એક્સપ્લોર ઇન્ડિયા:કલા, અધ્યાત્મ અને સંસ્કૃતિનો અદભુત સમન્વય એટલે મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર

19 દિવસ પહેલા
  • કૉપી લિંક

માનવીએ પોતાના આધ્યાત્મિક ખેડાણની શરૂઆત કરી ત્યારથી સૂર્યપૂજાના સંસ્કાર મેળવ્યા છે. ભારત અને સમગ્ર વિશ્વમાં કોઈ ને કોઈ ભાગમાં પ્રાચીનકાળથી માંડીને આજ દિન સુધી સૂર્યપૂજાનો સાક્ષી માનવ સમાજ રહ્યો છે. પ્રત્યક્ષ દેવ તરીકે સૂર્યપૂજા સિંધુ સંસ્કૃતિ અને વૈદિક કાળથી થતી આવી છે. અનંત ઊર્જાના સ્રોત એવા સૂર્યદેવ દરેક માટે વંદનીય છે. આજે પણ આપણામાં સૂર્યદેવને જળ અર્પણ કરી વંદન કરવાનો રિવાજ છે. પૃથ્વી પરનાં તમામ જીવંત તત્ત્વો માટે સૂર્ય ઊર્જા કેટલી આવશ્યક છે તે આપણે સૌ જાણીએ જ છીએ. માનવના શારીરિક અને માનસિક શાંતિ સાથે પણ સૂર્ય ઊર્જા જોડાયેલી છે. તેથી, સૂર્યનમસ્કાર અને આધુનિક સનબાથ જેવી ક્રિયાઓ આપણી જીવનશૈલીનો એક ભાગ છે.

સૂર્યપૂજાના આ સંસ્કારના પ્રતિબિંબ સમાન ભારતનાં મુખ્ય ત્રણ સૂર્ય મંદિરો પૈકીનાં એક મંદિરનું આજે આપણે સાંનિધ્ય માણીશું. ભારતમાં સૂર્યદેવનાં મુખ્ય ત્રણ પ્રાચીન મંદિરો આવેલાં છે, જેમાં કશ્મીરમાં આવેલું માર્તંડ સૂર્યમંદિર, ઓડિશાનું કોણાર્ક સૂર્યમંદિર અને ગુજરાતમાં આવેલા મોઢેરાના સૂર્યમંદિરનો સમાવેશ થાય છે. સોલંકી વંશના રાજા ભીમદેવ દ્વારા આ મંદિરનું નિર્માણ કરાવવામાં આવ્યું હતું. એવું કહેવાય છે કે મોહમ્મદ ગઝનવીના આક્રમણ દરમિયાન વીરગતિ પામેલા શહીદો માટે વિરાંજલી રૂપથી બાંધવામાં આવ્યું હતું.

મોઢેરાનાં સૂર્યમંદિરની સ્થાપત્ય શૈલી મારું ગુર્જર શૈલી છે, જે નાગર શૈલીનો એક પ્રકાર છે. ઈસવીસન 1026 દરમિયાન પુષ્પાવતી નદીના કાંઠે ભીમદેવ પ્રથમ દ્વારા આ મંદિરનું નિર્માણ થયું હતું, જે હાલ મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલું છે. મોઢેરા એ સૂર્યઊર્જાનો ઉપયોગ કરવા બાબતે પણ સમગ્ર વિશ્વમાં અનુકરણીય છે. આજે મોઢેરા ભારતનું પ્રથમ 100% સૌર ઊર્જાથી સંચાલિત ગામ બન્યું છે, જે ખૂબ જ સરાહનીય છે. મંદિરના સ્થાપત્યની દૃષ્ટિએ ઉત્કૃષ્ટ ગણના પામ્યું છે

સૌથી લાંબા દિવસ દરમિયાન અહીં ગર્ભગૃહમાં આવેલી મૂર્તિ સુધી સૂર્યનાં કિરણો પહોંચે છે
સૌથી લાંબા દિવસ દરમિયાન અહીં ગર્ભગૃહમાં આવેલી મૂર્તિ સુધી સૂર્યનાં કિરણો પહોંચે છે

નાગર શૈલીનાં મંદિરોની જેમ આ મંદિરનું બાંધકામ જગતિ (ઊંચા ઓટલા જેવા બાંધકામ) પર થયેલું છે. મંદિરના મુખ્ય ત્રણ ભાગ છે, જેમાં ગર્ભગૃહ, સભામંડપ અને સૂર્ય કુંડનો સમાવેશ થાય છે. પૂર્વાભિમુખ આ મંદિરનું બાંધકામ એવી રીતે કરવામાં આવ્યું છે કે વર્ષના એ દિવસો કે જેમાં દિવસ અને રાતની લંબાઈ સમાન હોય છે તેમજ સૌથી લાંબા દિવસ દરમિયાન અહીં ગર્ભગૃહમાં આવેલી મૂર્તિ સુધી સૂર્યનાં કિરણો પહોંચે છે અને તે સ્થાન ચોક્કસ 90 અંશ પૂર્વમાં આવેલું છે. સાંભળીને જ અચરજ પમાય કે કેટલી ચોક્કસાઈથી બાંધકામ કરવામાં આવ્યું હશે કે જેથી પ્રતિમા સુધી સૂર્યકિરણો પહોંચી શકે અને આ જ દિવસો દરમિયાન સૂર્ય જ્યારે મધ્યાહ્ન પર હોય ત્યારે મંદિરનો પડછાયો જમીન પર નથી પડતો. છે ને અદભુત! મંદિરના ગર્ભગૃહ અને સભામંડપ એકસાથે જોડાયેલા નથી. તેમની મધ્યમાં અંતરાલ છે. ગર્ભગૃહમાં બાર મહિનાના પ્રતિક રૂપે બાર સ્તંભો છે, જેમાં જીવનના દરેક પાસાંને આવરી લેતાં શિલ્પો કંડારવામાં આવ્યા છે. ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ દરેકને અહીં અંકિત કરવામાં આવ્યા છે.

મંદિરના બીજો મુખ્ય ભાગ એટલે સભામંડપ અથવા તો રંગ મંડપ, જે બાવન સ્તંભો ધરાવે છે. તે દરેક પર રામાયણ અને મહાભારતનાં કથાનકો કંડારવામાં આવ્યાં છે. દરેક શિલ્પ એટલું સુંદર અને બારીક કોતરણીવાળું છે કે શિલ્પકારને દાદ આપવાનું મન થઈ જાય. એ જોઈને એવો વિચાર આવે કે આ શિલ્પીઓએ પથ્થરોને પણ બોલતા કરી દેવાની કળા આત્મસાત્ કરી છે. સ્ટોરી ટેલિંગ શીખવું હોય તો એકવાર આવાં સ્થાપત્યોને જરૂરથી ઝીણવટપૂર્વક નિહાળવાં જોઈએ. સાથે સાથે એ સવાલ પણ થાય કે આ કારીગરોએ પોતાને કેવી રીતે ઘડ્યાં હશે, આ કલા કેટલો સમય લઇને શીખી હશે, કેટલો સમય લાગ્યો હશે તેને આ એક શિલ્પ બનાવતા? કદાચ એણે એવો વિચાર પણ નહીં કર્યો હોય કે એનું કામ સદીઓ પછી પણ એની કલાની હયાતી પૂરશે. સભામંડપમાં મુખ્ય ચાર પ્રવેશદ્વાર છે, જેમાં ચારે દિશા તરફથી પ્રવેશી શકાય એવી રચના કરવામાં આવી છે. તેમજ, રંગ મંડપના સ્તંભો પણ એવી રીતે ગોઠવવામાં આવ્યા છે કે ક્લાસિકલ ડાન્સનું સ્ટેજ બની શકે કારણ કે, આપણાં બધાં શાસ્ત્રીય નૃત્યોનું ઉદગમ સ્થાન તો દેવ મંદિર જ છે.

રાવણ વધ બાદ શ્રી રામ ગુરુદેવ વશિષ્ઠની આજ્ઞાથી આત્મશુદ્ધિ અને બ્રહ્મહત્યાનું પાપ ધોવા અહીં આવેલા હતા
રાવણ વધ બાદ શ્રી રામ ગુરુદેવ વશિષ્ઠની આજ્ઞાથી આત્મશુદ્ધિ અને બ્રહ્મહત્યાનું પાપ ધોવા અહીં આવેલા હતા

મંદિરનો ત્રીજો ભાગ એટલે સૂર્યકુંડ અથવા તો રામકુંડ. એવી પણ લોકવાયકા છે કે રાવણ વધ બાદ શ્રી રામ ગુરુદેવ વશિષ્ઠની આજ્ઞાથી આત્મશુદ્ધિ અને બ્રહ્મહત્યાનું પાપ ધોવા અહીં આવેલા હતા. અહીં વિશાળ કુંડની આસપાસ એકસો આઠ નાનાં મંદિરો બનાવવામાં આવ્યાં છે. તેમજ, કુંડમાં ઊતરવા માટે ચારેબાજુ આકર્ષક પગથિયાં બનાવવામાં આવ્યાં છે. સામાન્ય રીતે નાગરશૈલીનાં મંદિરોમાં જે ઉત્તર ભારતમાં છે તેમાં કુંડ સ્થાપત્યો નથી જોવા મળતાં. પરંતુ ચાલુક્ય શૈલી તેમાં અપવાદરૂપ છે. મંદિરના બહારના ભાગમાં નાનું ખંડિત શિવ મંદિર પણ છે. સમગ્ર મંદિર પરિસરમાં બહાર અને અંદર બંને બાજુ નકશીકામ થયેલું છે. મુખ્ય મંદિરની બહારની બાજુ સૂર્યદેવનું એક શિલ્પ છે, જેમાં તેમના વાહનમાં સાત અશ્વો જે સાત દિવસનાં પ્રતીક છે, તેમજ આસપાસ અન્ય બાર નાનાં શિલ્પો જે બાર મહિના સૂચવે છે. દરેક શિલ્પકૃતિને નિહાળીને એવું લાગે કે શરીરનાં અંગોનો આવો સચોટ સુંદર મરોડ આપી ઘડનારાનું નિરીક્ષણ કેવું હશે.

હાલ આ મંદિરને ભારતીય પુરાતત્ત્વ વિભાગ હેઠળ આવતું રાષ્ટ્રીય ધરોહર તરીકે મહત્ત્વનું સ્મારક જાહેર કરવામાં આવ્યું છે
હાલ આ મંદિરને ભારતીય પુરાતત્ત્વ વિભાગ હેઠળ આવતું રાષ્ટ્રીય ધરોહર તરીકે મહત્ત્વનું સ્મારક જાહેર કરવામાં આવ્યું છે

હાલમાં મંદિરમાં પૂજાનો નિષેધ છે. અલાઉદ્દીન ખીલજીએ અહીં આક્રમણ કરી મંદિરનો ઘણો ખરો ભાગ નષ્ટ કરેલો હતો અને મંદિરને ખંડિત બનાવી દીધું હતું. આજે પણ ઘણી મૂર્તિઓ, શિલ્પોને ખંડિત અવસ્થામાં જોઈ શકાય છે. હાલ આ મંદિરને ભારતીય પુરાતત્ત્વ વિભાગ હેઠળ આવતું રાષ્ટ્રીય ધરોહર તરીકે મહત્ત્વનું સ્મારક જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. ગુજરાત સરકાર દ્વારા અહીં દર વર્ષે ઉત્તરાયણ પછી ઉત્તરાર્ધ મહોત્સવનું ભવ્ય આયોજન કરવામાં આવે છે, જેમાં કલાકારો દ્વારા વિવિધ શાસ્ત્રીય નૃત્યોનું પ્રદર્શન કરવામાં આવે છે. જેથી, આપણો વારસો પણ જળવાઈ રહે અને લોકો સુધી પહોંચી પણ શકે. હાલમાં અહીં રાત્રે લાઈટ શોનું પણ આયોજન થાય છે. વિવિધ રંગોના પ્રકાશથી રાત્રિ દરમિયાન મંદિર ખૂબ મનોરમ્ય લાગે છે. રંગોથી મંદિર ઝગમગી ઊઠે છે. અહીં સાઈટની પાસે જ મોટો ગાર્ડન છે, સરસ ગ્રીન લોન છે, વૃક્ષો છે તો પરિવાર અને મિત્રો સાથે જઈને નાની પિકનિક ચોક્કસપણે પ્લાન કરી શકાય. જેથી, કંઈક નવું જાણવા અને શીખવા ચોક્કસથી મળશે.

ઘણી જગ્યાએ આપણે જોયું હશે કે લોકો આવાં સ્મારકો પર બેજવાબદારી દેખાડે છે. કચરો ફેંકવો, દીવાલો પર લખવું, પ્રતિબંધિત હોય એવી જગ્યા કે વસ્તુઓને અડવું વગેરે પણ દરેકે એક જાગૃત નાગરિક તરીકે પોતાના સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિક અને પ્રાકૃતિક વારસાને રક્ષણ કરવાની ફરજ અદા કરવી જોઈએ અને પોતાનાં બાળકોમાં અત્યારથી જ એ ભાવના કેળવવી જોઈએ.
creativearyans3@gmail.com
(‘આરણ્યક’ તરીકે જાણીતા કૌશિક ઘેલાણી અલગારી રખડપટ્ટી કરીને કુદરતને પોતાના અસ્સલ મિજાજમાં જોતા અને કેમેરામાં કેદ કરતા વાઇલ્ડલાઇફ ફોટોગ્રાફર છે)