તમારા શહેરના લેટેસ્ટ સમાચાર અને ફ્રી ઈ-પેપર મેળવો

ડાઉનલોડ કરો

મનનો મોનોલોગ:કૃષ્ણ અને ધ આર્ટ ઓફ ડિટેચમેન્ટ

ડો. નિમિત્ત ઓઝાએક મહિનો પહેલા
  • કૉપી લિંક
  • એ પ્રિયજન હોય કે સુખ, આજે જે મળ્યું છે એ કોઈ પણ તબક્કે છીનવાઈ શકે છે, એવી તૈયારી સાથે એને ચાહવાની આવડત એટલે અનાસક્તિ

લગાવ, આસક્તિ, માયા કે અનુરાગ. આપણે તેને ગમે તે નામ આપીએ, હકીકત એ છે કે એટેચમેન્ટ આપણા સર્વ દુઃખોનું મૂળ છે. જિંદગી જીવવાના મેન્યુઅલ કહી શકાય એવા તમામ પુસ્તકો, ધર્મગ્રંથો કે આધ્યાત્મિક સંપ્રદાયો અંતે તો એક જ વાત કરે છે, ‘અનાસક્તિ ભાવ.’ એ બુદ્ધનો ઉપદેશ હોય કે લાઓત્સેએ લખેલું ‘તાઓ-તે-ચીંગ’, માર્કસ ઓરેલિયસે લખેલું ‘મેડિટેશન્સ’ હોય કે એપીક્ટેટસનું ‘Enchiridion – એનકાઈરીડીઓન’, દરેક ફિલોસોફી કે આધ્યાત્મિક વિચારધારા છેવટે તો આ ‘ડિટેચમેન્ટ’ નામના પ્રયાગ સ્થળ પર જ સંગમ પામતી હોય છે. તો આ ડિટેચમેન્ટ વિશે કોની પાસેથી અધિકૃત માહિતી મળે? જવાબ છે : જગતના સૌથી મોટા ફિલોસોફર, પ્રેમી, પથદર્શક, મિત્ર, સારથિ અને આપણા પોતાના ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પાસેથી. ડિટેચમેન્ટ એટલે શું? દુન્યવી ચીજોનો ત્યાગ કરીને ક્યાંક એકાંતવાસમાં ચાલ્યા જવું? સાંસારિક જીવન છોડીને સાધુ કે સંન્યાસી બની જવું? પ્રિયજનો, મિત્રો અને કુટુંબીજનો પ્રત્યેની માયા સંકેલીને લાગણીવિહીન બની જવું? લોકોને પ્રેમ કરવાને બદલે તેમના તરફનો લગાવ સંકોરી લઈને, શું આ જગતથી વિમુખ થઈ જવું? તો જવાબ છે ના. ડિટેચમેન્ટ એટલે આમાંનું કશું જ નહીં. આ પૃથ્વી પર અવતાર લઈને જ્યાં ખુદ કૃષ્ણ આટલું બધું ઈવેન્ટફુલ જીવ્યા હોય, તેઓ આપણને સંન્યાસ લેવાની સલાહ શું કામ આપે? અનાસક્તિ એટલે વૈરાગ્ય નહીં. અનાસક્તિ એટલે નોન-એટેચમેન્ટ. કશુંક ભોગવવું અને છતાંય એના પ્રત્યેનો મોહ ન રાખવો. કોઈને પ્રેમ કરવો અને છતાંય એને પામવાની ઈચ્છા ન રાખવી. ટૂંકમાં, આપણા જીવનમાં પ્રવેશતી દરેક વસ્તુ, વ્યક્તિ, લાગણી, પરિસ્થિતિ કે મનોભાવ સાથે તટસ્થતાપૂર્વકનું તાદાત્મ્ય રાખવું. એક ‘એસ્થેટિક ડિસ્ટન્સ’ જાળવવું. આ જગતની મોટા ભાગની સમસ્યાઓનો એકમાત્ર ઉપાય અંતર છે. મારા જીવનમાં આવેલા આધ્યાત્મિક સંકટ દરમિયાન, જે વાક્યએ મને ઉગાર્યો એ જ વાક્ય તમારી સાથે શેર કરું છું. ‘Do not get identified by what you are not.’ જે આપણે નથી, એવી બધી જ ઓળખ ખંખેરી નાંખવાથી આ જગતના તમામ દુઃખ, પીડા અને યાતનાઓ ખરી પડે છે. એ વ્યક્તિ હોય કે વસ્તુ, શરીર હોય કે સંપતિ, પદવી હોય કે વ્યવસાય, જ્યાં સુધી આપણે પોતાની જાતને ચૈતન્ય સિવાય બીજા કશાયથી પણ ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરીશું, ત્યાં સુધી યાતના અનિવાર્ય છે. ડિટેચમેન્ટ એટલે કોઈ લાગણી, પરિસ્થિતિ, વ્યક્તિ કે વિચાર આપણા પર હાવી ન થાય કે આપણને નિયંત્રણ ન કરે એટલું અંતર રાખવાની અવસ્થા. એ પ્રેમ હોય કે પદાર્થ, આ જગતમાં આપણે એક પણ વસ્તુના માલિક નથી, ફક્ત ઉપભોગતા છીએ. જે રીતે જન્મ અને મૃત્યુ જેવી ઘટનાઓ અનૈચ્છિક અને અનિયંત્રિત હોય છે, એ જ રીતે આપણા જીવનના દરેક તબક્કે બનતી ઘટનાઓ પણ આપણા નિયંત્રણની બહાર હોય છે. એ પ્રિયજન હોય કે સુખ, આજે જે મળ્યું છે એ કોઈ પણ તબક્કે છીનવાઈ શકે છે એવી તૈયારી સાથે એને ચાહવાની આવડત એટલે અનાસક્તિ. આપણી અંદર રહેલા ચૈતન્યના બીજ સિવાય, એની આસપાસ વિકસેલું કશું જ આપણો હિસ્સો નથી અને આપણાથી પર છે એ સમજણ એટલે આત્મ-સાક્ષાત્કાર અને એ તબક્કા સુધી પહોંચવા માટેની લાંબી, કપરી અને જટિલ આધ્યાત્મિક મુસાફરીમાં જે પથદર્શક આપણી સતત સાથે રહે છે, એ કૃષ્ણ છે. જીવનની દરેક નિરાશા અને નિષ્ફળતામાં સૌથી મોટી પ્રેરણા બની શકે એવો સંદેશ એટલે ભગવદ્્ગીતા. આપણી અંદર રહેલી કોન્શિયસનેસ કે જીવન-ઊર્જાનું મુખ્ય કામ આ સુંદર પૃથ્વી પર એક સાક્ષી બનવાનું છે, એ અવેરનેસ એટલે અનાસક્તિ. એ વિચાર હોય, લાગણી કે વ્યક્તિ, જીવનમાં પ્રવેશેલા કશાયને પણ પકડી રાખવાની વૃત્તિ પીડાને આમંત્રણ આપે છે. રેલવે-સ્ટેશન પર શાંત ચિત્તે બેઠેલી આપણી ચેતના સામેથી અનેક રેલગાડીઓ પસાર થાય છે. જીવનના પ્લેટફોર્મ પર કેટલીક ગાડીઓ અલ્પ સમય માટે રોકાય છે, તો કેટલીક વર્ષો સુધી. આપણી કોન્શિયસનેસના સ્ટેશન પરથી વિદાય લેતી દરેક ટ્રેનને પૂરી સમજણ, સ્વીકૃતિ અને સ્વેચ્છાથી ગુડબાય કહેવાની કળા એટલે ડિટેચમેન્ટ. આ કળા કેળવવા માટેની સૌથી પ્રાથમિક અને મહત્ત્વની જરૂરિયાત એટલે મેડિટેશન. આપણે સ્થાયી થઈએ છીએ, એ જ ક્ષણે આપણી આસપાસ પથરાયેલી જાત સિવાયની તમામ ક્ષણભંગુર અને અલ્પજીવી બાબતો પ્રત્યે સભાન બનીએ છીએ. એ સભાનતા જ પરમ-તત્વ સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે. મનમાં ઉદ્્ભવતા વિચારો કે લાગણીઓ આપણને કોઈ પણ જાતની હાનિ પહોંચાડ્યા વગર, આપણા ચૈતન્યના કાંઠેથી પસાર થઈ જાય છે. જરૂર હોય છે માત્ર તેમને ઓબ્ઝર્વ કરવાની. એ સારી હોય કે ખરાબ, દરેક લાગણી છેવટે તો આપણા માનસ પરથી પસાર થઈ જ જશે એવી પરિપકવતા એટલે અનાસક્તિ. રાધાને અનહદ પ્રેમ કરવો અને છતાં એને પામવા કે મળવા માટે પાછા ન ફરવું. એ હતું પ્રેમ પ્રત્યેનું ડિટેચમેન્ટ. ફળની ચિંતા છોડીને ફક્ત કર્મ પર ધ્યાન આપવાની અર્જુનને આપેલી સલાહ એટલે પરિણામ પ્રત્યેનું ડિટેચમેન્ટ. વૃંદાવન છોડ્યા પછી નંદ-યશોદા પાસે એક વાર પણ પાછા ફરવાને બદલે ધર્મના રસ્તે આગળ વધવું, એ હતું પ્રિયજન પ્રત્યેનું ડિટેચમેન્ટ. આપણે એ જ ગુમાવી શકીએ, જેને પકડી રાખવાનો પ્રયત્ન કરીએ. ડિટેચમેન્ટને સૌથી સુંદર રીતે રજૂ કરતી એક ઝેન કહેવત છે. ‘જીવનની દરેક પરિસ્થિતિમાં તમારી સામે રહેલા વૃક્ષોને યાદ રાખવા. કોઈ પણ જાતના આમંત્રણ વગર ડાળીઓ પર બેસતા પંખીને વૃક્ષ આવકારે છે. એમને માળો બાંધવાની મંજૂરી આપે છે અને છતાં ક્યારેય એમને ઊડતા અટકાવતા નથી. એમને પકડી નથી રાખતા. જો તમે વૃક્ષ જેવા બની શકો, તો અનાસક્તિ દૂર નથી.’ ⬛ rushtiurologyclinic@yahoo.com

અન્ય સમાચારો પણ છે...