ટેક્નોહોલિક:ફેંકાયેલી પ્લાસ્ટિકની બોટલોમાંથી બનશે વેનિલા... ડોન્ટ વરી, એ નુકસાન નહીં કરે!

4 મહિનો પહેલા
  • કૉપી લિંક

દુનિયાના જે સળગતા સવાલો છે એમાંથી સૌથી પેચીદો સવાલ કયો છે. જવાબ છે ગ્લોબલ વોર્મિંગ. ગ્લોબલ વોર્મિંગની સમસ્યા ડાયરેક્ટ કયા પ્રોબ્લેમ સાથે ઊંડો સંબંધ ધરાવે છે? પ્લાસ્ટિક. પૃથ્વી માણસોનું નહીં પ્લાસ્ટિકનું ઘર બની ગયું છે. સમુદ્રના તળિયે પ્લાસ્ટિક. આપણા ફળિયામાં પ્લાસ્ટિક. રસોડાના ડ્રોઅરમાં પ્લાસ્ટિક. પર્વતની ટોચે પ્લાસ્ટિક. ગંગામાં પ્લાસ્ટિક. ગાર્ડનમાં પ્લાસ્ટિક. અરે, પીવાતા પાણીમાં પણ પ્લાસ્ટિકના કણો. પ્લાસ્ટિક વિના માણસ જીવી નથી શકતો. કપડાંથી લઈને બોલપેન સુધી બધે જ પ્લાસ્ટિક. એમાં પણ વેફરનાં પડીકાં અને પ્લાસ્ટિકની બોટલો. દર શનિ-રવિ પછી પ્લાસ્ટિકના કચરાનો ખડકલો થઇ જાય. આ પ્લાસ્ટિકનો નિકાલ કઈ રીતે કરવો? જવાબ છે - ખાઈને. શું ખાઈને? વેનિલા આઈસક્રીમ!

પ્લાસ્ટિકમાંથી ફ્લેવરિંગ એજન્ટ. કઈ રીતે? એવી તે કઈ પ્રોસેસ હોય? આજ સુધી એક પણ કેમિકલ પ્લાસ્ટિકને ફેરવી નથી શક્યું તો એવી તે વળી કઈ શોધ થઈ જે પ્લાસ્ટિકમાંથી ખાઈ શકાય એવી વેનિલા ફ્લેવર બનાવી નાખે? આ બધા સવાલોના જવાબ પછી. પહેલા થોડાં સિરીયસ ફેક્ટ્સ જાણી લઇએ.

દુનિયામાં દર મિનિટે એક કરોડ પ્લાસ્ટિકની બોટલો વેચાય છે. જેટલી બોટલો વેચાય છે અને વપરાય છે તેમાંથી માંડ 14 ટકા જેટલી બોટલ્સનું જ રિસાઇકલિંગ થાય છે. બાકીની બધી બોટલો સમુદ્રના તળિયે પહોચીને પ્રદૂષણમાં વધારો કરે છે. પ્રદૂષણ વધે એટલે ગ્લોબલ વોર્મિંગ વધે. ગ્લોબલ વોર્મિંગ વધે એટલે આ વર્ષે જેમ વરસાદ ખેંચાયો એમ જ વરસાદ ઓછો પડે. વરસાદ ઓછો પડે એટલે અર્થતંત્ર ભાંગી પડે અને નાગરિકોને તકલીફ પડે. પ્લાસ્ટિકની બોટલ આખી દુનિયા તબાહ કરી શકે એટલી વિનાશક તાકાત ધરાવે છે. એ આપણને ખબર હતી? ખબર હોય તો પણ આપણે સાવચેતીપૂર્વક ઉપયોગ કરતા ખરા? એની વે, પ્લાસ્ટિકનો ભંગાર વધતો જાય છે એ હકીકત છે.

જેટલું પ્લાસ્ટિક રિસાઇકલ થાય છે એમાંથી બહુ ઓછી પ્રોડક્ટ્સ બને છે. જે બને છે એને ફેંકી દેવું પડે છે. મોટાભાગનું પ્લાસ્ટિક એવું છે જેના એક વખતના વપરાશ પછી તેને તરત ફેંકી દેવું પડે છે. યુઝ એન્ડ થ્રોનો આપણો સ્વભાવ થઇ ગયો છે. તેના કારણે ખૂબ જ નુકસાન થાય છે. ફક્ત પાણીનું જ નહીં પણ જમીનનું પ્રદૂષણ પણ પ્લાસ્ટિક વધારે છે. પ્લાસ્ટિકને બાળવામાં આવે તો હવાનું પ્રદૂષણ વધે. પ્લાસ્ટિક બળે ત્યારે ખૂબ ઝેરી દ્રવ્યો હવામાં મિક્સ થાય એ યાદ રાખવું પડે. એટલે અત્યારના સાયન્સ પાસે પ્લાસ્ટિકનો નિકાલ કરવાનો કોઈ કીમિયો હતો જ નહીં. પરંતુ છેલ્લા થોડા સમયથી વિજ્ઞાનીઓને જાદુની લાકડી મળી છે. પ્લાસ્ટિકનો કચરો હવે માથાનો દુખાવો નહીં પણ જીભનો મીઠો સ્વાદ બની શકે એમ છે. પ્લાસ્ટિકમાંથી વેનિલિન બનાવતા આપણે શીખી ગયા છીએ. વેનિલિન એ વેનિલાનું ફ્લેવરિંગ એજન્ટ છે.

આખી પ્રોસેસ પછી જાણીએ પણ પહેલા એ સમજીએ કે વેનિલા કેમ? વેનિલાનો ઉપયોગ ફક્ત આઈસ્ક્રીમમાં જ નથી થતો. બીજી ઘણી બધી જગ્યાએ થાય છે. વેનિલાની માગ ફાર્મા કંપનીઓને બહુ રહે છે. દવાનું મુખ્ય કેમિકલ તો બહુ કડવું હોય. હવે એ કડવાશને ઓછી કરવા તેમાં ખાંડ ન વાપરી શકાય. (કડવાશ દૂર કરવા ખાંડ જ વાપરવી હોય તો ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે દવા કઈ રીતે બનાવવી?) દવામાં રહેલા જે તે કેમિકલની વાસ અને તેનો ખરાબ સ્વાદ દૂર કરવા માટે વેનિલાનું જ ફ્લેવરિંગ એજન્ટ વપરાય. વેનિલિન સામાન્ય રીતે કુદરતી રીતે પ્લાન્ટમાંથી મળતું હોય છે. પરંતુ તેની ડિમાન્ડ એટલી વધતી જાય છે કે લેબોરેટરીમાં સિન્થેટિક રીતે તેને મેળવવું પડે છે. ફૂડ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં તો વેનિલાનો ઉપયોગ છે જ. કોલ્ડ ડ્રિંક, બેકરી આઈટમ, બ્રેડ, ચોકલેટ વગેરે બનાવવા વેનિલિન જોઈએ.

પ્લાસ્ટિકમાંથી વેનિલા કેવી રીતે બને?
એવી તો કોઈ લેબોરેટરી પ્રોસિજર નથી કે પ્લાસ્ટિકની બોટલને કોઈ લિક્વિડમાં ડૂબાડીએ તો એ વેનિલિન બની જાય. પ્લાસ્ટિકના રેણુઓને તોડવા ઓલ્મોસ્ટ અશક્ય છે એટલે તો આ કચરાનો નિકાલ નથી થઇ શકતો. આમાં પણ કુદરત જ મદદમાં આવી. ઈ.કોલાઇ નામના બેક્ટેરિયા જે આપણા પેટમાં જઠરમાં પણ હોય છે એનો જ એક મ્યુટન્ટ પ્રકાર છે. એ બેક્ટેરિયાના દ્રાવણમાં પ્લાસ્ટિકને રાખવામાં આવે એટલે 35 ટકા જેટલું પ્લાસ્ટિક વિઘટન પામીને વેનિલિનમાં ફેરવાઈ જાય. તેની ઉપર બીજી થોડી કેમિકલ પ્રોસેસ કરીએ એટલે એ બેક્ટેરિયાને વધુ એક્ટિવેટ કરી શકાય અને બાકીનું પ્લાસ્ટિક પણ વેનિલિનમાં ફેરવાઈ જાય. એ દ્રવ્યને શુદ્ધ કરવામાં આવે એટલે ખાઈ શકાય એવી વેનિલા ફ્લેવર આપણને મળે!

ટૂંકમાં, નજીકના ભવિષ્યમાં એવું થશે કે જે પ્લાસ્ટિકના કપમાં તમે વેનિલા આઈસક્રીમ માણ્યો તે પ્લાસ્ટિકનો ફેંકી દેવાયેલો કપ ફરી પાછો આઈસક્રીમ બનીને તમારા પેટમાં જશે! (ડોન્ટ વરી, એ નુકસાન નહીં કરે!)
mindequity@gmail.com
(લેખિકા સિલિકોન વેલી, અમેરિકા સ્થિત એક મલ્ટિનેશનલ ટેક. કંપનીમાં કાર્યરત છે અને ટેક્નો-ઇન્થ્યૂસિએસ્ટ છે)