એક્સપ્લોર ઇન્ડિયા:સ્વર્ગીય આનંદની અનુભૂતિ એટલે હિમાચલી ગામડાંઓનું પ્રવાસી જીવન, કુદરત અને ટ્રેડિશનલ લોકજીવનની અનોખી ઝાંખી!

3 મહિનો પહેલા
  • કૉપી લિંક

આપણે ઘણીવાર એવું સાંભળ્યું હશે કે દિલ્હી કે મુંબઈ જેવાં મેટ્રો સિટીનો કોઈ યુવક કે યુવતી પહાડી પર ઘર વસાવીને રહેવા લાગે છે, એ તો ઓછું હોય એમ કોઈ વિદેશી પોતાનું સઘળું વેચીને બચેલી મૂડીથી માત્ર શાંતિથી જીવનને ખરા અર્થમાં જીવવા માટે પહાડી ગામડાંઓ પસંદ કરે છે. ઘણાં મૂવીમાં પણ આવાં દૃશ્યો જોયાં હશે એ કઈ કલ્પના જ હોય છે એવું નથી હોતું. એવું તો શું છે એ પહાડી ઘરોમાં જ્યાં સુવિધાના નામે બે ચાર વસ્તુઓ જ છે છતાં ત્યાં જે આરામ મળે તે ક્યાંય નથી મળતો? જ્યારે મન શહેરના ઘોંઘાટથી કંટાળે ત્યારે શાંતિ અને સૂકુન મેળવવા માટે હિમાચલ પ્રદેશનાં ગામડાંથી વિશેષ શું હોઈ શકે! ભારતમાં સૌથી વધુ ગ્રામીણ વસ્તી હિમાચલ પ્રદેશ ધરાવે છે. ગામડાંની સાદગીના વૈભવ સાથે જ્યારે હિમાલયનું સાંનિધ્ય ભળે તો અવિરત આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે. અહીંના લોકો સાથે રહેવું અને અહીંના લોકજીવન સાથે પ્રકૃતિનો ભવ્ય ખજાનો માણવો એ મજા દુનિયાની સૌથી આલિશાન અને સુવિધાસભર હોટેલ પણ નથી આપી શકતી. ખભે કોથળો ને દેશ મોકળો કહેવત પ્રમાણે બસ એક બૅકપેક, મજાની ડાયરી કે કૅમેરા લઈને નીકળી પડો હિમાચલ પ્રદેશની વાટે… અહીંની સફરની કોઈ રિટર્ન ટિકિટ નથી હોતી, હોં!

હિમાચલ પ્રદેશમાં સામાન્ય રીતે મોટા ભાગનાં ગામડાંઓમાં રહેવાની સુવિધા થઈ શકે છે. અહીં અલગ-અલગ પ્રકારના હોમસ્ટેની વ્યવસ્થા છે, જ્યાં સાત્ત્વિક ભોજન સાથે સાદી જીવનશૈલી મુજબની જોગવાઈ ચોક્કસ થઇ શકે છે. જો અહીંના માહોલમાં ઢળવાની તૈયારી હોય તો જ! જ્યાં કોઈપણ લોકલના ઘરે તેમની સાથે રહીને તેમના દૈનિક જીવનને નજીકથી જોઈ શકાય અને માણી શકાય, એમનાં રોજિંદા કાર્યોનો હિસ્સો બની શકાય. અહીં મોટાભાગનાં ગામડાંના સામાન્ય લોકોનાં મકાનો લાકડાંનાં, માટી અને પથ્થરોનાં બાંધકામ થકી બનેલાં હોય છે. તેઓ મકાન એ રીતે બાંધે કે ઠંડીની સિઝનમાં હૂંફ મળી રહે. ઘરના નીચલા ભાગમાં પશુઓ બાંધેલાં હોય ત્યાં જ તેમના માટે ઘાસની સૂકવણી કરીને રાખવામાં આવેલ સ્ટોરરૂમ જેવું હોય છે. જેથી બરફ પડે ત્યારે પશુઓને તે ખવડાવી શકાય. દરેકના ઘરના આંગણામાં વિવિધ શાકભાજી ઉગાડવામાં આવતાં હોય છે ઉપરથી અહીં ફૂલોના બગીચાઓ તો ખરા જ. અમુક આર્થિક સદ્ધર લોકોના ફળોના બગીચાઓ હોય છે, પણ તમામની જીવનશૈલી એકંદરે મળતી આવે છે.

ગ્રામીણ જીવનશૈલી જોવાની અને માણવાની અલગ જ મજા છે. એમાં પણ ખાસ કરીને હિમાલયનાં ગામડાંઓની વાત જ નિરાળી છે. હસતાં હસતાં પીઠ પર લગાવેલી બાસ્કેટમાં લાકડાં વીણીને લાવતી મહિલા સુંદરતાની, સહજતાની કંઈક અલગ જ પરિભાષા આપી જાય છે. તો ક્યાંક કોઈ પશુપાલક પોતાના ઘેટાંને વ્હાલ કરતો જોવા મળશે. બાળકો પાસે મોંઘાં રમકડાં કે ઇલેક્ટ્રોનિક ગેજેટ્સ નથી, છતાં મોજ-મસ્તી કરતાં બાળપણ વીતાવી રહ્યાં છે. તો ક્યાંક ઘરના ઝરોખા પર બેસેલી બોખા દાંતવાળી વૃદ્ધ મહિલા ગરમ કપડાં બનાવતી નજરે પડશે. સવારમાં પક્ષીઓ મીઠા ટહુકા કરીને જગાડતા હોય, ઘેટાંનું ટોળું પોતાની મોજમાં પૂરો રસ્તો રોકીને ગળામાં બાંધેલી ઘંટડી ઉલાળતાં ઉલાળતાં એમ જ નીકળી પડતા હોય, પથ્થરોથી બનેલાં ઘર હોય, દીવાલો પર છાણમાટીનું લીંપણ કરેલું હોય, સવાર પડતાં સૌ પોતપોતાનાં કામે લાગી જતા હોય છે. આ પ્રકારની તસવીરો એક નજરે જોતાં જ ગમી જાય અને આપણે એ સુંદર સ્મિત પર મોહિત થઇ જતા હોઈએ છીએ, તો એ જગ્યાએ રહેવાનો આનંદ તો કલ્પી જ શકાય ને!

હિમાચલમાં ઘણી વેલી (ખીણ) આવેલી છે અને આ બધી વેલીઓમાં અલગ અલગ સુંદર ગામડાંઓ વસેલાં છે. અમુક ગામ તો એવાં છે જે કોઈ ટ્રેકિંગના રસ્તામાં પડે અને ત્યાં માત્ર એક જ ઘર હોય. અહીંનાં ઘરોમાં ખૂબ જ નજીવા ખર્ચથી રહેવા અને જમવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. તીર્થન વેલી, બાંજરા વેલી, પાર્વતી વેલી, સાંગલા વેલી, પિન વેલી, સ્પિતી વેલી વગેરે જેવી વેલીના કોઈપણ ગામમાં જઇ શકાય. સ્પિતીનાં નાનાં નાનાં ગામડાંઓ તેમની જીવનશૈલી, તેમનું સંઘર્ષવાળું જીવન, તેમની આ જ સાદગી તેમને આવી કુદરતી ભવ્યતાની ભેટ આપે છે. અહીં સૌથી પહેલાં નાકો વિલેજ આવશે. અંદાજે 40થી 50 આસપાસ સુંદર ઘર છે, જ્યાં તમે હોમસ્ટે લઈ શકો છો. ત્યાંની સ્થાનિક વાનગીઓ ખાઈને સ્થાનિક લોકો સાથે રહી શકાય. આ ઉપરાંત લાંગઝા, કોમીક, ધનકાર જેવાં ગામડાંઓ પણ ફરી શકાય. કાઝાએ સ્પિતિનું મુખ્ય મથક છે એટલે અહીં શહેરીકરણનો રંગ લાગેલો છે પણ ઇન્ટરનેટ સુવિધાઓ સાથે રહેવું હોય તો કાઝામાં ચોક્કસપણે રહી શકાય. લાંગઝા અને કિબ્બરમાં રહીને રાત્રિનો વૈભવ ક્યારેય ન ચૂકી શકાય એવો હોય છે. અહીં બુદ્ધ ભગવાનની વિશાળ પ્રતિમાના માથે આકાશગંગા જાણે એક બોધિવૃક્ષનું જ સર્જન કરે છે. હિમાચલ પ્રદેશના તીર્થન વેલીમાં આવેલું જીભી શહેરીકરણથી પરે છે. અહીંના લોકોની જીવનશૈલી ખૂબ સાદગીપૂર્ણ છે, છતાં પણ જાણે કુદરતનો વૈભવી ઠાઠ ન માણતા હોય એવું જીવન. જીભીમાં સામાન્ય સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે. ક્યારેક વ્યસ્તતા અને ભીડવાળા માહોલમાંથી બ્રેક લેવો હોય તો આ સ્થળ બેસ્ટ રહે.

કુલુ નજીક આવેલા જીભીમાં રહેવા માટે ખૂબ જ સુંદર હોમસ્ટે આવેલા છે. અહીં તમે ઓથેન્ટિક પહાડી ઘરમાં રહીને પહાડી ખાણીપીણી ચોક્કસથી માણી શકો. અહીંનાં લાકડાંનાં ઘરો લોકો ખૂબ જ પસંદ કરે છે. ખાસ કરીને ટ્રી હાઉસ પણ અહીં ઉપલબ્ધ છે. જેમાં સુંદર બાલ્કની હોય, બહારની બાજુ નજર કરતાં દૂર-દૂર સુધી પહાડીઓની હારમાળા દેખાતી હોય, ક્યાંક રસ્તા પરના વળાંકો દેખાતા હોય, તો પહાડો ઉપરથી પસાર થતાં વાદળોની હારમાળા હોય, લીલાંછમ વૃક્ષોનું સાંનિધ્ય હોય અને આ બધાંમાં સાથે મનગમતી વ્યક્તિનો સાથ હોય તો શું જોઈએ બીજું? જીવનનો બધો જ થાક તણાવ આપોઆપ દૂર ક્યાંય વાદળોને પેલે પાર જતા રહે. અહીં આસપાસનો વિસ્તાર તીર્થન વેલી અને બંજારા વેલી કહેવાય છે. ઉનાળામાં અહીં વાતાવરણ ખૂબ જ આહલાદક હોય છે, પરંતુ શિયાળામાં ખૂબ ઠંડી સાથે બરફવર્ષા પણ થાય છે. અહીં લોકો શિયાળા માટે ઘરમાં અગાઉથી જ લાકડાં વગેરે સ્ટોર કરી દે છે. અહીં દરેક ઘર અને કેફેમાં ઠંડીથી બચવા માટે તંદુર લગાવેલાં હોય છે. અહીં આપણને રોજિંદા જીવનમાં સામાન્ય લાગતી વસ્તુઓની કિંમત સમજાય છે. ઘણી વિપરીત પરિસ્થિતિમાં જીવતા અહીંના લોકોના ચહેરા પર હંમેશાં સ્મિત ખીલેલું જ હોય છે. આ દરેક બાબતો પર ધ્યાન આપીએ તો મનમાં જરૂરથી સવાલ ઉદભવશે કે ખરેખર ખુશ રહેવા શું જરૂરી છે અને આપણે શાં માટે આટલા ભાગીએ છીએ. અહીંનું પહાડી ભોજન સાદું છતાં ખૂબ જ સ્વાદિષ્ટ. મીઠા અને નમકીન સિડ્ડુ, દેશી ઘી અને પથ્થર પર પીસીને બનાવેલી લીલી ચટણીનો સ્વાદ યાદ કરીને પણ મોંમાં પાણી આવી જાય એવો. અહીંના ટ્રી હાઉસમાં રહીને નજીકમાં જ વહેતી નદી પાસે બેસીને કલાકો વીતાવી શકાય છે, તો વળી રસ હોય તો એકાદ દૂરબીન લઈને અવનવાં પંખીડાંઓને અહીં નિહાળી શકાય છે.

આ ઉપરાંત સાંગલા વેલીમાં સફરજનના વૃક્ષોથી લચી પડેલા બગીચાઓ અને હિમાલય વિસ્તારમાં થતાં સૌથી સારાં એક્સપેન્સિવ કહેવાતાં ફળોના બગીચાઓમાંથી જાતે તોડીને ફળો ખાવાં હોય તો તેની સિઝન જાણીને સાંગલા ઊપડી જવું જોઈએ. હિમાચલ પ્રદેશ શિમલા, કુલ્લુ અને મનાલી પૂરતું જ સીમિત નથી હિમાચલ પ્રદેશનું ખરું સૌંદર્ય આવાં ગામડાંઓમાં છે. પાર્વતી વેલી તરફ આગળ ધપીએ તો કસોલ અને મલાનાએ તો યુથ અને વિદેશીઓમાં ઘેલું લગાડ્યું છે. અહીં જ નજીકમાં ટ્રેક કરીને રશેલ જઈ શકાય છે અને ત્યાં વહેતી પાર્વતી નદી જોઈ અને સાંભળી શકાય એ પ્રકારના રૂમ મળી રહે છે. અહીંનું જીવન સાત્ત્વિક કરતાં પણ ક્યારેય ન માણ્યો હોય એવો આનંદ અવિરત પ્રદાન કરે છે. કુદરતના ખોળે સમય વીતાવવો હોય તો હજુ આ વિસ્તારમાં બારશેની, કુલગા, પુલગા અને તોષ જેવાં ગામડાંમાં મહિનાઓ સુધી રહીએ તો જ કુદરતનો સાચો પરિચય મેળવી શકીએ.

વાર્તાઓમાં જે ગામડાઓ અંગે આપણે ભણ્યા કે કલ્પ્યા એ ગામડાઓ કરતાં હિમાચલનાં ગામડાઓ ખૂબ જ અલગ અને વિશિષ્ટ છે, અહીંનાં ગામડાંઓ, ગ્રામવાસીઓ, અહીંની જીવનશૈલી વગેરે ભાષાનાં કોઈ જ બંધન વિના છેક મન સુધી સ્પર્શી જાય છે. વર્ષમાં એકાદ બ્રેક મુસાફર બનીને લેવો જોઈએ, ન કે પ્રવાસી બનીને. આ મુસાફરી ચોક્કસપણે સાર્થક બની રહેશે!

creativearyans3@gmail.com
(‘આરણ્યક’ તરીકે જાણીતા કૌશિક ઘેલાણી અલગારી રખડપટ્ટી કરીને કુદરતને પોતાના અસ્સલ મિજાજમાં જોતા અને કેમેરામાં કેદ કરતા વાઇલ્ડલાઇફ ફોટોગ્રાફર છે)