એક્સપ્લોર ઇન્ડિયા:'મિડલ લેન્ડ-સ્પિતિ': અમાપ વ્યોમ સુધી વ્યાપેલા દુર્ગમ પહાડો વચ્ચે વસેલું મનમોહક સામ્રાજ્ય

4 મહિનો પહેલા
  • કૉપી લિંક

હિમાલયના ઉબડખાબડ રસ્તા પર બુલેટ ચાલી રહ્યું છે અને અહીંનો ઠંડો વાયરો જાણે એકદમ ઉત્સાહિત થઈને મીઠો આવકારો આપી રહ્યો છે. વાદળોની દોડતી સેના મને જોઈને હરખઘેલી થઈને સ્મિત આપી રહી છે. આજુબાજુનાં વૃક્ષો જાણે કુદરતના અંગરક્ષકો હોઈ એવી મુદ્રામાં વિરાજમાન ભાસી રહ્યાં છે. દૂર દેખાતા બરફાચ્છાદિત પહાડોમાં રહેલ મેગ્નેટ મને જાણે એની તરફ ખેંચતુ હોય, મારું મન બુલેટના હેન્ડલ પર લાગેલા નાના નાના રંગબેરંગી ફ્લેગ્સની જેમ પવનના સંગીતમાં નાચતું હોય એવો ભાસ સ્પષ્ટપણે અનુભવી રહ્યો છું. આવા સમયે કોઈ દૃશ્ય આંખે વળગી જાય અને બુલેટ સાઈડમાં એમ જ ઊભું રાખીને કોઈ નશીલા કશ માફક એક ઊંડો શ્વાસ કુદરતના ઘૂંટડા ભરતો હોઉ એવો અનુભવ મારા જીવનની શ્રેષ્ઠ ક્ષણોમાંની એક છે એમ માણી રહ્યો છું. હવે મને એમ જ લાગી રહ્યું છે કે, જેટલી દૂર આ વાદીઓ, પહાડીમાં નીકળી પડ્યો છું એટલો જ હું ખુદની નજીક આવી રહ્યો છું. મિડલ લેન્ડ સ્પિતિની આ જ તો ખાસિયત છે કે, એ આ પ્રકારનો જાદુઈ અનુભવ દરેક જીવમાત્રને કરાવે છે. જીવંતતાને વિસરતાં જતા આપણે ભૌતિકતાના નશામાં ચૂર થઈ ગયા છીએ. નિસર્ગનાં સંપર્કમાં મળતા સુકુનને ફાઈવસ્ટાર હોટેલ્સને મોંઘા રિસોર્ટમાં શોધવાની ખોટી મથામણમાં પડેલો આ માણસ કુદરતના સંપર્કમાં રહેતા જીવ આગળ બુદ્ધિમત્તાની સાપસીડીમાં થાપ ખાઈ બેઠેલો છે. એટલે જ થોડું સુકુન પોતાને માટે શોધી કાઢવું જ જોઈએ, નહીંતર જરૂરિયાતનું ચક્ર ક્યારેય નહીં થંભે.

ભારત અને તિબ્બતની વચ્ચે આવેલો જમીનનો ટુકડો એટલે સ્પિતિ વેલી, જયાં કુદરતે ખુલ્લાં મનથી રંગો પૂર્યા છે
ભારત અને તિબ્બતની વચ્ચે આવેલો જમીનનો ટુકડો એટલે સ્પિતિ વેલી, જયાં કુદરતે ખુલ્લાં મનથી રંગો પૂર્યા છે

ઉબડખાબડ રસ્તાઓ, બાળકો માફક દોટ લગાવતા વાદળો, ક્યારેક ભૂખરા તો ક્યારેક રાખોડી તો વળી ક્યારેક અવનવા રંગો સજીને ઊભેલા પહાડો કોઈ નવા જ ગ્રહ પર આવ્યા હોઈએ એવો અનુભવ કરાવે, જે આશરે 12,774 ફૂટની ઊંચાઈ પરનાં અફાટ સૌંદર્ય વચ્ચે એકલા અટૂલા હોવા છતાં પોતાની જાતને મળી રહ્યા હોય એવું મહેસૂસ થાય ત્યારે આ સ્થળ પ્રત્યે આપોઆપ લગાવ થઇ જાય. ભારતીય ઉપમહાદ્વીપ અને યુરેશિયા વચ્ચે એક મજબૂત દીવાલ તરીકે ઊભેલા હિમાલયમાં આશ્ચર્યમાં ગરકાવ થઇ જવાય એવા ખુંદાયેલા અથવા તો ન ખુંદાયેલ અઢળક સ્થળો આવેલાં છે. અહીં ખુલ્લા વિશાળ બર્ફીલાં મેદાનો, ક્યાંક અવનવા રંગોના પથ્થરના પહાડો, ક્યાંક વાદળો સાથે હળીમળીને રહેતા બર્ફીલા પહાડો તો વળી ક્યાંક સહેજ કોઈ આંગળી મારેને ઢળી પડે એવા માટીના પહાડો…આવું તો કેટકેટલુંયે વૈવિધ્ય હિમાલયમાં ભરેલું છે. જેણે હિમાલય જોયો જ નથી તેમના માટે કલ્પનામાં પણ ન સમાઈ શકે તેવી રચનાઓ કુદરતે અહીં કરી છે. આ પ્રદેશને સ્પિતિનાં નામે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રદેશ જેટલો સૌમ્ય છે એટલા જ અહીંના લોકો પણ સૌમ્ય છે.

ભારત અને તિબ્બતની વચ્ચે આવેલો જમીનનો ટુકડો એટલે સ્પિતિ વેલી, જયાં કુદરતે ખુલ્લાં મનથી રંગો પૂર્યા છે. દરેક મહિનામાં અહીં અલગ જ રંગોમાં કુદરત સજેલી દેખાય. સ્પિતિનાં દૃશ્યો અન્ય પહાડી વિસ્તારોથી ખાસ્સા પ્રમાણમાં અલગ છે. અહીંની પહાડીઓ વૃક્ષરહિત અને બરફની સફેદ ચાદરોમાં વીંટળાયેલા પહાડોનો આ ઠંડોગાર વગડો છે. હરિયાળી નહિવત હોવા છતાં અહીંનું સૌંદર્ય અદભુત અને મનને ઠારે તેવું છે. તેના માટે તો બસ એવું જ કે તમે ત્યાં ગયા વગર તે સ્થળને જાણી શકો પણ માણી ન શકો. મુખ્યત્વે બૌદ્ધ અને હિંદુધર્મનો પ્રભાવ અહીં જોવા મળે છે અને અહીંના બૌદ્ધ મઠો નજીકથી પસાર થતા પણ 'ૐ મણિ પદ્મે હમ' મનમાં એક અલગ જ પ્રકારની ચેતના જગાવી જાય છે. ટૂંકમાં, હિમાલયમાં વસેલું આ ઠંડું રેગિસ્તાન આપણી કલ્પનાઓથી પરે છે.

હિમાચલ પ્રદેશનાં શિમલાથી સ્પિતિ જતા રસ્તાઓ પરથી નજર ક્ષણવાર માટે પણ હટે નહીં એવા સુંદર લેન્ડસ્કેપ નજર સમક્ષ શિમલા છોડતાં જ તરવરવા લાગે. શિમલાથી કિન્નોર વિસ્તારમાં પ્રવેશીએ કે ઠેર ઠેર રસ્તાની કિનારી પર જ લચી પડેલા સફરજનનાં વૃક્ષો દેખાય એને જોઈ એમ થાય કે આમાં ફળ વધુ છે કે પાન? આગળ રિકંગ પિયો, સાંગલા જેવાં સ્થળો પર પથ્થરની કુદરતી કોતરણી વાળા વિશાળ પહાડો વચ્ચેથી પસાર થતા વિશાળ સતલુજ નદી આંગળી પકડીને કુદરતનાં અજોડ સર્જન એવા સ્પિતિ વેલી તરફ દોરી જાય. અહીંના પહાડોએ મને લગભગ અવાચક કરી મૂક્યો જાણે મારી વાચા સંપૂર્ણપણે હરાઈ ગઈ હોય. એક પછી એક વળાંકો લઈને કિન્નોર કૈલાસને પાછળ મૂકીને સ્પિતિ તરફ આગળ વધ્યો કે રસ્તાની સાથે સાથે કંપની આપતી સતલુજ નદી એક ઊંડો રાગ છેડતી પ્રચંડ ધ્વનિ સાથે વહેતી હોય,વાદળો જાણે મારા જ સ્વાગતની તૈયારીઓમાં આમ તેમ દોડતા હોય એમ આ રસ્તાઓ પસાર કરતા કરતા ધીરે ધીરે કુદરતની અજાયબીમાં પ્રવેશ કર્યો. હા અહીં રસ્તાઓ થોડા અઘરા છે, ચોમાસામાં અને શિયાળામાં તો થોડી મુશ્કેલી જરૂર પડે પણ અહીંના સૌંદર્ય સામે એ મુશ્કેલી ખૂબ જ ઝાંખી છે. આ રસ્તો વર્ષનાં 365 દિવસો દરમિયાન ચાલુ હોય છે. સ્પિતિનાં નાનાં નાનાં ગામડાંઓમાં વસતા લોકોની જીવનશૈલી, તેમનું સંઘર્ષમય જીવન અને તેમની સાદગી તેમને આવી કુદરતી ભવ્યતાની ભેટ આપે છે.

તાબો મઠ હિમાલયના સૌથી જુના મઠમાંનો એક છે
તાબો મઠ હિમાલયના સૌથી જુના મઠમાંનો એક છે

સ્પિતિ સર્કિટની શરૂઆતમાં જ સૌથી પહેલાં નાકો ગામ આવે છે. અહીં આસપાસ અંદાજે 40થી 50 સુંદર ઘર છે, અહીંના લોકો ખૂબ જ પ્રેમાળ છે જ્યાં હોમસ્ટે લઈ શકાય અને અહીંની સ્થાનિક વાનગીઓ ખાઈને સ્થાનિક લોકો સાથે એકાદ દિવસ હિમાચલી મહેમાનગતિ માણી શકાય. ગામની વચ્ચે જ એક ખૂબ જ સુંદર તળાવ છે. રિયો પુરઝાલના બર્ફીલા ઢોળાવમાંથી વહેતા પાણીથી સર્જાયેલા આ તળાવ આસપાસ મહાલવાની તક ચૂકાય એવી નથી. આ ગામ રિયો પુરઝાલ પહાડનાં બેકડ્રોપને શોભાવતું ગામ છે, જે હિમાચલ પ્રદેશનો સહુથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતો પહાડ છે અને તેની ઊંચાઈ 22000 ફુટ કરતાં પણ વધુ છે. અહીં એક નાનકડી મોનેસ્ટ્રી છે. અહીંનો સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત કોઈપણનાં માનસપટ પર ગજબની સ્મૃતિ ઉપસાવી જશે જાણે કુદરત જાતે જ ધરતી પર મહાલવા નીકળી પડે છે. આમ જોઈએ તો સ્પિતિના રસ્તાઓ જ તેનું આકર્ષણ છે. સ્પિતિ ટ્રાવેલિંગ એટલે રોડ ટ્રાવેલિંગ. મંઝિલ કરતાં રસ્તાઓ ખૂબસૂરત લાગે એ સામાન્ય કહેવત અહીં સાચા અર્થમાં પરિપૂર્ણ છે. શહેરના ટ્રાફિકજામ અને સિગ્નલો વચ્ચે અટવાયેલા આપણે અહીં કંઈક અલગ જ શાતા મેળવીએ છીએ. નાકોથી આગળનો પડાવ તાબો ગામ આવે છે જ્યાં ખૂબ જૂની મોનેસ્ટ્રી છે, મેડિટેશનની ગુફાઓ છે તેને અજંતા ઓફ હિમાલયા પણ કહેવાય છે. અહીં 1૦૦૦ વર્ષ આસપાસ જુના ભીંતચિત્રો, સ્કલ્પચર, પાંડુલિપિઓ વગેરે સચવાયેલાં છે. તાબો મઠ હિમાલયના સૌથી જુના મઠમાંથી એક છે. અહીં નજીકમાં જ ગ્યુ ગામમાં આવેલ ગ્યુ મોનેસ્ટ્રીમાં કોઈ પણ કુત્રિમ રસાયણોના ઉપયોગ વગર સચવાયેલું 5૦૦ વર્ષ જૂનું મમી મળી આવ્યું છે, જેનાં નખ અને વાળ પણ વધી રહ્યા છે. સ્થાનિકોને મતે એ બૌદ્ધ સાધુ સાંધા તેનજીગનું મમી છે. સ્પિતિ વેલી આસ્થા અને અનેક રહસ્યોનું સંગમ છે.

સર્પાકાર રસ્તાઓની મજા માણતા માણતા આગળ વધીએ કે પિન અને સ્પિતિ નદીનાં સંગમ એવા ધનકાર પહોંચીએ કે આભા થઇ જઈએ એવાં દૃશ્યો નજર સમક્ષ ખડાં થઇ જાય. પૃથ્વી કરતાં સાવ જ અલગ ધરતીની રચના હોય તે પ્રકારનાં દૃશ્યો અહીં સર્જાય છે. અહીં આંખ પહોંચે એટલા વિશાળ પટમાં અલગ અલગ ધારાઓ ભેગી થઈને પિન અને સ્પિતિ નદી એકમેકમાં ભળે છે. અહીં સુધી પહોંચ્યા પછી શારીરિક થાક હોવા છતાં માનસિક રીતે એટલા પ્રફુલ્લિત થઇ જવાય છે કે જરા પણ થાકનો અહેસાસ થતો નથી.

હજુ તો સ્પિતીની શરૂઆત થઇ છે…ભારતની આ અનન્ય ભૂમિ પર શાબ્દિક અને વિઝ્યુઅલ સફરને આવતા અઠવાડિયે આગળ ધપાવીશું, જેમાં વિશ્વનાં સૌથી ઊંચા ગામ, વિશ્વની સૌથી ઊંચી પોસ્ટ ઓફિસ, એશિયાનાં સૌથી ઊંચા સસ્પેન્શન બ્રિજ અને આવા અવનવા સ્થળો પર ભ્રમણ કરીશું.
creativearyans3@gmail.com
(‘આરણ્યક’ તરીકે જાણીતા કૌશિક ઘેલાણી અલગારી રખડપટ્ટી કરીને કુદરતને પોતાના અસ્સલ મિજાજમાં જોતા અને કેમેરામાં કેદ કરતા વાઇલ્ડલાઇફ ફોટોગ્રાફર છે)