમી હોય. શિવજી કહે છે, હે ભવાની, જો આટલાં લક્ષણોવાળાં શ્રોતા મળી જાય તો સાધુજન ગુપ્તમાં ગુપ્ત રહસ્ય ખોલી દે છે. ‘માનસ’ના સ્તર પર, ‘માનસ’ના ચારેય સંવાદના શ્રોતા આપણે જોઈએ તો સૌથી પહેલા શ્રોતા તો છે તુલસીનું મન. તુલસીના ગુરુ વારંવાર કથા સંભળાવે છે; તુલસી સાંભળે છે; સ્વીકારે છે કે મારા મનમાં વાત નથી બેઠી; જ્યારે વાત બેઠી ત્યારે ફેંસલો કર્યો કે હવે આ કથાને હું ભાષાબદ્ધ કરીશ જેથી મારા મનને બોધ થાય.મનની સાથે વિરોધનો સંબંધ ન રાખો, બોધનો સંબંધ રાખો. મનનો વિરોધ કરવામાં કોઈ જીત્યું નથી.‘માનસ’ના બીજા શ્રોતા છે ભરદ્વાજજી; જે સંગમી શ્રોતા છે. યાજ્ઞવલ્ક્યજીનાં ચરણોમાં બેસીને એ કથાનું અમૃત પીએ છે. ત્રીજા શ્રોતા છે પરામ્બા ભગવતી પાર્વતી, જે કૈલાસના શિખર પરથી વેદવિદિત વટવૃક્ષની છાંયામાં ભગવાન વિશ્વનાથ મહાદેવના મુખેથી કથા સાંભળે છે. ચોથા શ્રોતા છે ખગપતિ ગરુડ, જે પરમ બુદ્ધપુરુષ બાબા કાગભુશુંડિ પાસેથી કથા સાંભળે છે. મને અનુભવ થતો રહે છે કે હોઠ મારા હલે છે, પરંતુ બોલ દાદાજીના છે. એ અનુભવને નાતે કહું તો હું પણ શ્રોતા છું. મેં જે સાંભળ્યું છે એ માનસિકતા સહજ સ્વભાવ બનીને મારામાં છે. હું મારા સાઠ વર્ષના વક્તવ્યનો હિસાબ આપું તો કહી શકું તેમ છું કે હું બોલ્યો છું ઓછું, મેં સાંભળ્યું છે વધારે. આપણી વેદાંતની અને ભક્તિની પ્રક્રિયામાં પણ શ્રવણવિજ્ઞાનને પ્રથમ સ્થાન અપાયું છે. વેદાંતમાં શ્રવણ, મનન, નિદિધ્યાસન વગેરે જે છે એ શ્રોતવ્યથી શરૂ થાય છે. અને ભક્તિમાર્ગમાં પણ ‘જિન્હકે શ્રવણ સમુદ્ર સમાના.’ ત્યાંથી શરૂ થાય છે. ઉપનિષદોમાં શ્રોતા-વક્તાનાં ઘણાં લક્ષણો દર્શાવાયાં છે. એનો આપણે સારાંશ કાઢી શકીએ છીએ. ‘કઠોપનિષદ’માં જ્યારે નચિકેતા યમાચાર્યના દ્વાર પર જાય છે, ત્યારે યમરાજ અને નચિકેતાની વચ્ચે જે વાતચીત થઈ છે; ત્યાં પણ શ્રોતા અને વક્તાનાં લક્ષણોનું અદ્્ભુત નિરૂપણ થયું છે. શ્રોતા નચિકેતા જેવા હોવા જોઈએ. નચિકેતાની કથા જાણીતી છે. એનો બાપ મોટો યજ્ઞ કરતો હતો. યજ્ઞના સમાપનમાં બ્રાહ્મણોને ગાયોનું દાન કરતો હતો, પરંતુ એવી ગાયોનું દાન કરતો હતો, જે હવે ક્યારેય દૂધ આપવાની ન હોય; કોઈ કામની ન હોય; એટલે એ દાનમાં આપી દો! બાળક નચિકેતાએ એનો વિરોધ કર્યો કે આ કોઈ દાન છે? બાપના અહંકારને ચોટ લાગી અને કહ્યું, નાદાન બાળક, તું મને સલાહ આપે છે? હું તને યમરાજના દ્વારે મોકલી દઉં છું. નચિકેતા નામનો બાળક બાપના એ શાપને કારણે યમરાજના દ્વારે પહોંચે છે અને એ યમરાજના દ્વાર પર પહોંચે છે ત્યારે યમરાજ ત્યાં હાજર નથી. ત્રણ દિવસ ખાધાં-પીધાં વિના નચિકેતા ત્યાં પડ્યો રહ્યો! નચિકેતા ગયો. શ્રોતાએ જવું પડે છે. આપણે કોઈ બુદ્ધપુરુષ સાથે શ્રવણ કરવા માટે જવું પડે છે અને એવા બુદ્ધપુરુષ જે કેવળ સ્થૂળ દૃષ્ટિએ ઊંચા ન હોય પરંતુ જેમની અવસ્થા ઊંચી હોય. શ્રોતા પિતૃભક્ત, માતૃભક્ત અને શ્રદ્ધાવાન હોવા જોઈએ. એ બાળક પિતૃભક્ત હતો. પિતાએ આક્રોશમાં એને કહી દીધું કે હું તને મૃત્યુ પાસે મોકલું છું. તો એને થયું કે જાણે પિતાની આજ્ઞા છે. એ પિતૃભક્ત નચિકેતા શ્રદ્ધાનું સંબલ લઈને યમાચાર્યના દ્વાર પર પહોંચે છે. શ્રોતા નચિકેતા જેવા શ્રદ્ધાવાન હોવા જોઈએ. ત્રીજું લક્ષણ; નચિકેતા યમરાજને દેવ માનીને ત્રણ દિવસ એમના દ્વાર પર પ્રતીક્ષામાં પડ્યો રહ્યો; ભૂખ્યો-તરસ્યો ઊભો રહ્યો. જુઓ, શ્રોતાનાં લક્ષણ. એ વિચારે છે કે યમાચાર્ય આવશે; મારા પિતાએ મને મોકલ્યો છે. આચાર્ય આવશે; મને જ્ઞાનદાન આપશે. હું એમ નથી કહેતો કે આજના શ્રોતા પણ ભૂખ્યાં-તરસ્યાં રહે. ભૂખ્યા એટલે એક બુભુક્ષા અને તરસ્યા એટલે પિપાસા. હું જાણીને જઈશ; હું અમૃત પીને જઈશ, એ લગન, એ લાલસા હોવી જોઈએ. શ્રોતાનું આ એક લક્ષણ. શ્રોતા સત્યનિષ્ઠ હોવા જોઈએ. સત્યનિષ્ઠનો મતલબ, એ એમ માને છે કે જે બુદ્ધપુરુષ પાસે હું ગયો છું એની જીભેથી ક્યારેય અસત્ય નહીં નીકળે. સત્ વચન, સત્ વચન, સત્ વચન. આપણી સત્યનિષ્ઠા ભલે ન હોય પરંતુ જે બોલી રહ્યા છે એમના સત્ય પર આપણી નિષ્ઠા હોય. એ શ્રોતાનું લક્ષણ છે. શ્રોતા વિવેક અને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરવાની લાલસા રાખે છે. મને અહીંથી વિવેક મળશે, વૈરાગ્ય મળશે. મને એમની પાસેથી સમજ મળશે અને સમર્પણ મળશે. નચિકેતાની માફક શ્રોતા તીવ્ર બુદ્ધિવાળા હોય અને ચિત્ત તૈયાર હોય કે બુદ્ધપુરુષ જે પણ કહેશે એને ગ્રહણ કરી લેશે. શ્રોતાને બોધ આપનારા યમાચાર્ય જન્મનાં રહસ્યો, જીવનનાં રહસ્યો અને મૃત્યુનાં રહસ્યોને પણ જાણતા હોય. આ તો યમાચાર્ય છે, મૃત્યુના દેવતા છે. વક્તા એવા હોવા જોઈએ જે જન્મ, જીવન અને મૃત્યુનાં રહસ્યોને જાણીને ખોલતા હોય. શ્રોતાનું મોટું અને મહત્ત્વનું લક્ષણ. નચિકેતાને યમાચાર્ય ઓફર કરે છે કે તને સ્વર્ગ આપી દઉં; તને હીરા-માણેક આપી દઉં; સ્વર્ગની અપ્સરાઓ તારી સેવા કરશે. કેવાં કેવાં પ્રલોભન આપ્યાં! પરંતુ નચિકેતા પોતાની વાત પર મક્કમ રહ્યો; કહ્યું, મને અધ્યાત્મવિદ્યા આપો. શ્રોતા એવા હોવા જોઈએ જે સ્વર્ગની અપેક્ષા ન રાખે; ભોગોની અપેક્ષા ન રાખે. વક્તા શ્રોત્રિય અને બ્રહ્મનિષ્ઠ હોવો જોઈએ. જ્ઞાન, ભક્તિ, કર્મ, વૈરાગ્યમાં ડૂબેલા શ્રોતા-વક્તાનું મિલન થાય છે. તો ‘શ્રોતા વક્તા ગ્યાન નિધિ.’ ત્યાં જન્મનાં, જીવનનાં અને મૃત્યુનાં ગૂઢ રહસ્યોને ખોલી દેવામાં આવે છે. ⬛ (સંકલન : નીતિન વડગામા) nitin.vadgama@yahoo.com

અન્ય સમાચારો પણ છે...