હસાયરામ:ઠંડા ઠંડા પાની

એક મહિનો પહેલાલેખક: સાંઈરામ દવે
  • કૉપી લિંક

‘ઈલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગ કર્યા પછી તમારા દીકરાને તરત જ જી. ઇ. બી.માં ઓપરેટરની નોકરી મળી જશે’ આવી અફવા કોઈએ મારા માતા-પિતાને સમજાવી હતી. (જો કે, ત્યારે મને ગોંડલમાં જી. ઇ. બી. પણ નહોતું જડતું. આગળ જતાં નોકરી પણ ના મળી.) જી. ઇ. બી.નાં સપનાં સેવનાર મારી જ સાથે ભણનારા એક મિત્રે ચાર જી. સી. બી. હાંક્યા છે. રાજકોટ પોલિટેક્નિકના એ દિવસો હસવા જેવા જરૂર હતા પરંતુ હસી કાઢવા જેવા હરગીઝ નહોતા. છ સેમેસ્ટરનું ટોટલ ડિપ્લોમા હતું અને દર છ મહિને વગર બોલાવ્યે પરીક્ષા આવી જતી. એક વિષયમાં અંદાજે સોળ ચેપ્ટર રહેતા. ચારેક સાહેબ લોકો ભણાવતા, ચારેકમાં અમે બંક મારતા, ચારેક બહુ અઘરા લાગતા અને છેલ્લાં ચારેકમાંથી પરીક્ષામાં કાંઇ ખાસ પુછાતું નહીં (એવું અમને લાગતું) સરવાળે ઓછુ સાંભળીને ઝાઝું લખવાનું મારું કૌશલ્ય કોલેજકાળમાં વિકસ્યું. (જેના લીધે જ તમારે આ બધા લેખ વાંચવા પડે છે!)
આત્મનિર્ભર યોજના સરકારે ભલે હમણાં જાહેર કરી પણ પરીક્ષામાં 1992થી અમે આત્મનિર્ભર હતા. મેથ્સ(વન) વિષય ત્યારે મને કોઈ પિશાચ જેવો ભાસતો. Sin (સાઇન થીટા) cos (કોસ થીટા) અને tan (ટેન થીટા) મને ડાકણ્યું લાગતી.
અંદાજે સાડાં છસ્સો પાનાંની આઈ. કે. થેરાજાની દળદાર બુક મને છાશવારે સપનામાં આવીને બિવડાવતી. પાંભરસાહેબ એ સમયે ખૂબ રસાળ શૈલીમાં E. M. (Electric Machine) શીખવતા પણ અમારા મગજના મશીનમાં બહુ કાંઈ ઊતરતુ જ નહીં. મશીનનું વાઈન્ડિંગ સાહેબને કડકડાટ હતું. પરંતુ એ લેક્ચર પછી અમારામાંથી ઘણાયને વાઇ આવી જતી. જેને અમે ‘વાઈન્ડિંગની વાઈ’ તરીકે ઓળખતા.
ડિપ્લોમા પહેલાં શેરીના ખૂણે ઉકરડાની ઉપર હડિંગ દસ્તા જેવું ટ્રાન્સફોર્મર ધૃણાભરી નજરે જોયેલુ હતું. ડિપ્લોમા દરમિયાન એ જ ટ્રાન્સફોર્મરને ભણવું પડ્યું. ‘આંયનું આંયા જ છે ને!’ એ શિક્ષણ ત્યારે દૃઢ થયું.
ટ્રાન્સફોર્મરની એક એક ઈનકમિંગ અને આઉટ-ગોઇંગ લાઈન સમજવી એટલી અઘરી હતી કે અમારા ક્લાસમાંથી બે મિત્રોને તાવ આવ્યો અને બે જણાએ રાજકોટ પોલિટેક્નિકમાંથી અમદાવાદ ટ્રાન્સફર લઈ લીધું. (જો કે ત્યાં ગયા પછી સૌને ખ્યાલ આવ્યો કે ટ્રાન્સફોર્મર તો અહીં પણ ભણવું જ પડે છે.) Red-Yellow-Blue (R. Y. B.)ના વાયરિંગ ત્યારે ગાંધીબાપુના ત્રણ બંદર જેવા લગતા હતા. કોલેજમાં સાહેબ જ્યારે R. Y. B.નું ડીટેઈલિંગ સમજાવતા ત્યારે અમારા વર્ગના સિત્તેર ટકા વિદ્યાર્થીઓ મનોમન એમ જ કહેતા કે અમે કાંઇ સાંભળતા નથી, બોલતા નથી કે જોતા નથી.
E.com.(Electrical Communication)નો સબ્જેક્ટ ત્યારે અમને ભણાવવામાં આવતો. પણ અમે તો અમારા કોમ્યુનિકેશનમાંથી નવરા પડીએ તો સમજીએને! પરિણામે ઇલેક્ટ્રિકલ કમ્યુનિકેશન બરાબર આવડ્યું નહીં અને અમારા કમ્યુનિકેશનમાં કંઇ વળ્યું નહીં.
જાડેજાસાહેબ નામના એક પ્રોફેસર ખૂબ લાઈવ સ્ટાઇલથી E. C. (Electric circuit) ભણાવતા. જેમાં થોકબંધ સર્કિટ દોરવાની આવતી. સાપસીડી કે પઝલની જેમ ડાયોડ-કેથોડ-એનોડ ગોઠવવાના રહેતા. એક ઊંધોચત્તો ડાયોડ ગોઠવાઈ જાય તો પાવર રિટર્ન મારતો અને સાહેબ ઘોલ મારતા. (જિંદગીમાં કરેલી એકાદ ભૂલ કેવી રીતે નડશે એ શિક્ષણ ત્યારે મળેલું)
અમે આઠેક મિત્રોએ મળીને પ્રોજેક્ટમાં મસમોટું ‘ઇન્વર્ટર’ બનાવેલું. જેમાં ટાણે જ લાઈટ ન થઈ કારણ કે એક છેડો ટ્રાવેલિંગમાં હલી ગયો હતો. જીવનમાં અંધારું થાય ત્યારે અજવાળું ક્યાંથી પાછું લાવવું એ જ્ઞાન અમને ઇન્વર્ટરમાંથી મળેલું. અમારો પ્રોજેક્ટ ફેઇલ થયેલો પછી અમારા દયામણા મોં જોઈને સાહેબે અમને પાસ કરેલા.
અમારી સાથે પ્રોજેક્ટ કરનાર એક મિત્રએ અગાશીમાં ઇન્વર્ટરના હોલસેલ વેપારનું કર્યું; અને એકે તો પ્રોજેક્ટર બનાવવાનું જ કારખાનું કર્યું. G&T (જનરેશન & ટ્રાન્સમિશન) નામનો જોરદાર વિષય પણ ડિપ્લોમામાં આવતો. પરંતુ એ અમને કોઈ કંપની જેવો લાગતો. ત્યારે અમે L&T અને G&T ને એક સમજતા.
પાવરની H.T. અને L.T. લાઇન ભણવામાં ગળું સુકાઈ જતું. ડિપ્લોમા દરમિયાન થર્મલ પાવર સ્ટેશનની વિઝિટ એ ખારા સમંદરમાં મીઠી વીરડી સમાન રહેતી. A. E. C. અમદાવાદ, વ્યારા, ધુવારણ કે લોકલ પાવર સ્ટેશનની વિઝિટમાંથી જેટલું શીખવાનું મળ્યું એથી વધુ મિત્રો સાથે પ્રવાસમાંથી શીખ્યા.
એસ. ટી. બસમાં વહેલી સવારે સાથે જવાનું હોય ત્યારે ગિર્દી પણ ખૂબ રહેતી. દૂબળા દેહને લીધે કદાવર મિત્રો મને બસની બારીમાંથી ગરકાવી જગ્યા રોકવા માટે ઉપયોગ કરતા એ હજુ યાદ છે.
રાજકોટ પોલિટેક્નિક G.S.નું ઈલેક્શન યુ. પી.-બિહારની ચૂંટણી કરતાં વધુ રોમાંચક થતું. નવા સ્ટુડન્ટનું રેગિંગ પણ થતું. આ લખનારને ત્યારે બાબા સહગલનું રેપ-સોંગ ‘ઠંડાં ઠંડાં પાની’ આખું કંઠસ્થ હતું. સિનિયરોએ લગભગ એક અઠવાડિયા સુધી એ ‘ઠંડાં ઠંડાં પાની’ના વર્ચ્યુયલ પાઠ મારી પાસે કરાવેલા.
હું ડાબોડી છું અને ડાબોડી હોય તેનું ડાબું મગજ વધુ સતેજ હોય એવો વહેમ મેં પહેલેથી સંભાળીને અખંડ સાચવ્યો છે. એ સમયે જુમરી તલૈયા નામની ઓડિયો કેસેટ બહાર પડેલી. આ બાપુડો એમાંથી લગભગ બાવીસ ફિલ્મસ્ટારના અવાજની મિમિક્રી કરતો પરિણામે મને ટકાઉ મિત્રો ઝડપથી મળ્યા. તેમજ આ મિમિક્રી અને રેપસોંગને લીધે મારે સેન્ડવિચના ખર્ચા બચેલા.
કેમિકલવાળા પોતાને ઉચ્ચ વર્ણના ગણતા જેથી એ સિવિલવાળા સામે નજર પણ ન માંડતા. ઇલેક્ટ્રિકલ અને મીકેનિકલ લગભગ ભેળાઈ ગયેલા હોવાથી આ બે ફેકલ્ટીમાં મિત્રો ઝડપથી બનતા. પરંતુ કેમિકલવાળાને બતાડી દેવા ઘણીવાર નાની નાની બાબતોમાં શીતયુદ્ધ થતાં.
કેમિકલવાળાને અમે દ્રાવ્ય થયેલા ગણતા. ઇલેક્ટ્રિકલવાળાને તાર પર ટીંગાયેલા ગણતા. મીકેનિકલવાળાને બેરિંગમાં ભઇડાયેલા ગણતા. તો સિવિલવાળાને રોડે ચડેલા ગણતા. કોલેજમાં આ ચાર ફેકલ્ટીઓ ચાર વર્ણ વ્યવસ્થા કરતાં પણ વધુ ખતરનાક હતી.
ડિપ્લોમા સીધી રીતે મને ભલે ક્યાંય કામ ન લાગ્યું પરંતુ મારા જીવન ઘડતરમાં D. E. E. ન હોત તો કદાચ હું શ્રેષ્ઠ મિત્રો બનાવતા ન શીખ્યો હોત. 28-11-1994 કોલેજનો છેલ્લો દિવસ આજે પણ લીલોછમ છે. જીગરિયા સૌ મોતીની જેમ વેરાયા હતા. મિત્રો ન હોત તો હું હોત ખરા? જે થાય તે સારા માટે જ હો! કંઇ ન કરવું એના કરતાં તો ડિપ્લોમા કર્યું એ મે બરાબર ના કર્યું કહેવાય? ⬛
***
હાયરામ
મુંબઈથી બોમ્બે કેટલું દૂર થાય?
sairamdave@gmail.com

અન્ય સમાચારો પણ છે...