તમારા શહેરના લેટેસ્ટ સમાચાર અને ફ્રી ઈ-પેપર મેળવો

ડાઉનલોડ કરો

એક્સપ્લોર ઇન્ડિયા:દેવોની ભૂમિમાં ઉત્તરાખંડનાં ‘પંચ પ્રયાગ’ની અદ્વિતીય સફર, જિંદગી પ્રત્યેનો દૃષ્ટિકોણ અને અભિગમ બદલીને જ ઘરે મોકલશે

4 મહિનો પહેલા
  • કૉપી લિંક

દેવભૂમિ ઉત્તરાખંડની પાવનભૂમિ પરથી પોતાની યાત્રા શરૂ કરતા ગંગાજી માત્ર એક નદી નથી કરોડો ભારતવાસીઓની શ્રદ્ધાનો પ્રવાહ છે. ગંગાજીના જળમાં હિમાલયના આધ્યાત્મિક સત્ત્વનો નિચોડ છે. જેના પ્રવાહ સાથે સમગ્ર દેશ આધ્યાત્મિક રીતે જોડાયેલો છે. સદીઓથી ગંગાજી ધર્મ અને ધરતીનું સિંચન કરતા આવ્યા છે. આ ગંગાજી ગૌમુખમાંથી નીકળે છે એવું આપણે સૌ જાણીએ છીએ. પરંતુ ગંગાજીના જળનો મુખ્ય પ્રવાહ બનતા પહેલા અનેક જળપ્રવાહો મળીને સંપૂર્ણ ગંગાનો પ્રવાહ બનાવે છે. ગંગાજી કોઈ એક પ્રવાહ નથી એ સહિયારા પ્રવાહનો સંગમ છે. એવું કહેવાય છે કે, ગંગાજી લોકકલ્યાણ માટે જ્યારે અવતરણ કરવાનાં હોય છે ત્યારે એમનો પ્રવાહ એટલો વિશાળ હોય છે કે ધરતી પર એમની ધાર ઝીલી નહીં શકાય. તેથી, શિવજીએ તેમની જટામાંથી અલગ અલગ ધારા રૂપે ગંગાજીનું અવતરણ ધરતી પર કર્યું અને આ અલગ અલગ ધારાઓ પંચ પ્રયાગ તરીકે મળીને ગંગાજીનો મુખ્ય પ્રવાહ બનાવે છે. ઉત્તરાખંડના ગઢવાલ હિમાલયમાં આવેલાં આ પાંચ પ્રયાગો ખૂબ પવિત્ર માનવામાં આવે છે.

કેદારનાથ, બદ્રીનાથ અને ગંગોત્રીમાંથી નીકળતા મુખ્ય પ્રવાહોને માર્ગમાં અલગ અલગ નદીઓના પ્રવાહો મળે છે. સામાન્ય રીતે પ્રયાગ એટલે બે કે તેથી વધુ નદીઓના જળનું એકબીજામાં ભળવું. આ સ્થળ ખૂબ જ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. આ પ્રયાગો આસપાસ અનેક ઘાટ અને આશ્રમો આવેલા છે. આ પાંચ પ્રયાગોથી ગંગાજીના પંચપ્રયાગ બને છે.

1. વિષ્ણુપ્રયાગ = અલકનંદા + ધૌલીગંગા (વિષ્ણુગંગા)

2. નંદપ્રયાગ = અલકનંદા + નંદાકિની

૩. કર્ણપ્રયાગ = અલકનંદા + પિંડર (કર્ણગંગા)

4. રુદ્રપ્રયાગ =અલકનંદા + મંદાકિની

5. દેવપ્રયાગ = અલકનંદા + ભાગીરથી

હિમાલયના અલૌકિક વિસ્તારમાં વહેતા ગંગાજીની સફર માણવી એક લહાવો છે. પોતાના અંદાજમાં વહેતા મંજિલની પરવા કર્યા વગર આસપાસની નદીઓ સાથે સંગમ કરતા ગંગાજી જાણે દરેક જીવને હળીમળીને રહેવાનો સંદેશ આપી જાય છે. તેમનો પ્રવાહ પ્રેમ મિશ્રિત છે. જેમાં દરેક માટે મીઠો આવકાર છે. આપણે જાણીએ છીએ કે અલકનંદા અને ભાગીરથીના સયુંક્ત પ્રવાહને ગંગા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેની પહેલા આવતા પ્રયાગોનું સાંનિધ્ય માણીએ.

નારદજીએ આ જ સ્થળ પર ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરી હતી
નારદજીએ આ જ સ્થળ પર ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરી હતી

વિષ્ણુપ્રયાગ
પંચ પ્રયાગોમાં સૌથી પ્રથમ જેની ગણના થાય છે તે વિષ્ણુપ્રયાગ. સતોપનાથ ગ્લેશિયરમાંથી નીકળી બદ્રીનાથ બાબાના ચરણ પખાળતી આવતી અલકનંદા અને નીતિપાસ પાસેથી નીકળતી ધૌલીગંગા (વિષ્ણુગંગા)ના સંગમથી વિષ્ણુપ્રયાગ બને છે. વિષ્ણુપ્રયાગ બદ્રીનાથથી ખૂબ જ નજીક પડે છે. જોશીમઠથી બાર કિલોમીટર જેટલા અંતરે આ પ્રયાગ આવેલ છે. નારદજીએ આ જ સ્થળ પર ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરી હતી. પ્રયાગ આસપાસ જય અને વિજય નામના પર્વતો છે, જે ભગવાન વિષ્ણુના દ્વારપાળ છે એવું માનવામાં આવે છે. અહીં ભગવાન વિષ્ણુનારાયણનું મંદિર છે જેની સ્થપાના ઇન્દોરના મહારાણી અહલ્યાબાઈએ કરાવી હતી. જેના વિષ્ણુકુંડમાં ખૂબ જ શ્રદ્ધાથી યાત્રાળુઓ ડૂબકી લગાવે છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં નદીઓના સંગમને ખૂબ જ પવિત્ર માનીને ત્યાં સ્નાન કરવાનું ખૂબ જ માહાત્મ્ય રહેલું છે. અહીં અલકનંદાનો પ્રવાહ ખૂબ જ વેગીલો છે. નાના બાળક જેમ ખૂબ જ ઉત્સાહથી પોતાની ધૂનમાં આસપાસ જોયા વગર જાણે દોડ્યા જ કરે છે એવું લાગે.

નંદપ્રયાગ
નંદદેવી પર્વતમાંથી નીકળતી નંદાદેવી નદી અને અલકનંદાના પ્રવાહો નંદપ્રયાગ પાસે મળે છે. અહીંથી આગળ વીસ કિલોમીટર કર્ણ પ્રયાગ આવેલ છે. નંદબાબાએ પુત્ર પ્રાપ્તિ માટે અહીં ભગવાન વિષ્ણુની તપસ્યા કરી હતી. જેના કારણે પણ આ પ્રયાગ નંદના નામથી ઓળખાય છે. અહીં કર્ણવ ઋષિનો આશ્રમ પણ આવેલો છે. કાલિદાસના શકુંતલા અને દુષ્યંતની પ્રણય ગાથા પણ આ સ્થળ સાથે જોડાયેલી છે. ભૂગોળના નિયમ પ્રમાણે સંગમ પર જે નદીનો પ્રવાહ વધુ ઊંડો હોઈ તે નદીના નામ પરથી આગળનો પ્રવાહ ઓળખાય અને જો બને પ્રવાહ સમાંતર થઈ જાય તો આગળ નવા નામથી ઓળખાય છે. તેથી અહીંથી આ પ્રવાહ અલકનંદા નામથી જ આગળ વધે છે.

એવું કહેવાય છે કે અહીં જ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ કર્ણના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા હતા
એવું કહેવાય છે કે અહીં જ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ કર્ણના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા હતા

કર્ણપ્રયાગ
એવું કહેવાય છે કે કર્ણએ અહીં ભગવાન સૂર્યની કૃપા પ્રાપ્ત કરવા માટે તપસ્યા કરી હતી. અને અહીં જ ભગવાન સૂર્યએ કર્ણથી પ્રસન્ન થઈને તેને કવચ અને કુંડળ આપ્યા હતા અને એવું કહેવાય છે કે અહીં જ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ કર્ણના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા હતા. અહીં કુમાઉ હિમાલયના પિંડર ગ્લેશિયરમાંથી નીકળતી પિંડર નદીકે જે કર્ણગંગા તરીકે પણ ઓળખાય છે તે અલકનંદા નદીને મળે છે. તેથી અહીં સ્નાન કરીને દાન કરવામાં આવે છે. તેમજ તર્પણ પણ કરવામાં આવે છે.

ભગવાન શિવે નારદમુનિને અહીં રૌદ્ર રૂપનાં દર્શન આપ્યાં હતાં
ભગવાન શિવે નારદમુનિને અહીં રૌદ્ર રૂપનાં દર્શન આપ્યાં હતાં

રુદ્રપ્રયાગ
કેદારનાથ પરથી આવતી મંદાકિની અને બદ્રીનાથ તરફથી આવતી અલકનંદા નદીનો સંગમ રુદ્રનાથ મંદિર પાસે થાય છે. ભગવાન શિવે નારદમુનિને અહીં રૌદ્ર રૂપનાં દર્શન આપ્યાં હતાં. અહીં રૂદ્રેશ્વર મહાદેવ, ગૌરી દેવી મંદિર આવેલું છે. કેદારનાથ જવાનો મુખ્ય ગેટવે એટલે રૂદ્રપ્રયાગ. ઋષિકેશથી આવતા જ રસ્તા પરથી બે બહેનો ઉમળકાથી એકબીજાને મળવા આતુર હોય એમ અહીં અલકનંદા અને મંદાકિનીનો સંગમ થાય છે. કહેવાય છે કે ગુપ્ત સરસ્વતી પણ અહીં જ મળે છે પણ એ પાતાળલોકમાં વહે છે. અહીં રસ્તા પર જ ગાડી ઊભી રાખીને અલગ અલગ રંગોની બંને નદીઓને નિહાળતા નિહાળતા મનમાં દૈવિક તરંગો ઉદભવે તેમજ આ નદીઓ આપણને એ હકારાત્મક તરંગોમાં ખેંચી જાય છે. રૂદ્રપ્રયાગમાં મીઠાઈઓ ખૂબ જ સરસ મળે છે. અહીંનાં સંગમમાં ડૂબકી લગાવવી એ દરેક વ્યક્તિ માટે સ્વપ્ન સમાન હોય છે. રસ્તા પર સાથે સાથે નદી માની માફક આપણો હાથ પકડીને ચાલતી હોય એવો જ ભાસ થાય છે. એક તરફ નદી અને એક તરફ વિશાળ જંગલ સાથેનાં પહાડો કુદરતની અજોડ સર્જનાત્મકતાનો પરિચય કરાવે છે.ઉત્તરાખંડને અમસ્ત્તી જ દેવોની ભૂમિ નથી કહી.

એવું કહેવાય છે કે ભગવાન રામે રાવણના વધ પછી તેની હત્યાના પાપ નિવારણ માટે અહીં યજ્ઞ કરેલો તેની યાદમાં અહીં રઘુનાથ મંદિર આવેલું છે
એવું કહેવાય છે કે ભગવાન રામે રાવણના વધ પછી તેની હત્યાના પાપ નિવારણ માટે અહીં યજ્ઞ કરેલો તેની યાદમાં અહીં રઘુનાથ મંદિર આવેલું છે

દેવપ્રયાગ
હિમાલય ગંગાજીને પહાડોમાંથી ભારતનાં વિશાળ મેદાનોમાં વિદાય આપવા આવે એ પહેલાં દેવપ્રયાગમાં ગંગાજીને ભાગીરથીમાંથી પૂર્ણ રૂપે ગંગા બનાવે છે. ભાગીરથી અને અલકનંદા એકમેકમાં ભળીને ગંગાજી અહીંથી વહે છે. એવું કહેવાય છે કે ભગવાન રામે એ રાવણના વધ પછી તેની હત્યાના પાપ નિવારણ માટે અહીં યજ્ઞ કરેલો તેની યાદમાં અહીં રઘુનાથ મંદિર આવેલું છે. અહીંથી ગંગાના નિર્મળ પ્રવાહને નિહાળતાં આંખ અને મનને શાતા મળે છે એટલે જ કદાચ વડીલોનાં વર્લ્ડ ટૂરમાં પંચપ્રયાગ જ હોય છે. અહીંથી ગંગાજીના અલગ જ પ્રંચડ રૂપને વિશાળ પહાડોમાંથી ઊછળતી કુદતી નિહાળી શકાય તો વળી ક્યાંક ખુલ્લાં મેદાનોમાં વિશાળ પટમાં પણ નિહાળી શકાય. શિવપુરી પહોંચતાં જ ગંગાજી ખૂબ જ વેગથી વહેતી જોવા મળે છે. છેલ્લે ઋષિકેશથી ગંગાજી ભારતનાં મેદાનોમાં વહેવા લાગે છે એટલે જ કહેવાય છે કે હિમાલય ગંગાજીને છેક હરિનાં દ્વાર સુધી મુકવા માટે જાય છે.

દરેક સંગમનું આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ તો છે પરંતુ વેગીલા પ્રવાહમાં વહેતા ગંગાજીનું પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય અપ્રતિમ છે. અનેક ઋષિમુનિઓના તપથી પવન થયેલા ઘાટ અને સંગમોનું અનેરું મહત્ત્વ રહ્યું છે. તટ પર બેસીને લાંબો સમય સુધી પ્રવાહને જોવો એક લહાવો છે. જીવનમાં શક્ય હોય તો એકવાર જરૂરથી આ સંગમોમાં ડૂબકી લગાવવા જવું જોઈએ. હિમાલયનું સાંનિધ્ય અને ગંગાજીની શીતળતા અપાર શાંતિ આપે છે.

હિમાલયના પ્રવાસો કરીએ એટલા ઓછા છે પણ આમ અલગારી રખડપટ્ટીના ભાગરૂપે હિમાલય ફરવામાં આવે તો મજા આવે. આ દરેક સ્થળ પર જવા માટે મુખ્ય સ્થળ ઋષિકેશ છે. રેલમાર્ગ લેવો હોય તો હરિદ્વાર ને ત્યાંથી ઋષિકેશ. ઋષિકેશમાં અઢળક આશ્રમ છે, જ્યાં યોગ અને મેડિટેશન કરી શકાય છે. હવાઈ માર્ગે દેહરાદૂનથી ઋષિકેશ સરળ પડે છે. ખાવાપીવા માટે અહીંયાની લોકલ શક્કરિયણની ચાટ મસાલાની લિજ્જત માણવા જેવી. રહેવા માટે દરેક સ્થળે સ્વચ્છ અને સસ્તી હોટેલ મળી રહે છે. જિંદગીમાં ખુશીઓને આપણી પાસે આવકારવી હોય તો બસ આમ નીકળી પડવું. હિમાલય ક્યારેય નિરાશ કરીને નહીં, પણ જિંદગી પ્રત્યે દૃષ્ટિકોણ અને અભિગમને બદલીને જ ઘરે મોકલશે.
creativearyans3@gmail.com
(‘આરણ્યક’ તરીકે જાણીતા કૌશિક ઘેલાણી અલગારી રખડપટ્ટી કરીને કુદરતને પોતાના અસ્સલ મિજાજમાં જોતા અને કેમેરામાં કેદ કરતા વાઇલ્ડલાઇફ ફોટોગ્રાફર છે)

અન્ય સમાચારો પણ છે...